Amritabindu Upanishad· Amṛtabindūpaniṣad
1
अध्याय 1 / 1

Mind — The Cause of Both Bondage and Freedom

मन एव कारणम्

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १

श्लोक 1

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च ।अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca | aśuddhaṃ kāmasaṃkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam

हिन्दी अर्थ

मन दो प्रकार का कहा गया है: शुद्ध और अशुद्ध। अशुद्ध मन काम संकल्प से भरा है; शुद्ध मन काम से रहित है।

English

The mind is said to be of two kinds: pure and impure. The impure mind is full of desires; the pure mind is free from desires.

अध्याय १

श्लोक 2

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ | bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

मनुष्यों के बन्धन और मोक्ष — दोनों का कारण केवल मन ही है। विषयों में आसक्त मन बन्धन का कारण है; विषयरहित मन मुक्ति का।

English

The mind alone is the cause of both bondage and liberation for human beings. The mind attached to objects leads to bondage; the mind freed from objects leads to liberation.

अध्याय १

श्लोक 3

यतो निर्विषयस्यास्य मनसो मुक्तिरीष्यते ।अतो निर्विषयं नित्यं मनः कार्यं मुमुक्षुणा

yato nirviṣayasyāsya manaso muktirīṣyate | ato nirviṣayaṃ nityaṃ manaḥ kāryaṃ mumukṣuṇā

हिन्दी अर्थ

जहाँ से इस मन की विषयों से मुक्ति की इच्छा होती है, इसलिए मोक्ष की इच्छा रखने वाले को मन को सदा विषयरहित करना चाहिए।

English

From where the liberation of this mind from objects is sought, therefore the mind should always be made objectless by the seeker of liberation.

अध्याय १

श्लोक 4

निरस्तविषयाङ्गं सन्निरुद्धं मनो हृदि ।यदायात्यात्मनो भावं तदा तत्परमं पदम्

nirastaviṣayāṅgaṃ sanniruddhaṃ mano hṛdi | yadāyātyātmano bhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam

हिन्दी अर्थ

जब मन, जिसके विषय-अंग नष्ट हो गए हों, हृदय में नियंत्रित होता है, और जब वह आत्मा के भाव को प्राप्त करता है, तब वह परम पद है।

English

When the mind, with its object-attachments destroyed, is controlled in the heart, and when it attains the state of the Self, then that is the supreme state.

अध्याय १

श्लोक 5

तावदेव निरोद्धव्यं यावदृदि गतं क्षयं ।एतज्ज्ञानं च ध्यानं च शेषो न्यायश्च विस्तरः

tāvadeva niroddhavyaṃ yāvadṛdi gataṃ kṣayaṃ | etajjñānaṃ ca dhyānaṃ ca śeṣo nyāyaśca vistaraḥ

हिन्दी अर्थ

जब तक शरीर में प्राण है, तब तक इसे नियंत्रित करना चाहिए। यह ज्ञान है, यह ध्यान है; शेष तर्क-विस्तार है।

English

It should be controlled as long as there is life in the body. This is knowledge, this is meditation; the rest is logical elaboration.

अध्याय १

श्लोक 6

यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः ।अनिञ्जनं तदा चित्तं ब्रह्मप्राप्तिस्तदोच्यते

yadā na līyate cittaṃ na ca vikṣipyate punaḥ | aniñjanaṃ tadā cittaṃ brahmaprāptistadocyate

हिन्दी अर्थ

जब चित्त न तो लीन हो (नींद में) और न विक्षिप्त हो (चंचलता में) — जब वह अनिञ्जन (निश्चल) हो — उस अवस्था को ब्रह्मप्राप्ति कहा जाता है।

English

When the mind neither dissolves (in sleep) nor is scattered (in distraction) — when it is motionless — then that state is declared to be the attainment of Brahman.

अध्याय १

श्लोक 7

स्वरेण संधयेद्योगमस्वरं भावयेत्परम् ।अस्वरेणानुभावेन नाभावो भाव ईश्यते

svareṇa saṃdhayed yogam asvaraṃ bhāvayet param | asvareṇānubhāvena nābhāvo bhāva īśyate

हिन्दी अर्थ

स्वर के साथ योग का अभ्यास करना चाहिए, और अस्वर (निर्गुण) को परम के रूप में ध्यान करना चाहिए। अस्वर के अनुभव से, अभाव भाव बन जाता है।

English

One should practice yoga with sound, and meditate on the soundless as the supreme. Through the experience of the soundless, the non-existent becomes existent.

अध्याय १

श्लोक 8

ॐकाराच्च विकारोऽयं प्रणवस्य प्रणवोऽथवा ।मनोऽपि तद्विकारोऽयं नित्यमेवानुपश्यति

oṃkārāc ca vikāro'yaṃ praṇavasya praṇavo'thavā | mano'pi tadvikāro'yaṃ nityamevānupaśyati

हिन्दी अर्थ

यह परिवर्तन ॐ का है; ॐ स्वयं अपरिवर्तनीय है। मन भी उसी का परिवर्तन है; वह स्वयं नित्य दृष्ट होता है।

English

This change is of OM; the OM itself is unchanging. The mind also is a change of That; That itself is eternally perceived.

अध्याय १

श्लोक 9

निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् ।अप्रमेयमनादीं च यज्ज्ञात्वा मुच्यते बुधः

nirvikalpamanantaṃ ca hetudṛṣṭāntavarjitam | aprameyamanādīṃ ca yajjñātvā muchyate budhaḥ

हिन्दी अर्थ

निर्विकल्प, अनंत, उदाहरणों से रहित, अप्रमेय, अनादि — इसे जानकर बुद्धिमान व्यक्ति मुक्त हो जाता है।

English

Without parts, infinite, free from examples and analogies, immeasurable, beginningless — knowing this, the wise one becomes free.

अध्याय १

श्लोक 10

यथा नदी समुद्रेषु यथा दूदं दहन्ति अग्निः ।तथा दहति मनः सर्वं यो जानाति प्रणवं तथा

yathā nadī samudreṣu yathā dūdaṃ dahanti agniḥ | tathā dahati manaḥ sarvaṃ yo jānāti praṇavaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

जैसे नदियाँ समुद्र में लीन हो जाती हैं, जैसे अग्नि घृत को जलाता है — वैसे ही ॐ को जानने वाले का मन सब कुछ जला देता है।

English

As rivers merge into the ocean, as fire burns butter — so the mind burns everything for one who knows OM.

अध्याय १

श्लोक 11

एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।स्थानत्रयव्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते

eka evātmā mantavyo jāgratsvapnasuṣuptiṣu | sthānatrayavyatītasya punarjanma na vidyate

हिन्दी अर्थ

आत्मा की ही एकांत में उपासना करनी चाहिए — जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति में। जिसने तीनों अवस्थाओं को पार कर लिया है, उसका पुनर्जन्म नहीं होता।

English

The Self alone should be meditated upon — in waking, dreaming, and deep sleep. For one who has transcended the three states, there is no rebirth.

अध्याय १

श्लोक 12

द्वादशाक्षरा मन्त्रा द्वादशाक्षरः प्रणवः ।त्रिकालभ्यासयुक्तो यो जानाति स शिवो भवेत्

dvādaśākṣarā mantrā dvādaśākṣaraḥ praṇavaḥ | trikālabhyāsayukto yo jānāti sa śivo bhavet

हिन्दी अर्थ

बारह अक्षरों वाला मंत्र, बारह अक्षरों वाला ॐ — जो तीन कालों में इसका अभ्यास करकर जानता है, वह शिव हो जाता है।

English

The twelve-syllabled mantra, the twelve-syllabled OM — he who knows it, practiced in the three times, becomes Shiva.

अध्याय १

श्लोक 13

घटसंवृतमाकाशं नीयमानो घटे यथा ।घटो नीयेत नाकाशस्तद्वज्जीवो नभोपमः

ghaṭasaṃvṛtamākāśaṃ nīyamāno ghaṭe yathā | ghaṭo nīyeta nākāśastadvajjīvo nabhopamaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे घट में बंद आकाश घट के साथ चलता है, पर आकाश स्वयं नहीं चलता — वैसे ही शरीरी जीव आकाश के समान है।

English

As the space enclosed in a jar moves when the jar moves, but the space itself does not move — so the embodied self is like space.

अध्याय १

श्लोक 14

घटवद्विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः ।तद्भदे न च जानाति स जानाति च नित्यशः

ghaṭadvadvividhākāraṃ bhidyamānaṃ punaḥ punaḥ | tadbhede na cha jānāti sa jānāti cha nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे विविध रूपों वाला घट बार-बार टूटता है — जब वह टूटता है, तब उसे नहीं जानते, फिर भी उसे नित्य जानते हैं।

English

Like a jar with various forms, being broken again and again — when it is broken, one does not know it, yet one knows it eternally.

अध्याय १

श्लोक 15

यथा नानावतांस्तोयं नानावतांस्तथा मनः ।अविकल्पितमनस्कं यो जानाति स शिवो भवेत्

yathā nānāvatāṃstoyaṃ nānāvatāṃstathā manaḥ | avikalpitamanaskaṃ yo jānāti sa śivo bhavet

हिन्दी अर्थ

जैसे मन विकल्पित है, वैसा ही यह जगत है। जो अविकल्पित मन को जानता है, वह शिव हो जाता है।

English

As the mind is distracted, so is this world. He who knows the undistracted mind becomes Shiva.

अध्याय १

श्लोक 16

शब्दाक्षरं परं ब्रह्म तस्मिंक्षीणे यदक्षरं ।तद्विद्वानक्षरं ध्यायेद्यदीच्छेच्छान्तिमात्मनः

śabdākṣaraṃ paraṃ brahma tasmiṃkṣīṇe yadakṣaraṃ | tadvidvānakṣaraṃ dhyāyedyadīcchechChāntimātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ अक्षर परम ब्रह्म है। जिसमें अंत होता है, उसमें जो अनंत है — जो ज्ञाता अंतिम लक्ष्य चाहता है, उसे अक्षर का ध्यान करना चाहिए।

English

The syllable OM is the supreme Brahman. In that which ends, what is without end — the knower should meditate on the imperishable if he desires the highest end.

अध्याय १

श्लोक 17

द्वे विद्ये वेदितव्ये तु शब्दब्रह्म परं च यत् ।शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

dve vidye veditavye tu śabdabrahma paraṃ ca yat | śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati

हिन्दी अर्थ

दो विद्याएँ जाननी चाहिएं: शब्दब्रह्म और परम ब्रह्म। शब्दब्रह्म में स्थिर होकर, परम ब्रह्म को प्राप्त किया जाता है।

English

Two knowledges are to be known: the Brahman of sound, and the supreme Brahman. Having become established in the Brahman of sound, one attains the supreme Brahman.

अध्याय १

श्लोक 18

यो देहं त्यजति सर्वं यो मनः संशमोच्यते ।यो विचारयते शान्तं स ब्रह्म प्राप्नोति निश्चितम्

yo dehaṃ tyajati sarvaṃ yo manaḥ saṃśamocyate | yo vicārayate śāntaṃ sa brahma prāpnoti niścitam

हिन्दी अर्थ

जो शरीर का पूर्ण त्याग करता है, मन को शांत करता है, शांति का चिंतन करता है — वह निश्चित रूप से ब्रह्म को प्राप्त करता है।

English

He who renounces the body entirely, quiets the mind, contemplates the peace — that one certainly attains Brahman.

अध्याय १

श्लोक 19

गवामनेकवर्णाणां क्षीरस्याप्येकवर्णता ।क्षीरवत्पश्यते ज्ञानं लिङ्गिनस्तु गवां यथा

gavāmanekavarṇāṇāṃ kṣīrasyāpyekavarṇatā | kṣīravatpaśyate jñānaṃ liṅginastu gavāṃ yathā

हिन्दी अर्थ

जैसे विभिन्न रंगों की गायों का दूध एक ही रंग का होता है, वैसे ही ज्ञान दूध के समान दिखता है; लिंग गायों के समान है।

English

As milk of cows of many colors is of one color, so knowledge is seen like milk; the sign is like the cows.

अध्याय १

श्लोक 20

योगश्चित्तवृत्तिर्नित्यमेवं नित्यमेव च ।योगो मनोऽनिलो भूत्वा ब्रह्म प्राप्नोति निश्चितम्

yogaścittavṛttirnityamevaṃ nityameva ca | yogo mano'nilo bhūtvā brahma prāpnoti niścitam

हिन्दी अर्थ

योग चित्त-वृत्तियों का निवृत्ति है, सदा और सदा। मन जब वायुरहित हो जाता है, तब व्यक्ति निश्चित रूप से ब्रह्म को प्राप्त करता है।

English

Yoga is the cessation of mental modifications, always and always. When the mind becomes windless, one certainly attains Brahman.

अध्याय १

श्लोक 21

ज्ञाननेत्रं समाधाय चोद्धरेद्वाह्निवत्परम् ।निष्कलं निश्चलं शान्तं तद्ब्रह्माहमिति स्मृतम्

jñānanetraṃ samādhāya choddharedvāhnivatparam | niṣkalaṃ niścalaṃ śāntaṃ tadbrahmāhamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

ज्ञान की आँख स्थापित करके, अग्नि की तरह परम को उड़ा देना चाहिए — निष्कल, निश्चल, शांत। वह ब्रह्म है; "मैं वही हूँ" — इस प्रकार याद करना चाहिए।

English

Having established the eye of knowledge, one should cast off like fire the supreme — without parts, motionless, peaceful. That is Brahman; "I am That" — thus one should remember.

अध्याय १

श्लोक 22

यस्य सर्वे भवन्ति शुभा यस्य सर्वे भवन्ति शान्ताः ।यस्य सर्वे भवन्ति सुखी यस्य सर्वे भवन्ति सुद्धाः

yasya sarve bhavanti śubhā yasya sarve bhavanti śāntāḥ | yasya sarve bhavanti sukhī yasya sarve bhavanti suddhāḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके लिए सभी प्राणी शुभ, शांत, सुखी और शुद्ध हो जाते हैं — वह ब्रह्म का ज्ञाता है।

English

For whom all beings become auspicious, peaceful, happy, and pure — he is the knower of Brahman.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Amritabindu Upanishad — Chapter 1
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.