Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
7
अध्याय 7 / 156

Book 1 - Adhyaya 7

195 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ195 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः ।शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sūta uvāca tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ / śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

अनेनानुक्रमेणेव पुराणं संप्रकाशते ।

English

He passed a period of time equal to a thousand Yugas as his night. At the end of the nighty Brahma creates the universe through the cause (potentiality) of creation.

अध्याय ७

श्लोक 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् ।अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat / andhakārārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṃgame

हिन्दी अर्थ

सुखमर्थः सदासेन महानष्युपलक्यते ।१६ङ „

English

\t that time, in that vast expanse of water, Brahmi became wind and moved about (in that ocean) enveloped in darkness when the mobile and the immobile beings had (already) perished (and became nonexistent).

अध्याय ७

श्लोक 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले ।प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

jalena samanuplāvya sarvataḥ pṛthivītale / pravibhāgena bhūteṣu satyamātre sthiteṣu vā

हिन्दी अर्थ

इस भूमि”को सीमा से रहित करके,उनहोने राजी कृष्ण का आहरण-

English

He flooded the surface of the earth all round with water. When the elements had been stationed in Satya* (truth) along with their divisions, he moved about like the glowworm during the nhts in the rainy season.

अध्याय ७

श्लोक 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा ।तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

niśayāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ kāle tatastadā / tadā kāmena tarasāmanyāmānaḥsvayaṃ dhiyā

हिन्दी अर्थ

किया'बा। उस-समय में उन्होंने विधि के साथ श्रीति को अ्रदक्षित किया था. और उनका भलो-भोति आतिथ्य भी किया था ।१६२। अन्दर से ऋ,र ओर: सब जगहृःजाने चाले स्वर्भानु असुर ने हरण किया था । राजा के णीध. जाने पर मुनि राजा के ही पोछे मद्रित हो गये थे ।१६३। -कलाप . ग्राम केतनः को;

English

TheM verses pve etymoky* of the synonyms for a mountain. This Puripa is full of semantic etymologies i.e. etymologies based on the mean¬ ing of the word and not its form. Sometimea, d&ey are grammatically (even as phonetic derivation) comet, but d»at is none of the concern of the Puri writer. Thus amis *a mountain', gsfv/ff—Is undencandable but g yaadt iv

अध्याय ७

श्लोक 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् ।ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

sopyupāyaṃ pratiṣṭhāyāṃ mārgamāṇastadā bhuvam / tatastu salile tasmin jñātvā tvantargato mahīm

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वो के द्वारा।सु रक्षित देखकर फिर उसका. सन्तिपात - हुआ 'था। उसी.

English

Every continent has seven tub-contineots. Thus the number of tub- coetineoti be c o m es 7 s 7«49. Their list is described later in dti. 18 and 19.

अध्याय ७

श्लोक 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः ।चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

andhamanyatamaṃ buddhā bhūmeruddharaṇakṣamaḥ / cakāra taṃ tu devo 'tha pūrvakalpādiṣu smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार'से यज्ञमें महषियों ने वेखा या ।१६४। बहा पर सभी कुछ सुबणंमयः उन्होंने देखा था और उनका उसके साथ विवाद हुआ था॥ उस अवसर. पर

English

After creating the souls for the abodes, he created the period of Yugas namely Kfta, Treti, Dvipara and Tiqya (i.e. Kali).

अध्याय ७

श्लोक 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च ।अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

satyaṃ rūpaṃ varāhasya kṛtvābho 'nupraviśya ca / adbhiḥ saṃchāditāmicchan pṛthivīṃ sa prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

नैमिषेयों कातवह'सक्र (मञ्च) बारह वषं का "था उस यज्ञः में ।१६५। उस भाँति परस्पर में विवाह करने बाले उन्होंने -यदु,को. संस्थापित - किया-.थाः।; इसकेःअनतर' अमृत यदुःके पुत्रों वाले उस अरण्य को बचा दिया था ५१६६ उस यज्ञककी'परिसमालिःकरके उन्होंने कासुदेव-की उपासना की थी ।-ह:

English

At the beginning of the Kalpa, he created the sub¬ jects at the outset. Those subjects of the previous Kalpa have been recounted to you by me.

अध्याय ७

श्लोक 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् ।सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

uddhṛtyorvīmatha nyastā sāpatyāṃtāmatinyasat / sāmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca

हिन्दी अर्थ

कृत्यों का समुद्देश-है जो पुराण के इस अश में उपर्वाणत :किय।'गया ,है-।. ।१दढा इसी अनुक्रम से यह पुराण संध्रकाक्षित-होता है समास से सुखअथं: होता है और इससे महान् भो उपनक्षित होता है

English

Being created, they exist for the sake of their pro¬ geny. They are regarded as having achieved the four Punisa- rthas viz.: Dharma, Artha, KAma and Mokya.

अध्याय ७

श्लोक 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् ।प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

pṛthaktāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn / prāksarge dahyamāne tu purā saṃvarta kāgninā

हिन्दी अर्थ

तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्र सशयः ।

English

The Devas, the Pitfs and the human beingi (are created) in order; thereafter, they equipped themselves with penance; they filled the abodes at the outset.

अध्याय ७

श्लोक 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः ।शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

tenāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ / śailyādekārṇave tasminvāyunā ye tu saṃhitāḥ

हिन्दी अर्थ

३० ब्रह्माण्ड पुराण

English

Indeed, those human beings become Brahmaas and souls of spiritxial achievement. Due to their Karman con¬ taminated by the faults of hatred and too much of attachment* they went to heaven (7)

अध्याय ७

श्लोक 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् ।स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat / skandhācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृ हयेत् ।

English

While returning in an embodied state, they are born in every Yuga. With the remnants of the fruits of their Karman, (they are bom again and again); they are well known as Tadd- tmd;as (P Identified with them).

अध्याय ७

श्लोक 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः ।तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

girayo hi nigīrṇatvādayanāttu śiloccayāḥ / tata stāvāsamuddhṛtya kṣitimaṃtarjalātprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

निरुक्तमस्य यो वेद सवंपापंः प्रमुच्यते

English

The subjects beginning with the Devas and ending with the immobile beings are bom (influencing) themselves mutually. Their pure (or sanctified) Karmans usually pre¬ dominated.

अध्याय ७

श्लोक 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु ।विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

saptasapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu / viṣamāṇi samīkṛtya śilābhirabhito girīn

हिन्दी अर्थ

संसर्गकालेऽपि करोति से संहारकाले च न

English

Therefore, they attained only those names and features (which they had before). Again and again they are bom with names and forms in the (different) Kalpas.

अध्याय ७

श्लोक 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु ।तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva tu / tāvaṃtaḥ parvatāścaiva varṣāṃte samavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

इस कारण से समास का उद्देश्य करके आपको विस्तार से कहूँगा । जो अपनी इन्द्रियों पर बिजय प्राप्त कर लेने बाला पुरुष इस आद पाद का भली-भाँति से अध्ययन किया करता है ।१६६। उसने इस सम्पूर्ण पुराण का ही मानों अध्ययन कर लिया है--इसमें लेशमात्र भी संशय नहीं है द्विज-

English

He created a thousand (couples) of Asats (not good ones) from his arras. Dominated as they were from Rajas and TamaSi they are remembered as grhaHU (attached to houses),

अध्याय ७

श्लोक 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा ।सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

svargādau kāṃtiviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā / saptadvīpā samudrāśca anyonyasyānumaṃḍalam

हिन्दी अर्थ

गणों ! अङ्गों ओर उपनिषदों के सहित जिसने चारों वेदों का शान प्राप्त कर लिया हैं ।१७०। इतिहास पुराणों से वेद को समुपृ' हित करना चाहिए। जो बहुत ही कम पढ़ा लिखा पुरुष है उससे वेद भो भय खाता है कि यह् अरे ऊपर प्रहार करेगा ।१७१। साक्षात् स्वयम्भू ने स्वयं कहा है कि इस

English

Thus with mental emotions those subjects without progeny stay dear** (?) So also the families were bom with which this universe was filled up.

अध्याय ७

श्लोक 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् ।भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

sanniviṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam / bhūrādyāścaturo lokāścaṃdrādityau grahaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

अध्याय के अभ्यास करने वाला पुरुष आपदा को प्राप्त करके भी कभी मोह को प्राप्त नहीं हुआ करता है ओर अपनी अभीष्ट गति को प्राप्त कर लिया करता है।१७२। कारण यह है कि यह पुराण प्राचीन काल में. हुमा था और उनने यह कहा था कि जो इसके निरुक्त जानता है वह सव

English

They resort to rivers, lakes and oceans as well as to mountains. Then those subjects have that war(?) but they move in it.***

अध्याय ७

श्लोक 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः ।कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

pūrvavannirmame brahmā sthāvarāṇīha sarvaśaḥ / kalpasya cāsya brahmā cāsṛjadyaḥ sthāninaḥ surān

हिन्दी अर्थ

प्रकार के पापों से प्रमुक्त हो'जाया करता है ।१७३। इसलिए इसके संक्षेप का- श्रवण करो । यह सम्पूर्ण पुराण साक्षात् भगवान् नारायण का ही स्वरूपः हे। संसग काल में भी सगं करता है और संहार के काल में फिर नहीं होता है

English

They say that the earth with Rm (juice, water,) is their food. Desirous of mental siddhb those subjects move about as they please.

अध्याय ७

श्लोक 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा ।स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

āpogniṃ pṛthivīṃ vāyumaṃtarikṣaṃ divaṃ tathā / svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃstu parvatān

हिन्दी अर्थ

कुत्र सत्रं समभवत्ते षामदेभुर्तकर्मणाम्

English

In the Krtayuga, the subjects human beings etc.) had equsd length of life, happiness and beauty. In the first Yuga, at the beginning of the Kalpa, there was no Obarma and Adharma.

अध्याय ७

श्लोक 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् ।लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

oṣadhīnāmātmanaśca ātmano vṛkṣavīrudhām / lavakāṣṭhāḥ kalāścaiva muhurttānsaṃdhirātryahān

हिन्दी अर्थ

कियन्तं चेव तत्कालं कथं च समवर्त्तत ।

English

W.d9«57 give a rosy picture of the Kta Yuga.

अध्याय ७

श्लोक 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च ।स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdān yugāni ca / sthānābhimāninaścaiva sthānānica pṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभंजन:

English

In every Yuga, they were bom with their res¬ pective rights and authority. They say that the Krta yuga at the beginning, had four thousand years in accordance with the reckoning of the gods. The two periods of junction consisted of four hundred years.

अध्याय ७

श्लोक 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे ।कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

sthānātmanastu sṛṣṭvā ca yugāvasthā vinirmame / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ caiva tathā yugam

हिन्दी अर्थ

यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत

English

For their sustenance, there were flowers and fruits alongwith bulbous roots. The time was entirely and exclusively pleasant; it was neither too hot nor too chill.

अध्याय ७

श्लोक 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः ।प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

kalpasyādau kṛtayuge prathamaṃ so 'sṛjatprajāḥ / prāguktāśca mayā tubhyaṃ pūrvve kalpe prajāstu tāḥ

हिन्दी अर्थ

तपोभूहपतेयंत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् ।

English

(The vegetation) caused strength and fineness of complexion unto them. It destroyed their sickness and old age, Those subjects had stable (everlasting) youth with their bodies not requiring purificatory rites.

अध्याय ७

श्लोक 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना ।अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā / aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata

हिन्दी अर्थ

मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रो महात्मनास् ।

English

In their case, even without copulation subjects (pro¬ geny) are bom through mere mental conception. The birth and features are the same (in regard to everyone). They are on a par (with one another) and they are pleased and happy.

अध्याय ७

श्लोक 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि ।वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

āvartante punaḥ sarge vīkṣārthaṃ tā bhavanti hi / vīkṣyārthaṃ tāḥ sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt

हिन्दी अर्थ

तपश्नर्या के धन बाले उन ऋषियों ने श्रीसूतजी से फिर कहा था कि उन भदूभुत कर्मों के करने बालों का वह यज्ञ कहां पर हुआ था।१। वह समय जिसमें यज्ञ का यजन हुआ था कितना था और वहे किस प्रकार से सम्पन्न हुआ था ? । बायुदेव ने पुराण की किंस 'रीतिं से कहा था ?

English

In the Krta yuga, all the subjects are born with equal beauty, features and span of life. They are devoid of in¬ feriority and superiority. Usually they are happy, they aie free from sorrow.

अध्याय ७

श्लोक 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि ।धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi / dharmmārtha kāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhitāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने बहुत बिस्तार के साथ इस पुराण का कथन किया था--इसमें हम सबके हृदय में बड़ा भारी कोतूहल हो रहा है। इस प्रकार से जब प्रेरित किया गया या तो श्री सुतजी ने परम शुभ वचन से उत्तर दिया था।३। है सुनियो आप लोग श्रवण कीजिए । जहाँ पर उन धीरों ने उस उत्तम संत्र

English

VV.59-60 give a comparative siatoncnt of the special features of four Yugas.

अध्याय ७

श्लोक 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा ।ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

devāśca pitaraścaiva kramaśo mānavāstathā / tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanpurā

हिन्दी अर्थ

को किया था । और जितने समय पर्यन्त बह वहाँ पर हुआ था और जिस रीति से हुआ था ।४। इस विशाल विश्व का सृजन करने की इच्छा बाला यजन करत।.है तब पहिले विसूजन करता है। यह सत्र अत्यधिक पुण्य मय है जो कि एक सहस्न परिवत्सरों तक हुआ था ।५। जहाँ पर गृहपति कां

English

VV.61-71 deKdbe the lUte ia the period ioterveoing beiweea Krta and Tretft.

अध्याय ७

श्लोक 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि ।आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

brāhmaṇo manavaste vai siddhātmāno bhavanti hi / āsaṃgadveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

बह्मा तप स्वयं ही हुआ था और जिसमें पत्नीत्व इडा का था ओर जहां बुद्धिमान् शामित्र था ।६। उन महात् आत्माओं वालों के यज में महातेज वाले मृत्यु ने सब किया था। सहस्र परिवत्सरो तक वहाँ पर देवगणों ने निवास किया था

English

When the junction has passed away, there was mental progeny. The achievement of spirituality was in another Yuga called Treti, next to Krta.

अध्याय ७

श्लोक 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे ।स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

āvartamānāste dehe saṃbhavanti yuge yuge / svakarmmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tadātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

अमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीयेत ।

English

The eight mental Siddhis that had been recounted (as existent) by me in the beginning of the creation, become reduced gradually.

अध्याय ७

श्लोक 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः ।अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

saṃbhavanti jane lokāḥ kalpāgamanibandhanāḥ / apsu yaḥ kāraṇaṃ teṣāṃ bodhayankarmmaṇā tu saḥ

हिन्दी अर्थ

३२ ) ब्रह्माण्ड;पुराणः

English

The origin of Kamutsiddhi (achievement of Karman} in Kfta is brought about by the conduct of the people of different castes and stages of life (?). The Sandhyd (junction) of the Krta is reduced by a quarter (?)

अध्याय ७

श्लोक 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः ।गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

karmmabhistaistu jāyante janalokācchubhāśubhaiḥ / gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu

हिन्दी अर्थ

कर्मणा तेन विख्यातं नैमिपः मुनिपूजितम्

English

These parts of the junctions of Krta take up the three (? other parts) and those Tuga Dharmas as well as penance, learning, strength and longevity decrease and decline.

अध्याय ७

श्लोक 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् ।तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

devādyāḥ sthāvarāṃtāstu āpadyante parasparam / teṣāṃ medhyāni karmmāṇi prāyaśaḥ pratipedire

हिन्दी अर्थ

यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता ।

English

When the Krta yuga and its transitional part have passed, O excellent sages, it is the beginning of Treta yuga along with its parts.

अध्याय ७

श्लोक 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे ।पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

tasmādyannāṃmarūpāṇi tānyeva pratipedire / punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpeṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अइश्यंत्यां समभंवन्मुनियेत्र पराण रः †

English

(Defective) Pstrts of waters returned (to the firma- ment) in the form of clouds. From the thundering clouds the showering of rain began to function.

अध्याय ७

श्लोक 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै ।ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

tataḥ sargo hyupasṛṣṭiṃ sisṛkṣorbrahmaṇastu vai / tāḥ prajā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā

हिन्दी अर्थ

तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः ।

English

When the surface of the earth had been perfected (watered) by that rain occurring only once the subjects came into being. Thereupon the trees became designated as their abodes.

अध्याय ७

श्लोक 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल ।जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila / janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रमण करते हुए, धमं. चक्र. की नेमि जहा पर णीणं हो गयी थी । उस कर्म से मुनियों केद्वारा समचित नेमिष विख्यात, हुआ था ।८। जहाँ परम पुण्यमसी गोमती सदी है जो कि सिद्धों और चारणों के द्वारा सदा सेवित रहा करती है.। वहां पर ससुता रोहिणी एक ही क्षणमात्र में बह गोमती

English

Ail kinds of worldly enjoyment of those subjects emanated from them (the trees). In the beginning of the Treti yuga» the subjects maintained themselves with them.

अध्याय ७

श्लोक 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह ।ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

cakṣuṣo 'nyatsahasraṃ tu mithunānāṃ sasarjja ha / te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हो गयी थी ।६।।महृएत्सा बसिछ की शक्ति. ज्येष्ठा हुई थी जो उत्तम तेज, बाली अरुस्धती की हुता का यात्रा. दान था ।१०। कल्माषपाद तुह और शक्ति के-सहित इस्द्रदेव ये जहां पर विश्वामित्र और वसिष्ठ मुनि का वेर हुआ था ।११। जिस स्थल पर अहश्यन्ती में पराशर मुनि ने जन्म ग्रहण किसा

English

(Defective) then, after the lapse of a great deal of time, due to their own chstnge, they had a sudden emotion in the form of a great desire for close contact.

अध्याय ७

श्लोक 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः ।रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ / rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

था.। जिसके ज्ञात में वसिष्ठ मुनि का पराभव हुआ था।११। वहाँ पर उन ब्रह्म बादियों ने उस लेल को नमिष. माना था। क्योंकि वहां पर नैमिष यज्ञन किया था अतएव तभी से वे सब नैमिष कहे गये थे ।१३। वह सत्र उन बुद्धिमातों का द्वाइश.वषों तक हुआ था जबकि विक्रमी पुरूरवा तृप इस

English

In the case of women (of the modem days} mens* truation occun till the end of their life (?) But then (i.e. in the Tretft yuga), that did not take place on account of the power of the Yuga.

अध्याय ७

श्लोक 37

आयुष्ॐऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् ।कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

āyuṣoṃ'te prasūyaṃte mithunānyeva vāsakṛt / kūṭakākūṭakāścaiva utpadyaṃte mumūrṣuṇām

हिन्दी अर्थ

वसुन्धरा, पर शासन कर रहा-था

English

But in the case of those women (of later days), the menstrual Aow began to function month by month. As a con« sequence thereof, sexual intercourse also takes place then*

अध्याय ७

श्लोक 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः ।ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

kutaḥ kulamathotpādya tāḥ śarīrāṇi tatyajuḥ / tataḥ prabhṛti kalpe 'sminmaithunānāṃ ca saṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

उर्वशी चकमे ते चः देवदूतम्रचोदितः । ¬, ९

English

When they had perished, the subjects became be¬ wildered and agitated in ail their sense-organs. They began to meditate on their Siddhi. They were truthful in their meditation then.

अध्याय ७

श्लोक 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते ।शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte / śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

य॑ गर्भे सुषुवे गङ्गा पावकाहीप्ततेजसस् 40७5

English

Those subjects maintained themselves with that at the beginning of Treti yuga. With that Siddhi they became hale, hearty and welKnourished. They were free from feverish ailments.

अध्याय ७

श्लोक 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः ।तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ / tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

हिरण्मयं ततश्चक्रे यज्ञवाटं महातमनाम्

English

Thereafter, on other occasions also, the subjects became overwhelmed by greed thus, once again. They seized the trees and took by force the nectar and honey.

अध्याय ७

श्लोक 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि ।तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

saritsaraḥsamudrāṃśca sevaṃte parvatānapi / tadā tā hyalpasaṃtoṣāyuddhe tasmiṃścaraṃti vai

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मा स्वयं देवो भावनो लोकभावनः ।

English

On account of this misdemeanour on their part brought about by their covetousness, theKalpa trees (wishyicld- ing trees) perished here and there along with the Lord *(?)

अध्याय ७

श्लोक 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च ।ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca / tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ

हिन्दी अर्थ

लं दृष्ट्वा मह॒दाश्चयें यज्ञकाठं हिरण्मयम् ।।२०.

English

The chillness, the wind and the sunshine were severe. Therefore they were much tormented. Being afflicted by the mutually opposed pairs of feelings and reactions, they bewailed their wounds*• (?)

अध्याय ७

श्लोक 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे ।धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāmāsītkṛte yuge / dharmādharmauṃ tadā na staḥ kalpādau prathame yuge

हिन्दी अर्थ

अद्ठारह समुद्र के द्वीपों का अशन करते हुए भी, पुरूरवा लोभ से रत्नों से सन्दष्ट न हुआ था--ऐसा हमने सुना है।१५। देवदूतों के द्वारा प्रेरित हुईं उवंशी ने उसको अपनो पति बनाने की कामना की थी । उर्थेशी के साथ संगत होकर उसने उस सत्र का आहरण किया था ।१६। उस नर पति के

English

Eight thousand Dhanus make one Tojana as determin¬ ed by them. With this Tojana (as the unit of measurement) settlements (i.e. colonies) were made thereafter.

अध्याय ७

श्लोक 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे ।चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

svenasvenādhi kāreṇa jajñire tu yugeyuge / catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā

हिन्दी अर्थ

होते पर नैमिषीयों ने सत्र किया था। गंगा नें पाक से दीप्त तेज वाले जिस गर्भ का प्रसव किया था ।१७। उसके तुल्य पर्वत में व्यस्त किया हुआ हिरण्य (सुवर्ण) हो गया था । इसके अनन्तर उन. महात्माओं को, हिरण्मय कर दिया था ।१८। लोकों को प्रसन्न करने बाले प्रम भावुक विश्वकर्मा

English

Among the four (types of) fortresses, three arc natural and the fourth (type of) fort is artificial. I shall men¬ tion its decisive features.

अध्याय ७

श्लोक 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ ।ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

ādau kṛtayugaṃ prāhuḥ saṃdhyāṃśau ca catuḥśatau / tataḥ sahasraśastāstu prajāsu prathitāsviha

हिन्दी अर्थ

स्वयं देव था। उन अपरिमित तेज वालों के सत्र में किर उस विश्वकर्मा ने प्रवैश किया था। ऐड पुरूरना ने शिकार करते हए उस देश का सेवन किया था। उसने जब देखा था कि वह यज्ञ का स्थल एकदम सुवर्णमंय है तो उसको महान् आश्चर्य हुआ था ।१६-२०। लोभ कै कारण उस राजा का संब

English

It has a thick elevated rampart (esp. a surrounding wall elevated on a mound of earth) with cavities (or openings).

अध्याय ७

श्लोक 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः ।पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

na tāsāṃ pratighāto 'sti na dvaṃdvaṃ nāpi ca kramaḥ / parvatodadhivāsinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ

हिन्दी अर्थ

शान नष्ट हो गया था और उसने उसको स्वयं ग्रहण करने का उपक्रम कियो था। तब तो जो नेमिषोय मुनिगण वहाँ पर थे वे उस राजा परं बहुत करदे हुए थे

English

(Defective text}* The moats two Hastas in breadth are excellent in the case of the Kumiilpura. The total breadth of the current of water in (the moat) may be eight, nine or ten (?).

अध्याय ७

श्लोक 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः ।ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

viśokāḥ sattvabahulā ekāṃtasukhinaḥ prajāḥ / tāśśaśvat kāmacariṇyo nityaṃ muditamānasāḥ

हिन्दी अर्थ

तपोनिष्ठाश्ब राजानं

English

The extent of a Pura (city) shall be half of the maximum length (?). There must be a river(?) flowing to its east or north. It should be divided into a bypotenum and seg- mena. It must be laid out in the shape of a spread fan.

अध्याय ७

श्लोक 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः ।नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsansarīsṛpāḥ / nodvijā notkaṭāścaiva dharmasya prakriyā tu sā

हिन्दी अर्थ

३४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

The Viistu (site of a building; dwelling place) tliat is not more than twenty to\}X Hastas b short; that of one hundred and eight {Hasias) is great. In this matter they praise the middle one and the short one which has no (wooden structure).

अध्याय ७

श्लोक 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः ।सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

samūla phalapuṣpāṇi varttanāya tvaśeṣataḥ / sarvaikāntasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītalaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशबज्॑ विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् ।

English

The chief settlement should be eight hundred

अध्याय ७

श्लोक 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा ।उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

mano 'bhilaṣitaḥ kāma stāsāṃ sarvatra sarvadā / uttiṣṭhaṃti pṛthivyāṃ vai teṣāṃ dhyānai rasātalāt

हिन्दी अर्थ

स तेष्वव्भृथेष्वेव घम्मेंशीलो महीपतिः

English

The hamlet shall be a Yojana (ateut 12 km) from the city and the village shall be half a Yojana £rom the hamlet. The outermost boundary shall be two Kroias (I KroiaS kms). The boundary of a field is four Dharms.

अध्याय ७

श्लोक 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी ।असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

balavarṇakarī teṣāṃ jarārogapraṇāśinī / asaṃskāryaiḥ śarīraistu prajāstāḥ sthirayauvanāḥ

हिन्दी अर्थ

शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा ॥

English

The pathway along the quarters (i.e. East-west and North-south) was made twenty Dhanus wide by them. The road in the village was abo twenty Dhartus (wide). 'Fhe path in the boundary was only ten Dhanus (wide).

अध्याय ७

श्लोक 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः ।समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

tāsāṃ vinā tu saṃkalpājjāyaṃte sithunātprajāḥ / samaṃ janma ca rūpaṃ ca prīyaṃte caiva tāḥ samāḥ

हिन्दी अर्थ

बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्

English

The branchtreets %vere measured by them (and made) four Dhanus (wide). The roads joining the high-ways shall be three Dhanus (wide) and their branches two Dhanus wide,

अध्याय ७

श्लोक 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः ।निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

tadā satyamalobhaśca saṃtuṣṭiśca ca sukhaṃ damaḥ / nirviśeṣāśca tāḥ sarvā rūpāyuḥśilpaceṣṭitaiḥ

हिन्दी अर्थ

अजैश्च मुनिभिर्जात॑ सूर्येवैश्वान रप्रभः ।

English

(Defective text) The Jahghdpatha* (? the thigh- road) has fourPadas width; the passage between rows of houses a three quarcen (wide). Dhrlimirga** (? path of courage] if more than one sixth. The Padika (Foot-Path?) is remembered thus in due order.

अध्याय ७

श्लोक 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् ।अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

abuddhipūrvikā pṛttiḥ prajānāṃ bhavati svayam / apravṛttiḥ kṛtadvāre karmaṇaḥ śubhapāpayoḥ

हिन्दी अर्थ

पितृदेवाप्सरः सिद्धैगेधर्वोरगचारणेः ॥

English

They thought over it again and again about the trees designated as their bouses as to how they were before, and began to build like them.

अध्याय ७

श्लोक 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः ।अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna tatkarāḥ / anicchādveṣayuktāstā varttayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

डन मनीषियों ने बहुत क्रोधित होते हुए कुश के बच्चों से उसका हनन किया था क्योंकि वे मुनिगण तपश्चर्या में निष्ठा रखने बाले. और हैव, के दवारा प्रेरित थे ।२२। कुशाओं के वज्यों से पिसकर उस राजा ने अपना शरीय त्याग दिया था । उसके अनन्तर भूमि में उसके उर्वशी के पुत्रों के साथ तूप

English

The branches of trees have gone down. Others have gone this way. Still others have gone up. In the same way, some have gone obliquely.

अध्याय ७

श्लोक 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः ।सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjitāḥ / sukhaprāyā viśokāśca utpadyaṃte kṛte yuge

हिन्दी अर्थ

ने युद्ध किया था ।२३। नहुष के जिसको महात्मा पिता कहते हैं। उन अब- भूथों में ही वह महीपति बहुत ही घर्मेशील था ।२४। इस सत्र में बह नर्: श्रेष्ठ आगुराय और अन्म से बहुत श्रेष्ठ था । उस समय में ब्रह्म वेत्ताओं ने राजा को शान्त किया था ।२५। आत्म मूर्ति वाले उन्होंने पृथ्वी के समान

English

With their intellect, they have observed carefully how the branches have gone. Apartments were constructed by them in the same way. Hence they (the apartments) are re¬ membered as Sdlds.

अध्याय ७

श्लोक 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ ।मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

lābhālābhau na vā syātāṃ mitrāmitrau priyāpriyau / manasā viṣayastāsāṃ nirīhāṇāṃ pravartate

हिन्दी अर्थ

सत्र करने का आरम्भ कर दिया था उनके सत्र में उन महात्माओं का ब्रह्मा- चये हुआ था ।२६। विश्व के सृजन करने की इच्छा वाले का प्राचीनकाल में विश्व के स्रष्टाओं की भाँति वंखानस-प्रियसखा-बालखिल्य-मरी चियों-अज और मुनिगण-पितृगण-देव-अप्सरा-सिद्ध-गन्धर्व-उरग और चारण के साथ

English

Thus dlds (apartments, dwellings) became well- known from the branches. So abo the abodes. Therefore they are remembered as idlAs, That is remembered as their

अध्याय ७

श्लोक 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

nāti hiṃsati vānyonyaṃ nānugṛṅṇaṃti vai tadā

हिन्दी अर्थ

यह सूर्य तथा वैश्वानर के समान प्रभा वाला हुआ था

English

Popular but importaat etymolocy of 'aa apaitnent or dwei-

अध्याय ७

श्लोक 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते ।पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate / pavṛttaṃ dvāpare yuddhaṃ steyameva kalau yuge

हिन्दी अर्थ

भारतैः शुशुभे राजा देगैरिन्द्रसमो यथा ।

English

Since people are delighted therein {Prasidanti) they are designated as(palaces). Therefore, the abodes, apartments and palaces are designated as Prlisadas.

अध्याय ७

श्लोक 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः ।कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ tu rajastamaḥ / kalistamastu vijñeyaṃ guṇavṛttaṃ gumeṣu tat

हिन्दी अर्थ

स्तो वशस्तैगृहैदेवा न्ितु ,न्विश्यक्ष कर्मेभिः

English

When the wishyielding Kalpa trees perished along with the honey,(the subjects) attached by the Dvandvas (mutual opposed pain of feelings etc.) began to think about the means of agriculture and other occupations for livelihood.

अध्याय ७

श्लोक 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत ।चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

kālaḥ kṛtayuge tveṣa tasya sandhyāṃ nibodhata / catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam

हिन्दी अर्थ

आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेष, च

English

The subjects created were seen agitated due to ex¬ haustion and sorrow. Thereafter, the Siddhi appeared in front of them in the Treta yuga.

अध्याय ७

श्लोक 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया ।चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

sādhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau tu saṃkhyayā / catvāryaiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ monuṣāṇi tu

हिन्दी अर्थ

ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः ।

English

Another (type of) rain became the means of achiev¬ ing all objects for them. The waters of the rain were sweet and were as much as they wished for.

अध्याय ७

श्लोक 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः ।ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

tadā tāsu bhavaṃtyāśu notkrośācca viparyayāḥ / tataḥ kṛtyuge tasmin sasaṃdhyāṃśe gate tadā

हिन्दी अर्थ

नैव यज्ञहरा हैत्या नैव वाजमुखा स्त्रिणः ।

English

The fourteen (types of lands in) villages and forests (began to flourish) without being ploughed and without the seeds being sown. The trees and the bushes put forth flowers and fruits at the proper seasons.

अध्याय ७

श्लोक 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः ।सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ / sandhyāyāstu vyatītāyāḥ sāṃdhyaḥ kālo yugasya saḥ

हिन्दी अर्थ

भारतीयों के द्वारा राजा देवगणों से इन्द्र के समान शोभायुक्त हुआ था । शस्त्रो-स्तोत्रों और शृहों से देवगणों का तथा पिश्य कर्मों से पितृगणों का और गन्धव आदि का जाति के अनुसार विधिपूर्वक किया. करते थे। उसने आराधना में और फिर अन्य कर्मों में स्मरण किया था

English

In the Treti yuga, medicinal herbs and plants began to appear themselves on the earth. In the beginning of the Treta yuga, the subjects sustained themselves with those plants and herbs.*

अध्याय ७

श्लोक 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः ।एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

pādamiśrāvaśiṣṭena saṃdhyādharme punaḥ punaḥ / evaṃ kṛtayuge tasminniśśeṣeṃtardadhe tadā

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वृगण सामवेद के मन्त्रों का गान कर रहे थे परम शुभ और विचित्र अक्षरों और पदों से युक्त वाणी का उच्चारण कर रहे ये जो परमं शुभ थी 3३१ वहाँ पर विद्वान् लोग परस्पर में मन्त्रों का जप करते थे । प्रतिवादी गण वितण्डाबाद के वचनों के द्वारा निहुनन कर रहे ये ।३२। ऋषिगण और

English

Thereafter, due to the inevitability of affairs and due to the Tret& yuga those subjects ban to have passion and covetousness for ever.

अध्याय ७

श्लोक 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा ।सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

tasyāṃ ca sandhau naṣṭāyāṃ mānasī cābhavatprajā / siddhiranyayuge tasmiṃstretākhye 'naṃtare kṛtāt

हिन्दी अर्थ

शब्दां तथा न्याय के ज्ञाता वहाँ पर थे। वहां पर कुछ भी हारित नहीं था और ब्रह्म॒राक्षसों ने प्रवेश किया था ।३३। देत्यगण यज्ञ के हरण करने बाले नहीं थे और वाजमुख अस्त्र आदि थे । प्रायश्चित्त और दरिद्रता वहाँ पर नहीं थे ।३४। शक्ति-प्रजा और क्रिया के योगों से आशिषों में विधि अनुष्ठिते

English

Then, they forcibly seized rivers, fields, mountains, trees, btishes and medicinal herbs as much as they could (in accordance with their strength).

अध्याय ७

श्लोक 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः ।अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrtitāḥ / aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yāṃti saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

की गयी थी। इस रीति से वह यज्ञ मनीवियों का बारह वषं पर्यन्त बुद्धि पुक्त हुआ था

English

Etymology oT Prisida *s palace*.

अध्याय ७

श्लोक 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते ।मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

kalpādau mānasī hyekā siddhirbhavati sā kṛte / manvaṃtareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ

हिन्दी अर्थ

३६ = ब्रह्माण्ड पुराण

English

W 128ff show the prevalence of food-gathering economy in the

अध्याय ७

श्लोक 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः ।संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhyudbhavaḥ kṛtaḥ / saṃdhyā kṛtasya pādena saṃkṣepeṇa vaśāttataḥ

हिन्दी अर्थ

समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम् ॥

English

In ihe previous births, due to the glory of their auspiciousnesi (i.e. meritorious aca) as well as sins they were conceived as Brahmanas, Ktriyas, Vaiiyas, SOdrasand mali* cious people.

अध्याय ७

श्लोक 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् ।हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

kṛtasaṃdhyāṃśakā hyete trīnādāya parasparam / hīyaṃte yugadharmāste tapaḥśrutabalāyuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्यः स्वयंभृवो देवः सर्व प्रत्यक्षदरग्वशी ।

English

After making Uie Sumeru mountain (as) the calf he milked this earth in the form of a cow that yielded seeds on the surface of the earth in the form of the mtlk.

अध्याय ७

श्लोक 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् ।त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

kṛte kṛtāśe 'tīte tu vabhūva tadanantaram / tretāyugasamutpattiḥ sāṃśā ca ṛṣisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

तिर्येग्वातादिभिवंेः सर्वाल्लोकान्बिभति यः ।

English

The lord made those seeds grow as the medicinal herbs (and other plants) that ended when the fruits became ripe. (That is, the plants yielded fruits but once and then they perished) they are the group of seventeen.

अध्याय ७

श्लोक 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु ।कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe vai tāsu śiṣṭāsu saptasu / kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ prasukhe tadā

हिन्दी अर्थ

ऋषियों का जो कि नैमिषीय थे वह सत्र इन्द्र कें समान हुआ था । बरद्धाद्य.-ऋत्बविज और वीर पीछे की ओर गमन करने वाले होते हुए ज्योति- छोमों को पृथक् २ सबको अयुत दक्षिणा वाले कर रहे थे। जहाँ पर यज्ञ समाप्त हुआ था वहाँ पर महान् आधिप भगवान् वासुदेव से जो कि अमित

English

All these fourteen varieties (of medicinal herbs and plants) peculiar to villages and forests grew at Che beginning of the first Tretk yuga. They are not grown by ploughing.

अध्याय ७

श्लोक 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा ।तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā / tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhirajāyata

हिन्दी अर्थ

आत्मा बाले थे पूछा था कि.आपने मुझ ब्राह्मण को प्रेरित किया था कि अपने बंश के लिए यह कड़ो.। ओर उन ध्रभु ने उनसे कहा था

English

The trees, hedges, creepers, winding plants, spread¬ ing creepers and (various) species of grasses yielded roots, fruits,*** shoots etc. unto them. They plucked their fruits.

अध्याय ७

श्लोक 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै ।मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai / meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam

हिन्दी अर्थ

शिष्य वशी देव Se है जो प्रत्यक्ष रूप से देखने वाला. है. और अणिमा आदि,आठों सूक्ष्म अङ्गो से समन्वित रहते हैं ।३६। जोकि तिर्य॑ग्वात आदि वर्षोःसे समस्त लोकों का भरण किया करले हैं । सात स्कऱ्धशाखाओं से भृत थे और विषयों से सर्व तो था जराजर युक्त ये जिसके मदत् सप्त सप्तक

English

Those seeds which were milked out of the earth formerly by the self-born lord, began to grow as medictnsd herbs putting forth floweri and fruits at the proper seasons.

अध्याय ७

श्लोक 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले ।प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃsiddhe pṛṣivītale / prajā āsaṃstatastāsāṃ vṛkṣaśca gṛha saṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

संस्थितः महाबल सूत तीनों ठ्यूहों का सत्र कर रहा था ।४०-४१। उपायों के शरीर घारी तेज का यहां पर धारण करता है । धारणाओं की प्राणाद्य पांच बृत्तियां अपनी बृत्तियों से युक्त थी

English

When the medicinal herbs created before did not grow and flourish again, he made means of livelihood for them by means of agricultural occupations.

अध्याय ७

श्लोक 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत ।वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

sarvaḥ pratyupabhogastu tāsāṃ tebhyo vyajāyata / varttayaṃtesma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशयोनिद्विगुणः शब्दस्पर्शसमन्वितः

English

The self-born lord (blessed them) with the power of working with their own hands and achieving great results. Thenceforth, the medicinal herbs became Krffapac (ploughed and grown).

अध्याय ७

श्लोक 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् ।संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt / saṃgalolātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat

हिन्दी अर्थ

पुराणज्ञाः सुमनसः घुराणाश्रवयुक्तया । पुराणनियता विफ्राः-कयामकथद्विभुः

English

After achieving his purpose in the matter of agri* cultural occupation, the Prajpati (lord of the subjects i.e. god Brahmi established the bounds of decency by means of which they protected one another.

अध्याय ७

श्लोक 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् ।तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitāṃte tadārtavam / tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां च परं चेतल्लोकतस्वमनु्तमभ्-

English

Among them some were very powerful and they seized the realm. He established them as Ksatriyas and it was their duty to protect others.

अध्याय ७

श्लोक 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् ।ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tanmāsimāsi tadārtavam / tatastenaiva yogena varttate maithunaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तः पुराणं ज्ञाममुत्तसभ् । देवतानामृषीणां च: स्ंपापन्रमोचनम्

English

(Defective).* All those subjects who had been created will be worshipping you. 'Tell the truth in accord¬ ance with the fact'. Those (subjects) who said this were the Brahman as.

अध्याय ७

श्लोक 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् ।अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

teṣāṃ tatkā labhāvitvānmāsimāsyupagacchatām / akāle cārtavotpattyā garbhotpattistadābhavat

हिन्दी अर्थ

जिसका शरीरों का घररणं'को पूर्यमाण-होता हुआ करता है। आकाश जिसकी योनि हैः बह द्विगुण ठै. और "शब्द तथा ' स्पर्शे समन्वितः।४३। शब्द शास्त्र अर्थात्: व्याकरण के विद्रातों -के ; द्वारा काचोरणि कही . गयी है । परमः नः्र और-मधुर बाणी से सभी मुनिगणों को-आनन्दित करते हुए

English

VV.lSlfT described the traositioa from food-gathering economy to the food-growing one by the introduction of Agriculture. This ste crysta- lized the four-fold classilication of the society with their specihe duties {pidi VV 16M65 below).

अध्याय ७

श्लोक 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता ।प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

viparyayeṇa teṣāṃ tu tena tatkāla bhāvitā / praṇaśyaṃti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

हिन्दी अर्थ

ही ऐसा किया' था ।४४। सुन्दरः मनः वाले-जो ,पुराथों के ज्ञाता ये उन्होंतें पुराणों के समाश्रय के युक्त होकर जो पुराणों के प्रवचन करने में नियत-ये उनसे विभु ने कहा'कही थी ॥४५। है द्विजश्रेष्तो यह'सव आख्यान जैसा भी हुआ' था । ऋषियों का यह परमःसर्वोत्तपः लोक तत्व है ।४६। प्राचीन-काल

English

Vi. 162a gives a better reading:

अध्याय ७

श्लोक 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः ।अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāṃtā vyākulendriyāḥ / abhidhyāyaṃti tāḥ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā

हिन्दी अर्थ

में ब्रह्माजी से उत्तम जान पुराण कहा था बह वेवताओं सेःओऔर ऋषियों के सभी प्रकार 'के पापों का-मोचन-करने - वाला है अब : पूर्ण विस्तार से और 'आलुपूर्बी अर्थात्-आरम्भ7से. अन्त तक क्रम से मैं अनुक्रम-सेःबतलाऊंगा

English

Although the establishment of the classification into the four castes had been made by him (LordBrahmi), the subjects, out of delusion» did not conform to those rules.

अध्याय ७

श्लोक 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ।वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

prādurbabhūvusteṣāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ / vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

ज्यृणु' तेषां कथां दिव्या सर्वेपापप्रमोचिनीम् ।

English

The subjects who lived in accordance with the duties of the (different) castes became antagonistic to one another. Lord Brahma understood everything factually.

अध्याय ७

श्लोक 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् ।आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

tathaiva jāyate teṣāṃ gandharvāṇāṃ rasānvitam / ānvīkṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu

हिन्दी अर्थ

स्ववंशं धारणं क्॒ल्या स्वेलोके महीयते १२:

English

The abode of the Sudras who abide by their duty of rendering service is the world belonging to the Gandharvas. These are the abodes (after death) of the people of the differ¬ ent castes who remain good and maintain the conduct of life befitting their respective station in life.

अध्याय ७

श्लोक 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै ।त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai / tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ

हिन्दी अर्थ

कोर्त्येमानं निघो्ार्थं पूर्केषां कीत्तिवद्ध नम्ः॥ ३--

English

When this mode of disciplined life of the four castes had been well-established, the people of the different castes strictly adhered to the duties of their respective castes because they were afraid of punishment otherwise. Then, after the castes had been established, he stabilised the stages of life.

अध्याय ७

श्लोक 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः ।वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

tataḥ kālāṃtarepyevaṃ punarlobhāvṛtāḥ prajāḥ / vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt

हिन्दी अर्थ

क्न ब्रह्माण्ड पुराण

English

The Lord established as before the following four Airamas (stages in life) viz-the householder, the celibate reli¬ gious student, the forest hermit and the ascetic.

अध्याय ७

श्लोक 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै ।प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai / pranaṣṭā prabhuṇā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit

हिन्दी अर्थ

कीर्तनं स्थिरकीर्तीनां सवेषां पुण्यकर्मणाम्

English

(Defective text) the people of the four castes per¬ formed the duties of the respective castes. After doing their duties they erected their residences and maintained their stages of life and then enjoyed themselves.

अध्याय ७

श्लोक 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा ।वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā / varttaṃte cānayā tāsāṃ dvaṃdvānyatyutthitāni tu

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयं भुवे ।

English

Brahma established those Airamas, He directed and guided those who swerved from these and recounted righteous virtues to them.

अध्याय ७

श्लोक 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् ।द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

śītavātātapāstīvrāstatastā duḥkhitā bhṛśam / dvaṃdvaistaiḥ pīḍyamānāstu cukruśurāvṛṇāni vā

हिन्दी अर्थ

श्री सूतजो ने कहा--समस्त पापों का प्रमोचन कर देने बाली उनकी परम विव्य कथा का आप अब श्रवण कीजिए जो कि मेरे द्वारो कही जा रही है। यहद कथा बहुत ही विचित्र है और श्रुति के संमत है। इसका प्रचुर अर्थे भी है।१। जो पुरुष इस कया को नित्य घारण किया करता है ओर

English

The following are the duties of the householder in brief: Marriage, maintenance of sacrificial fire, hospitability to guests, performance of Yajftas and continuation of his race (procreation).

अध्याय ७

श्लोक 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः ।पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ / pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan

हिन्दी अर्थ

बारम्बार इसका श्रवण किया करता है वह अपने वंश को धारण करके अभ्त में स्वर्गलोक में प्रतिष्ठित हुआ करता है।२। जिस प्रकार से हुआ है और जैसा सुता गया है जो यह पंच विश्‍व तारा है । ज्ञान प्राप्त करने के लिए कीत्तित किया हुआ यह पूर्व में होने बालों की कीत्ति का बढ़ाने वाला है

English

The duties of the religious student are as follows: He must wear the girdle (of the munja grass) and hold the staff. He must wear the skin of an antelope. He must sleep on the ground. He must serve his preceptor. He must beg for alms. He must be eager to acquire learning.

अध्याय ७

श्लोक 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा ।मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpurā / madhudhunvatsu niṣṭheṣu parvateṣu nadīṣu ca

हिन्दी अर्थ

यह परम धन्यपण देने वाला -आगयु के बढ़ाने वाला--स्वर्गेलो क प्राप्त कराने जाला ओर शत्रुओं का नाशक है। स्थिर कीति से युक्त-दुष्य कर्मों वाले सबका कीत्तंन करना इन उपयुक्त सभी के देने वाला होता है ।ह जिसके कल्प भी कल्प का रूप धारण किया करता है ओर सम्पूर्ण शुचि के लिए

English

These are the duties of the forest hermits; wearing barks and leaves or skins of antelope (for clothes), maintaining themselves by means of roots, fruits and medicinal herbs found in the forests, bathing both at dawn and dusk and performance of Homa.

अध्याय ७

श्लोक 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् ।यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

saṃśrayaṃti ca durgāṇi dhanvapāvartamaudakam / yathājoṣaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca

हिन्दी अर्थ

भी शुचि है उन पुरुषों के स्वामी हिरण्यगर्भ के लिए जो अजन्मा है--संबसे प्रथम है--सबमें परमश्रेष्ठ है और प्रजांओं का सृजन करने वाले हैं उन लोह तन्त्र स्वयम्भू ब्रह्माजो के लिए नमस्कार है ।५-६। जो महत् का आदि में होने बाला है, जो विशेष के अन्त बाला है जो वैरूप्य से युक्त है-जो लक्षण

English

VV.169-189 deichbe the dudes of the four Airamas or stages in life.

अध्याय ७

श्लोक 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् ।ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

ārabdhāstānniketānvai kartuṃ śītoṣṇavāraṇāt / tatastānnirmayāmāsuḥ kheṭāni ca purāṇi ca

हिन्दी अर्थ

बाला है--जो पांच प्रणामों वाला है-जो षद् श्रान्त है और पुरुषाधिष्ठित है

English

Gf. g(hartko jwur qjanaMd

अध्याय ७

श्लोक 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च ।तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaiva nagarāṇi ca / teṣāmāyāmaviṣkaṃbhāḥ sanniveśāṃtarāṇi ca

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त कारणं यत्तन्नित्वं सदसदात्मकम् ॥

English

Five of them pertain to Bhikfus viz.: besting, knowledge (ofvedas) and religious vows.*

अध्याय ७

श्लोक 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः ।मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

cakrustadā yathājñānaṃ mītvāmītvātmanogulaiḥ / mānārthāni pramāṇāni tadā prabhṛti cakrire

हिन्दी अर्थ

अधान प्रकृति चेव -यमाइस्तत््वच्रितकाः।

English

There are eightyeight thousand sages who live in perpetual celibacy. The place remembered as their is alone the abode of those who live with their preceptor (i.e. (Brahmtudrins),

अध्याय ७

श्लोक 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च ।दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

yayāṃgulapradeśāṃstrīnhastaḥ kiṣkuṃ dhanūṃṣi ca / daśa tvaṃgulaparvāṇi prādeśa iti saṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

जगद्योनिम्महाभूतं पर् ब्रह्म सतातनम् । विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल ।

English

The place remembered as the abode of the seven sages (the great Bear) is (assigned as) that of the forest-dwel¬ lers. The world of Prajipati is the abode of house-holders and Brahma's abode is that of the ascetics.

अध्याय ७

श्लोक 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते ।तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaprādeśa ucyate / tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā

हिन्दी अर्थ

असाँप्रतिकमन्ञ यं ब्रह्म यत्सदसत्परम् ।

English

** (Defective tcxt)The abode of the Yogins has not been created (?) without conquering thern it does not exist (?) Those abodes of the penons of different stages of life are in¬ deed in the abode of Brahma.

अध्याय ७

श्लोक 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते ।रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṃgula ucyate / ratniraṃgulaparvāṇi saṃkhyayā tvekaviśatiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्गेकाले प्रधानस्य क्षेत्रजाधिष्ठितस्य वे ।

English

Only four paths have been created as Devayanas (paths of the Devas). Only four paths are remembered as Pitryinas (paths of the manes).

अध्याय ७

श्लोक 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु ।किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṃgulāni tu / kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṃgulaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्वोद्रोको महानग्रे सत्वमात्रप्रकाशकः

English

Formerly, in the first Manvantara (these had been created) by Brahm& who administered the worlds. Ravi (the sun) is remembered as the entrance to those paths that (are known as) Devay&nas. The moon (Candramas) is mentioned as the entrance ofPitryfinas.

अध्याय ७

श्लोक 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च ।धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

caturhasto dhanurddaṃḍo nālikā yugameva ca / dhanuḥsahastre dve tatra gavyūtistauḥ kṛtā tadā

हिन्दी अर्थ

इस परमोत्तम भूतों के सर्गे को संयम से आरम्भ करने हैं बतला-

English

In that first Treti yuga, when it gradually reached its middle period he began to create mental progeny other than (what was before).

अध्याय ७

श्लोक 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् ।एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ tairvibhāvitam / etena yojaneneha sanniveśāstataḥ kṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ऊगा। जो अ्यक्त कारण है यह नित्य है और उसको स्वरूप सत् एवं जगत् दोनों ही प्रकार का है ।८। शस्यो का चिस्तत करने वाले विचारक लोग उस अ्यम्बक को प्रधान तथा प्रकृति कहा करते हैं जो कि गन्घ-्स्पशे और रस से रहित है तथ।-शब्द से भी विवर्जित हैं ।६। इस सम्पूर्णं जगत् की उत्पत्ति

English

Then the same lord created the subjects with pre¬ dominating Sattva and Rajas qualities. They had the pursuit of virtue (Dharma), wealth, love and liberation and they accom¬ plished their professions for livelihood.

अध्याय ७

श्लोक 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च ।चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

caturṇāmatha durgāṇāṃ svayamutthāni trīṇi ca / caturtha kṛtimaṃ duga tasya vakṣyāmi nirṇayam

हिन्दी अर्थ

स्थान, महाभूत सनातन परब्रह्म तथा समस्त भूतों का विग्रह निश्चित रूप से अव्यक्त हो गया था ।१०। आदि और अन्त से रहित अजन्मा, सूक्ष्म रूप वाला सत्व-रज और तम-इन तीन गुणों से युक्त अर्थात् त्रिगुणात्मक, सबका प्रभाव भी यह है जो असाम्प्रतिक, न जानने के योग्य, सत् और असत् स्वरूप

English

They were the Oevas, the Pitfs, the sages and the Manus (i.e. human beings?) In regard to their characteristics they were in accordance with the respective Yugas. By these, the subjects (in the universe) flourished.

अध्याय ७

श्लोक 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् ।रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

sotsedharaṃdhraprākāraṃ sarvataḥ khātakāvṛtam / rucakaḥ pratikadvāraṃ kumārīpurameva ca

हिन्दी अर्थ

वाला; पर ब्रह्म है । जो सभी भूतों का निग्रह है वही अब्यक्त हो. गया है। ।११। उसी को आत्मा से यह सम्पूर्ण विश्व व्याप्त है तम से परिपूर्ण है । उस समय में उस गुणों (तीतों गुणों) के साध्य होने पर यह तमोमय विभात नहीं होता है ।१९।'जब सृजन का समय होता है उस काल में कत्र. कें शाता

English

With ramparts with openings, surrounded on all sides by moats; with a Ruchaka at each gate, and the maiden-city (Kumaripura),

अध्याय ७

श्लोक 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् ।हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

dvihastaḥ srotasāṃ śreṣṭhaṃ kumārīpuramañcatān / hastasroto daśaśreṣṭho navahastoṣṭa eva ca

हिन्दी अर्थ

के द्वारा अधिष्ठित प्रधान के गुणों के भय से भासभान होने पर यह महा- तत्व होगया था ।१३। आगे बह सूक्ष्म रूप वाला महान् अव्यक्त . से समावृत था। सत्व गुण की अधिकता से युक्त महान् केवल सत्व का ही प्रकाश करने

English

of two cubits, the best of streams, the maiden-city... a hand-stream, ten best, and nine cubits.

अध्याय ७

श्लोक 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः ।त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

kheṭānāṃ ca purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ caiva sarvaśaḥ / trividhānāṃ ca durgāṇāṃ parvatodakadhanvinām

हिन्दी अर्थ

सत्वान्मद्वान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः स्मृतः

English

Of khetas, cities, villages in all ways, and of the three kinds of forts — mountain, water, desert —

अध्याय ७

श्लोक 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च ।योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

kṛtrimāṇāṃ ca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca / yojanādarddhaviṣkambhamaṣṭabhāgādhikāyatam

हिन्दी अर्थ

४० ब्रह्माण्ड पुराण

English

and of artificial forts, the width and length: a width of half a yojana, a length an eighth more,

अध्याय ७

श्लोक 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् ।छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudakplavanaṃ puram / chinnakarṇavikarṇaṃ ca vyajanākṛtisaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

धर्मादीनि च भूतानि लोवतत्वाथृहेतवः ।

English

the longest quarter-quarter in length, a city flooded eastward; with cut ears (?) and fan-like shape,

अध्याय ७

श्लोक 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते ।चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

vṛttaṃ vajraṃ ca dīrgha ca nagaraṃ na praśasyate / caturasrayutaṃ divyaṃ praśastaṃ taiḥ puraṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

मनो महात्मनि ब्रह्म दुबु द्विल्यातिरीश्बरात् ।

English

a round, vajra-shaped or long city is not praised; a divine city joined with a square is praised and made by them.

अध्याय ७

श्लोक 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् ।अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

caturviṃśatparaṃ hrasvaṃ vāstu vāṣṭaśataṃ param / atra madhyaṃ praśaṃsaṃti hrasvaṃ kāṣṭhavivarjjitam

हिन्दी अर्थ

सत्र से बह मह।च् एक जानने के योगै । और एक ही कारण कहा गया हैं क्षेत्रज से अधिषिठत महत् केवल लिङ्ग ही समुत्पन्न हुआ था

English

Twenty-four is the highest small measure, or one hundred and eight the highest of the site; here the middle is praised, the small without wood.

अध्याय ७

श्लोक 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् ।नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaṃ niveśanam / nagarādarddhaviṣakaṃbhaḥ kheṭaṃ pānaṃ tadūrddhataḥ

हिन्दी अर्थ

'उसंकी 'छै' प्रकार की वृत्ति बतायी गयी है--एक तो सङ्भूल्प और दूसरी वृत्ति अध्यवसाय' है । सृजन करने की “इच्छा से वीतमांन वहं इस महती सृष्टि'को' दिया करता है ।१६। ओर घर्म आदिःअूत लोकतत्वाथं के हेतु हैं । महांन्ं'आरमा' में मन हो बहा है और ईश्वर से इसकी दुबुं द्धि यह ख्याति है

English

Then eight hundred kishkus is said to be the chief dwelling; a kheta is half the width of a city, and a pana above it.

अध्याय ७

श्लोक 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् ।द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgāmorddhayojanam / dvikrośaḥ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ

हिन्दी अर्थ

इस कारण से विभु'चेष्टा'के वाला होता है।१८। भोक्ता (भोगने बाला) वरि्ांण करने वाला-विभक्त आत्मा वाला बरतने वाला जो है'वही मन कहा जातां हैं । जिसमें तत्वों के संग्रह में है और परिणाम से महानूः है

English

From a city a yojana to a kheta, from a kheta half a yojana to a village; two krosha is the highest boundary, and the field boundary four bow-lengths.

अध्याय ७

श्लोक 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः ।विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ / viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu

हिन्दी अर्थ

शेष जो गुणों के तत्व हैं उनके महान की ही भाँति तनु कहा गया है । विभक्ति स'युक्त को मणनता हैं अथवा विभाग को मानता है ।२०। यंह पुरुष उसके द्वारा अर्थात् शरीर के द्वारा भोगों का सम्बन्ध होनेंसे सत् में कहा गया है । बृहत् होने से और वू हणत्व होने से और भावों का पूर्ण आश्रय.

English

A road of the directions, twenty bows wide, was made by them; a village road twenty bows, and boundary road just ten.

अध्याय ७

श्लोक 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः ।नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ kṛtaḥ / nṛvājirathanāgānāmasaṃbādhastu saṃcaraḥ

हिन्दी अर्थ

होने से पदा होता है

English

A glorious royal road, ten bows wide, was made; free of crowding for men, horses, chariots and elephants to move.

अध्याय ७

श्लोक 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः ।त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

dhanūṃṣi cāpi catvāri śākhārathyāśca tairmitāḥ / trikā rathyoparathyāḥ syurdvikā ścāpyuparatyakāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्माह, हयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते ।

English

Four bows too were measured by them for branch lanes; the three-fold ones main and side streets, the two-fold side-of-side streets.

अध्याय ७

श्लोक 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् ।धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

jaṃghāpathaścatuṣpādastripadaṃ ca gṛhāṃtaram / dhṛtimārgastūrddhaṣaṣṭhaṃ kramaśaḥ padikaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आपूरयति यस्माच्च सर्वात देहाननुग्रहैः

English

The shank-path is four feet, the space between houses three feet, the fence path six... and a footpath is remembered successively.

अध्याय ७

श्लोक 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः ।कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

avaskāraparīvāraḥ pādamātraṃ samaṃtataḥ / kṛteṣu teṣu sthāneṣu punargehagṛhāṇi vai

हिन्दी अर्थ

तस्मिस्तु कार्यकरणं संसिद्ध ब्रह्मणः पुरा

English

The scavenging surround is one foot on all sides. When those places had been made, houses and dwellings again —

अध्याय ७

श्लोक 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः ।तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

yathā te pūrvamāsaṃśca vṛkṣāstu gṛha saṃsthitāḥ / tathā kartuṃ samārabdhāściṃtayitvā punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राकृतं देवि वर्तं माँ क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः ।

English

as there had been trees earlier in the dwelling, so they began to make, thinking again and again.

अध्याय ७

श्लोक 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः ।अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

vṛkṣasyārvāggatāḥ śākhā itaścaivāparā gatāḥ / ata ūrddha gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ parā

हिन्दी अर्थ

आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवत्तिनाम् ॥

English

Branches of the tree going this side, others going that, others going upward, others going crosswise —

अध्याय ७

श्लोक 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा ।यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā / yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संमितः

English

having searched with intellect properly how the tree's branches went, as they made them, from "branches" (shakha) they are remembered as shalas.

अध्याय ७

श्लोक 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च ।तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śāloścaiva gṛhāṇi ca / tasmāttāśca smṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ tāsu tatsmṛtam

हिन्दी अर्थ

करणैः सह पृच्छते 'प्रत्याहारैस्त्यजंति च ॥

English

Thus shalas and houses are famed from branches; therefore they are remembered as shalas; shala-hood is remembered in them.

अध्याय ७

श्लोक 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः ।तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

prasīdaṃti yatasteṣu tataḥ prāsādasaṃjñitaḥ / tasmād gṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitā

हिन्दी अर्थ

गर्तोहैकं संबुदास्तुः पञ्चचताः

English

Because (people) are pleased (prasidanti) in them, it is called prasada; therefore houses, shalas and prasadas are so named.

अध्याय ७

श्लोक 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् ।नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

kṛtvā dvaṃdvābhighātāstāntvārtopāyamaciṃtayān / naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā

हिन्दी अर्थ

जिससे भावों का बू हुण करना है उसी से ब्रह्मा--इस नाम से कहा जाया करता है। और जिस कारण से समस्त देवों को अनुग्रहों के द्वारा, आपूरित-करता है ।२२। यहाँ पर पुरुष सब भावों को पृथक् पृथक् जानता है । उसमें तो पहले ब्रह्म का कावे और करण से सिद्ध हुआ है ।२३। है देवि !

English

Having made opposites strike, they thought of means of relief; when the wishing trees were lost together with honey,

अध्याय ७

श्लोक 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः ।ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

viṣādavyākulāstā vai prajāḥ sṛṣṭāstu darśitāḥ / tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge tadā

हिन्दी अर्थ

मुझको प्राकृत ससक्षकर बतलाया करो। जो क्षेत्रश' है वह ब्रह्म से समितः है। वह शरीर धारी निश्चय ही पहिले पुरुष कहा! जाया करता है

English

those created beings, agitated by despondency, were shown; then success arose for them in the Treta yuga.

अध्याय ७

श्लोक 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः ।तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

sarvārthasādhakā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ / tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni miṣṭagatāni ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा के आगे समवर्ती भूतों का वह आदि कर्त्ता हैं।२१। बह हिरण्यग भे/इस' अण्ड में चार मुखों वाला प्रादुभू् हुआ था। सगे और प्रतिसर्ग में सेतर ब्रह्म संमित है ।२६। करणों के साथ पूछते हैं और प्रत्याहारों से त्याग करते" और वे पुनः समाहार सन्धियों में देहों का सेनन करते हैं ।२७। हिरण्मय'जो'

English

Another accomplisher of all aims — rain — for them as desired; for them the rain water here which went sweet.

अध्याय ७

श्लोक 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने ।ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

evaṃ nayaḥ pravṛttastu dvitīye vṛṣṭisarjane / ye parastādapāṃ stokāḥ saṃpātāḥ puthivītale

हिन्दी अर्थ

मेरु गिरि है उस महान आत्मा वाले के गत्तोंदक का उद्धार करने के लिये संबुद पञ्जला का भी हरण करते हैं (२८०

English

Thus the way proceeded in the second creation of rain: the drops of water beyond fell on the earth's surface;

अध्याय ७

श्लोक 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् ।पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

apāṃ bhūmestu saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan / puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastā hi jajñire

हिन्दी अर्थ

यस्मिन्नंड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः

English

from the union of water and earth, herbs then arose; herbs bearing flowers, roots and fruits were born.

अध्याय ७

श्लोक 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश ।ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

aphālakṛṣṭāścānuptā grābhyāramyāścaturddaśa / ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire

हिन्दी अर्थ

पर्वतैः सुमहृद्िश्के नदीभिश्च -सहस्रशः ।

English

Not ploughed or sown, fourteen village and wild (herbs) were delightful; trees and shrubs bearing flowers and fruit in season were born.

अध्याय ७

श्लोक 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा ।तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

prādurbhūtāstu tretāyāṃ māyāyāmauṣadhasya vā / tadauṣadhena vartaṃte prajāstretā mukhe tadā

हिन्दी अर्थ

अन्तः स्यस्य 'त्विमे लोका अ तविशवमिदं जगत्ः

English

They appeared in Treta, by the maya of the herb; then the people lived on herbs in the beginning of Treta.

अध्याय ७

श्लोक 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा ।अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhastu sarvadā / avaśyabhāvinārthena tretāyugavaśena ca

हिन्दी अर्थ

कर.) ब्रह्माण्ड पुराण

English

Then passion and greed arose again in them, always, by what must inevitably be and by the force of the Treta yuga.

अध्याय ७

श्लोक 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् ।वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

tataste paryagṛhṇaṃstu nadīkṣetrāṇi parvatān / vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam

हिन्दी अर्थ

लोकालोक च यत् किचिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

English

Then they seized rivers, fields and mountains, trees, shrubs and herbs by force as each had strength.

अध्याय ७

श्लोक 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया ।ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātā vaḥ kṛte mayā / brahmaṇo mānasāste vai utpannā ye janādiha

हिन्दी अर्थ

आकाशमावृतं सबं बहिभूं तादिना तथा ।

English

Those perfected souls, earlier told to you in the Krita by me, who were Brahma's mind-born, born from the people here —

अध्याय ७

श्लोक 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा ।तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

śāṃtā ye śuṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhitāstathā / tata āvarttamānāste tretāyāṃ jajñire punaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतश्च परस्परम्

English

the peaceful, the mighty, the active and the suffering — returning then were born again in Treta.

अध्याय ७

श्लोक 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा ।भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥśūdrā drohajanāstathā / bhāvitāḥ pūrvajātīṣu khyātyā te śubhapāpayoḥ

हिन्दी अर्थ

जिस अणु में ये सात लोक संप्रतिष्ठित हैं। इनमें पृथिवी है जो सात द्वीपों से और सात समुद्रो से युक्त हैं इस पृथ्बो में महान् पर्वत है और सहस्रों नदियाँ भी बिद्यमान है । अन्दर स्थित इसके ये सब लोक हैं और अन्दर में. रहने विश्व में यह जगत रहता है ।२६-३०। समस्त नक्षनों के साथ चन्द्रमा

English

Brahmins, Kshatriyas, Vaishyas, Shudras and the hostile folk, shaped in earlier births by the reputation of good and evil.

अध्याय ७

श्लोक 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः ।वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

tataste prabalā ye tu satyaśīlā ahiṃsakāḥ / vītalobhā jitātmāno nivasaṃti smṛteṣu vai

हिन्दी अर्थ

और सूरय है तथा.वायु के साथ संग्रह है । और, लोकालोक है । जो कुछ भी. है । वह सब्र उस अण्ड में प्रतिष्ठित हैं अर्थात् विद्यमान रहा करता है

English

Then those strong ones who were truthful, non-violent, free of greed, self-conquered, lived among the remembered.

अध्याय ७

श्लोक 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः ।तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

parigrahaṃ na kurvaṃti vadaṃtastu upasthitāḥ / teṣāṃ karmāṇi kurvaṃti tebhyaścaivābalāśca ye

हिन्दी अर्थ

दण'गुनेःतेज के साथ बाहिर को ओर जल आवृत रहते हैं । इश गुणित बायु के द्वारा बह तेज भी आवृत रहता है ।३२। दश गुने नभ (आकाश) से बह बायु वृत रहता है जोकि बाहिरि को आर है। फिर बह आकाश . सम्पूर्ण बाहिर भूतादि से आवृत है ।३३। भूतादिक महान से समावृत है और महान

English

They made no acceptance (of property), speaking present; they did their works, and those who were weak for them

अध्याय ७

श्लोक 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः ।एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

paricaryāsu varttante tebhyaścānye 'lpatejasaḥ / evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam

हिन्दी अर्थ

प्रधान के द्वारा आवृत है । इन सात प्राकृत आवरणों के द्वारा यह अण्ड, आवृत रहा करता है ।३४। एक दूसरे के मरण में परस्पर में इच्छा से आवृत प्रकृतियाँ स्थित हैं और प्रस्ग के अर्थात् सृजन के समय में स्थित होकर परस्पर में ग्रसन किया करती हैं

English

were in service, and others of less power than they. Thus, when they became opposed to one another and took refuge in each other,

अध्याय ७

श्लोक 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा ।प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

tena doṣeṇa vai śāṃtā oṣadhyo nitarāṃ tadā / pranaṣṭā gṛhyamāṇā vai muṣṭibhyāṃ sikatā yathā

हिन्दी अर्थ

आधाराधेयभाचेन विकारास्ते विकारिषु

English

by that fault the peaceful herbs vanished entirely then, like sand taken in fists.

अध्याय ७

श्लोक 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश ।फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

athāsya tu yugabalādgāmyāraṇyāścaturddaśa / phalairgṛhṇaṃti puṣpaiśca tathā mūlaiśca tāḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त क्षेत्रमित्युक्त ब्रह्म केजज्ञ मुच्यते ।

English

Then by the strength of the yuga, the fourteen village and wild (herbs) take with fruits, flowers and roots again.

अध्याय ७

श्लोक 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा ।क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

tatastāsu pranaṣṭāsu vibhrāṃtāstāḥ prajāstadā / kṣudhāviṣṭāstadā sarvā jagmustā vai svayambhuvam

हिन्दी अर्थ

लोक-वर्णनछ (२) (४३

English

Then, when they were lost, those creatures were confused, all gripped by hunger, and they went to the Self-born.

अध्याय ७

श्लोक 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः ।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

vṛttyarthamabhilipsaṃtyo hyādau tretāyugasya tāḥ / brahmā svayaṃbhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam

हिन्दी अर्थ

आयुष्मान्कीतिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

English

Wishing a livelihood, in the beginning of Treta, the revered Self-born Brahma, knowing their thought,

अध्याय ७

श्लोक 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः ।ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

puṣṭipratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya saḥ / grastāḥ pṛthivyā tvoṣadhyo jñātvā pratyarūhatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार से परस्पर में एक दूसरे को धारण किया करते हैं । ये विकार वालों में आधार ओर आधेय के भाव से वे सब विकार होते हैं । ।३६। इस अभ्यक्ता को ही क्षेत्र कहा जाता है ओर ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ कहा जाया करता है । इस रोति से यह प्राकृत सर्ग है और बह कषेत्रज्ञ से अधिष्ठितं

English

reflecting with a vision seen directly of nourishment, knowing the herbs had been swallowed by the earth, made them rise again,

अध्याय ७

श्लोक 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् ।दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

kṛtvā vatsaṃ sameruṃ tu dudoha pṛthivīmimām / dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni vasudhātale

हिन्दी अर्थ

होता है ।३७ प्रथम अबुद्धि पूर्वक होता है जिस तरह से तड़ित होती है । हिरण्यगर्भे का जन्म तो ता्बिक रूप से जानता हूँ बह आयु बाला-कीशि से समभ्वित-धन्य और प्रज्ञा वाला होता. है--इसमें लेशमात्र भी संशय नहीं हैं । कषा

English

making Meru the calf, he milked this earth; this cow then (gave) seeds on the surface of the earth.

अध्याय ७

श्लोक 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः ।ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

jajñire tāni bījāni grāmāraṇyāstu tāḥ prabhuḥ / oṣadhyaḥ phalapākātāḥ kṣaṇasaptavaśāstu tāḥ

हिन्दी अर्थ

सूत उवाच--आत्मन्यवस्थिते व्यक्त चिकारे प्रतिसंहते ।

English

Those seeds were born, the village and wild plants; the lord made herbs ripen in fruit, subject to moments and sevens.

अध्याय ७

श्लोक 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः ।प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścaṇakāstilāḥ / priyaṃgava udārāste koraduṣṭāḥ savāmakāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्त्वं विष्णु, रजो ब्रह्मा तैमो रुद्रः प्रजापत्ति:

English

Rice, barley, wheat, chickpeas, sesame, priyangu, udara, koradusha with vamaka,

अध्याय ७

श्लोक 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः ।हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

māṣā mudgā masūrāstu nīvārāḥ sakulatthakāḥ / harikāścarakāścaiva gamaḥ saptadaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

रजः प्रकाशको विष्णू ब्रह्रष्टुत्वमाप्नुयात् ।

English

black gram, green gram, lentils, wild rice with horse-gram, harika and charaka: seventeen are remembered.

अध्याय ७

श्लोक 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः ।श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ / śyāmākāścaiva nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ

हिन्दी अर्थ

जायते च यतश्चित्रा लोकसृष्िनंहौजसः॥

English

Thus are remembered the kinds of village herbs; shyamaka, nivara, jartila with gavedhuka,

अध्याय ७

श्लोक 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः ।ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

kuruviṃdo veṇuyavāstā mātīrkāṭakāḥ smṛtāḥ / grāmāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa

हिन्दी अर्थ

की . अद्योण्ड पुराण

English

kuruvinda, venuyava, mati and katakas are remembered; these are the fourteen village and wild herbs.

अध्याय ७

श्लोक 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह ।अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

utpannāḥ prathamasyaitā ādau tretāyugasya ha / aphālakṛṣṭāstāḥ sarvā grāmyāraṇyaścaturddaśa

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजी ने कहा-व्यक्त के आत्मा में अवस्थित होत़े- पर: और चिकार के प्रति सहत हो जाने पर उस समय में प्रधान और पुरुष सहकर्मता के साथ अवस्थित हुआ करते हैं ।१। तमोगुण और सत्वगुण ये दोनों समता से व्यवस्थित हुआ करते हैं। उसके साथ ये उद्रिक्त नहीं होते ' हैं" और

English

These arose at the beginning of the first Treta yuga; unploughed, all fourteen village and wild.

अध्याय ७

श्लोक 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः ।मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

vṛkṣagulmalatāvallyo vīrudhastṛṇajātayaḥ / mūlaiḥ phalaiśca rohaiścagṛhṇanpuṣṭāśca yatphalam

हिन्दी अर्थ

परस्पर से उसके अनुगामी रहा करते हैं ।२। जब इन ग् णों की समता होती है तो' उस समय में लय जान लेना चाहिए”आर जब इनमें किसी भी अधिन कता अर्थात् परस्पर में विषमता होती है तो उस अवस्था में: सृष्टिःकहीः जाया करती है सत्व की वृद्धि में स्थिति हुई थी और ध्रुव पद्म शिखा में.

English

Trees, shrubs, creepers, climbers, grasses and kinds of plants, nourished with roots, fruits and shoots, they took whatever fruit.

अध्याय ७

श्लोक 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा ।ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayaṃbhuvā / ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha

हिन्दी अर्थ

होता'है' ओरं वह बीजों में जल के ही समान श्रवत्तक होता है ।४॥ ये गुण' विषमता की दशा को प्राप्तकरके प्रसङ्ग से प्रतिष्ठित होते हैं। ग्.णों के क्षोभ्यमाण होने से ये तीनों गण बड़े आदर में जानने के योग्य होते हैँ

English

The earth was milked of the seeds that the Self-born had before; those herbs bearing flowers and fruits in season were born here.

अध्याय ७

श्लोक 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः ।ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prathaṃtīha yāḥ punaḥ / tatastāsāṃ ca pṛttyarthai vārtopāyaṃ cakāra ha

हिन्दी अर्थ

ये शाए्वल अर्थात् नित्य रहने वाले हैं-परमग,ह्य है-सबकी आत्मा. हैः और शरीरधारी है । सत्वग्ण विष्णु हैं--रजोग्ण प्रजापति ब्रह्मा है और तमोग्,ण साक्षात् रुद्र देव हैं ,।६॥ रजोगुण के प्रकाशक विष्णु ब्रह्मा के स्रष्टा होने की अवस्था को प्राप्त किया करते हैं। जिस महात् ओज वाले से यह

English

When the herbs created did not spread again here, then for their sustenance he devised the means of livelihood.

अध्याय ७

श्लोक 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् ।ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

tāsāṃ svayaṃbhūrbhagavān hastasiddhiṃ svakarmajām / tataḥ prabhṛti cauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire

हिन्दी अर्थ

बिचित्र प्रकार की सृष्टि समुत्पन्न हुआ करती है

English

The revered Self-born gave them the hand-skill born of his own work; from then on herbs were born as ploughed and ripened.

अध्याय ७

श्लोक 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः ।मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

saṃsiddhakāyo vārtāyāṃ tatastāsāṃ prajāpatiḥ / maryādāṃ sthāpayāmāsa yayārakṣatparasparam

हिन्दी अर्थ

तमः प्रकाशको विष्णुः. कालत्वेन व्यवस्थितः ।

English

Then, the body perfected in livelihood, Prajapati established for them a limit by which they protected one another.

अध्याय ७

श्लोक 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः ।इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

ye vai parigrahītārastāsāmāsanbalīyasaḥ / itareṣāṃ kṛtatrāṇān sthāpayāmāsa kṣatriyān

हिन्दी अर्थ

सत्त्वप्रकाशको विष्णुः स्थितित्वेन व्यवस्थितः ।

English

Those who were the takers among them were stronger; he established the Kshatriyas, giving protection to the others.

अध्याय ७

श्लोक 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा ।सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

upatiṣṭhaṃti tāvaṃto yāvanto nirmitāstathā / satyaṃ būta yathābhūtaṃ dhruvaṃ vo brahmaṇāstu tāḥ

हिन्दी अर्थ

एत एव त्रयौ लोका एत एब त्रयो. गुणाः ।

English

As many as were created attend them; the truth, as it was, is firm for you; they are Brahmins'.

अध्याय ७

श्लोक 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः ।क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

ye cānye hyabalāsteṣāṃ saṃrakṣākarmmaṇi sthitāḥ / krītāni nāśayaṃti sma pṛthivyāṃ te vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवानगुणवेषम्यात्सरगेकाले अवत्तंते ।

English

Others who were weak were stationed in the work of protection; those on earth destroyed what was bought.

अध्याय ७

श्लोक 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् ।सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

vaiśyānityeva tānāhuḥ kīnāśānvṛttisādhakān / sevaṃtaśca dravaṃtaśca paricaryāsu ye ratāḥ

हिन्दी अर्थ

अहशऽधिषितात्पूर्वे तस्मात्सदसदात्मकात् ॥१२-

English

They call them Vaishyas, those who bring about livelihood by tilling; and those who serve and flow, devoted to attendance,

अध्याय ७

श्लोक 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः ।तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

nistejaso 'lpavīryāśca śūdrāṃstānabravīcca saḥ / teṣāṃ karmāṇi dharmāṃśca brahmā tu vyadadhātprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा बुद्धित्वमिथुनं युगपत्संबभूव ह ।

English

lacking brilliance and of little valour, he called Shudras. The lord Brahma ordained their actions and duties.

अध्याय ७

श्लोक 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै ।पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

saṃsthityāṃ tu kṛtāyāṃ hi yāturvarṇyasya tena vai / punaḥ prajāstu tā mohāddharmmaṃ taṃ nānvapālayan

हिन्दी अर्थ

तस्मात्तमौव्यक्तमयं क्षेत्रह्ले ब्रह्मसंज्ञकः ।

English

When the arrangement of the four varnas was made by him, those people through delusion again did not keep that dharma.

अध्याय ७

श्लोक 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् ।ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

varṇadharmaiśca jīvaṃtyo vyaruddhyaṃta parasparam / brahmā buddhā tu tatsarvaṃ yāthātathyena sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अयो के तत्वों का ज्ञाता होगा ।४८। वह अपने पितरों के गौरव से सुसमन्बरित होगा ओर महान यत्न से परम घोर तप करके निश्चय ही स्वम से यहाँ पर गङ्गा को लावेगा

English

Living by the dharmas of varnas, they obstructed one another. Brahma, understanding all that as it was, the lord,

अध्याय ७

श्लोक 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् ।याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṃḍaṃ yuddhamājīvyamādiśat / yājanādhyāpane brahmā tathā dānapratigraham

हिन्दी अर्थ

भागीरथीति लोकेऽस्मिन्सा विख्यातिमुर्ष्यति

English

assigned to Kshatriyas strength, punishment, war and its livelihood; to Brahmins sacrificing, teaching, giving and accepting gifts.

अध्याय ७

श्लोक 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् ।पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetā nyathādiśat / pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau

हिन्दी अर्थ

निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयग्

English

Of them the lord thus assigned these works; he gave cattle-keeping, trade and agriculture to the Vaishyas.

अध्याय ७

श्लोक 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः ।सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

śilpājīvabhṛtāṃ caiva śūdrāṇāṃ vyadadhātpunaḥ / sāmānyāni ca karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति

English

And he ordained for the Shudras the livelihood of craftsmen; and common actions for Brahmins, Kshatriyas and Vaishyas.

अध्याय ७

श्लोक 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च ।कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

yajanādhyāpane dānaṃ sāmānyānītareṣu ca / karmājīvaṃ tu vai dattvā teṣāmiha parasparam

हिन्दी अर्थ

उस पतित पावनी ग्भा के पुनीत जल से उन सबके गात्रनअस्थि और भस्म के पवित्र हो जाने पर वे समस्त आपके ,पितृगण स्वगे में गति को प्राप्त करेगे ।१०! है नृपनन्दन उस गङ्का का माहारम्य ही ऐसा अद्भुत है । राजा भगीरथ के द्वारा यहाँ लाने से इस लोक में उसका नाम भागीरथी

English

Sacrifice, study and giving are common to the others; having given them mutually a livelihood by action,

अध्याय ७

श्लोक 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः ।प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

teṣāṃ lokāṃtare mūrdhni sthānāni vidadhe punaḥ / prājāpatyaṃ dvijātīnāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām

हिन्दी अर्थ

असिद्ध होगा ।५१। गङ्का का बड़ा अदुभुठ माहातम्य होता है कि उसके जल में किसी भी प्राणी को अस्थि-भस्म-न आदि कोई भी भाग जब प्लावित हो जाता है तो बह प्राणी नरक की यातनाओं से भी मुक्त होकर अक्षय स्वर्गलोक में चला जाया करता है ।५२। इस कारण से अब आप यहां से

English

he again established their places in the other worlds at the head: the Prajapati's place is remembered for the twice-born who perform rites;

अध्याय ७

श्लोक 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

sthānamaidraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām / vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svasvakarmopajīvinām

हिन्दी अर्थ

चले जाइए--आपका कल्याण होगा--आपको कुछ भी शोक नहीं करना चाहिए । अपने पितामह को यह अश्व ले जाकर दे दो ।५३। जैमिनि मुनि

English

Indra's place for Kshatriyas who do not flee in battles; the Maruts' place for Vaishyas who live by their own work;

अध्याय ७

श्लोक 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् ।स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

gāṃdharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricarye ca tiṣṭhatām / sthānānyetāni varṇānāṃ yogyācāravatāṃ satām

हिन्दी अर्थ

४६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

the Gandharva place for the Shudra classes who remain in service. These are the places of the varnas, of the good with proper conduct.

अध्याय ७

श्लोक 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् ।वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः ।ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

saṃsthityāṃ sukṛtāyāṃ vai cāturvarṇyasya tasya tat / varṇāstu daṃḍabhayataḥ svesve varṇye vyavasthitāḥ / tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa hyāśramān

हिन्दी अर्थ

योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

English

When the arrangement of the four varnas was well made, the varnas stood each in its own from fear of punishment. Then, the varnas being established, he established the ashramas:

अध्याय ७

श्लोक 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā / āśramāścaturo hyetānpūrvavatsthāpayanprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

बह प्रयम ही शरीर था जो कि धारणत्व से व्यवस्थित था। यहाँ

English

householder, celibate student, forest-dweller and ascetic. The lord established these four ashramas as before.

अध्याय ७

श्लोक 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः ।कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha caturbhavaḥ / kṛtakarmma kṛtāvāsā āśramādupabhuñjate

हिन्दी अर्थ

पर अनृपम ज्ञान से और बेराग्य से सप्तति था। इसके अब्यक्तता के लिए उस मन से वह जो-जो भी इच्छा करता था बही करता था क्योंकि इसके तीनों गुण बश में किये हुए थे और भाव से वे एक दूसरे की अपेक्षा करने बाले थे ।१५-१६। चतुमु' ख ब्रह्मात्व को प्राप्त किया था और अन्त करनेवाले

English

Those who are of the works of varnas, the fourfold among them, having done their works and made their abode, enjoy by the ashrama.

अध्याय ७

श्लोक 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः ।निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

brahmā tānsthāpayāmāsa āśramān bhrāmatāmataḥ / nirddideśa tatasteṣāṃ brahmā dharmānprabhā ṣate

हिन्दी अर्थ

पुरुष हुए । इस प्रकार से स्वयम्भू की हो ये तीन अवस्थाएं थीं । १७। ब्रह्मत्व की दशा में सब रजोगण है और काल की अबस्था में रजोग,ण और तमो- ग्ण होता है ।.जब पुरुष की दशा में यह होते हैं तो तत्वग,ण के युक्त होते हैं। इस प्रकार से “स्वयम्भू में ग,णों की वृत्ति होती है ।१८। जब ब्रह्मा की

English

Brahma established those ashramas for the wandering; then Brahma declared their dharmas.

अध्याय ७

श्लोक 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा ।चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

prasthānāni tu teṣāṃ ca yamānsaniyamāṃstathā / caturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthasyāśramaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

दशा में यह रहते हैं तो यह लोकों का सूजन किया करते हैं। जब काल का स्वरूप धारण किया करते है तो उन सभी लोकों का संक्षय करते हैं। जब केबल पुरुष की दशा में होते हैं तो यह उदासीन रहते हैं । ऐसे स्वयम्भू की ही ये यीन भिन्न-भिन्न अबस्थाएँ हुआ करती हैं ।१९। ब्रह्मा कमल के दलों

English

Their departures, restraints and observances: the householder's ashrama, formerly made of the four varnas, stands.

अध्याय ७

श्लोक 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि ।यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

trayāṇā māśramāṇāṃ ca vṛttiyonīti caiva hi / yathākramaṃ ca vakṣyāmi vrataiśca niyamaistathā

हिन्दी अर्थ

के समान नेन्नों वाले होते हैं और काल का जब उनका स्वरूप होता है तो अञ्जन के समान कृष्ण बं होता है । जब उदासीन पुरुष के रूप में होते हैं तो यह परमात्मा के स्वरूप से पुण्डरीकाक्ष होते हैं ।२०। एक प्रकार से-- दो प्रकार से-तीन प्रकार से फिर बहुत प्रकार से योगीश्वर प्रभु अनेक

English

And the source of livelihood of the three ashramas — I shall tell in order, with vows and observances.

अध्याय ७

श्लोक 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः ।इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

dārāgnayaścātithaya iṣṭāḥ śrāddhakriyāḥ prajāḥ / ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरों को बनाया करते हैं और बदलते रहा करते हैं

English

Wife, fires, guests, sacrifices, shraddha rites and offspring: this is in brief the compendium of the householder's dharma.

अध्याय ७

श्लोक 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी ।गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

ḍhaṃḍī ca mekhalī caiva adhaḥśāyī tathājinī / guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣyaṃvidyārthī brahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिधा यद्वतंते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते

English

Staff, girdle, sleeping on the ground and deer-skin, service to the teacher, alms: these are for the student seeking learning.

अध्याय ७

श्लोक 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः ।उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

cīrapatrājināni syurvanamūlaphalauṣadhaiḥ / ubhe saṃdhye vagāhaśca homaścāraṇyavāsinām

हिन्दी अर्थ

चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुव्यूं हः प्रकीत्तितः ।

English

Bark, leaves and skins, forest roots, fruits and herbs; bathing at both twilights and fire-offering for forest-dwellers.

अध्याय ७

श्लोक 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च ।अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

vipannamusale bhaikṣyamāsteyaṃ śaucameva ca / apramādo 'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā

हिन्दी अर्थ

भगवानग्रसद्रभावान्नागो नागस्वसंश्रयात्

English

Alms when the pestle is idle, non-stealing and purity, heedfulness, chastity, compassion toward beings and forbearance,

अध्याय ७

श्लोक 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् ।दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

śravaṇaṃ guruśuśrūṣā satyaṃ ca daśamaṃ smṛtam / daśalakṣaṇako hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayaṃbhūvā

हिन्दी अर्थ

लोक वर्जनम् (१) fs

English

hearing, service to the teacher, and truth as the tenth are remembered; this dharma of ten marks was declared by the Self-born.

अध्याय ७

श्लोक 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च ।तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

bhikṣorvratāni paṃcātra bhaikṣyavedavratāni ca / teṣāṃ sthānānyaśuṣmiṃ ca saṃsthitānā macaṣṭa saḥ

हिन्दी अर्थ

नराणां स्वापनं ब्रह्मा तस्मान्नारायणः स्मृतः ।

English

For the mendicant there are five vows and the vows of alms and Veda; he told their places as established.

अध्याय ७

श्लोक 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām / smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām

हिन्दी अर्थ

अनेक क्रिया-आकार और स्वरूप का आश्रय ग्रहण किया करते हैं और यह सब अपनी ही लीला से करते रहा करते हैं। लोक में यह तीन प्रकार बाले होकर रहते हैं इसी कारण से इनको विगुण कहा जाता है ।२२। जार भ्रकार से प्रबिभवत होने से यह चतुब्यूं ह कहा गया है। जिस

English

Eighty-eight thousand sages of upward seed: their place is remembered, the same as that of those living with teachers.

अध्याय ७

श्लोक 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् ।प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

saptarṣīṇā tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥkṣayam

हिन्दी अर्थ

समय में यह शयन किया करते हैं उस समय में बह अर्घान्त होते हैं प्रभु

English

The place of the Seven Sages is remembered as that of forest-dwellers; the Prajapati place for householders, Brahma's abode for renunciants.

अध्याय ७

श्लोक 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते ।स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

yogināmakṛtaṃ sthānaṃ tānājitbā na vidyate / sthānānyāśramiṇastāni brahmasthānasthitāni tu

हिन्दी अर्थ

होता है । इसी से आत्मा कहा जाता है ओर ऋषि इसमें सबंगत हैं। वह शरीर में आते हैं ।२५। भगवान् विष्णु सबके स्वामी हैं क्योंकि विष्णु का सभी में प्रवेश होता है। भगवान् अप्रसदुभावस नाग हैं ओर ताग का संश्रयः नहीं होता है ।२५। संप्रहृष्ट होने से परम है और देवता होने से ओस् यह

English

The place of yogis is unmade; without conquering it is not found. The places of the ashrama-dwellers stand in Brahma's station.

अध्याय ७

श्लोक 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः ।पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

catvāra eva paṃthāno devayānāni nirmitāḥ / paṃthānaḥ pitṛyānāstu samṛtāścatvāra eva te

हिन्दी अर्थ

स्मृति है। सबके बिज्ञान होने से यह सर्वेज्ञ हैं क्योंकि यह सबमें हैं अतएव सह् सर्व कहा जाता है ।२६। नरों में अर्थात् जलों में यह स्वपन किया करते हैं इस कारण से ब्रह्माजी नारायण कहे गये हैं और अपने आपके स्वरूप को तीन प्रकार से विभक्त करके यह सकल से संप्रवृत्त हुआ करते हैँ ।२७। इन

English

Four paths of the gods were made, and four paths of the ancestors are remembered.

अध्याय ७

श्लोक 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा ।पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः ।तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

brahmaṇāṃ lokatantreṇa ādye manvantare purā / paṃthāno devayānā ye teṣāṃ dvāraṃ raṃviḥ smṛtaḥ / tathaiva pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate

हिन्दी अर्थ

तीनों स्वरूपो से यह लोकों का सूजन पालन और करम से गसन किया करते हैं। बही सबसे आगे हिरण्यगर्भ होते हुए स्वयं प्रादुभू'त हुए हैं

English

By the world-system of Brahma, in the first manvantara long ago, the paths of the gods have the Sun remembered as their door, and likewise the moon is called the door of the paths of the ancestors.

अध्याय ७

श्लोक 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा ।यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

evaṃ varṇāśramāṇāṃ ca pravibhāge kṛte tadā / yadā prajā nā varddhaṃta varṇadharmasamāsikāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद्धिरण्यगभंश्च पुराणेषु निरुच्यते

English

Thus when the division of varnas and ashramas was made, then when the creatures did not increase, being kept by the dharma of varnas,

अध्याय ७

श्लोक 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः ।आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

tato 'nyāṃ mānasīṃ svāṃ vai tretāmadhye 'sṛjatprajāḥ / ātmanastu śarīrebhyastulyāścaivātmanā tu tāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयंभुवो निवृत्तस्य कालो वर्णाग्रतस्तु यः।

English

then he created another mental progeny of his own in the middle of Treta, equal to himself, from his own bodies.

अध्याय ७

श्लोक 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु ।ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu / tato 'nyāṃ mānasīṃ so 'tha prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

कल्पसंख्यानिवृत्तस्तु परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः ।

English

In that first Treta yuga, when the middle had come in order, he then began to create another mental progeny.

अध्याय ७

श्लोक 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः ।धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ sahyasṛjatprabhuḥ / dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttānāṃ sādhakāśca yāḥ

हिन्दी अर्थ

तावत्त्वे सोऽस्य कालोऽन्यस्तस्यांते प्रतिबुद्धधते ॥

English

Then the lord created creatures pervaded by sattva and rajas, who were accomplishers of dharma, wealth, desire, liberation and livelihood —

अध्याय ७

श्लोक 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा ।युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā / yugānurūpā dharmeṇa yairimā varddhitāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

कोटिवर्षसहस्राणि ग्रृहभूतानि यानि च ।

English

gods, ancestors, sages and Manus, by whom these creatures were increased by dharma suited to the yuga.

अध्याय ७

श्लोक 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः ।अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

upasthite tadā tasmin sṛṣṭivarge svayaṃbhuvaḥ / abhidhyāya prajā brahmā nānāvīryāḥ svamānasīḥ

हिन्दी अर्थ

इब ब्रह्माण्ड पुराण:

English

When that group of the Self-born's creation had come, Brahma reflected on his mental creatures of various powers,

अध्याय ७

श्लोक 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः ।कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

pūrvoktā yā mayā tubhyaṃ janānīkaṃ samāśritāḥ / kalpe 'tīte purāṇyāsīddevādyāstu prajā iha

हिन्दी अर्थ

क्योंकि यह सबसे आदि काल में होने वाले हैं। अतएव यहु स्ववशी हैं अर्थात् अपने' ही' वश में रहने वाले हैं ऐसा हो कहा गया है । उसी कारण से पुराणों में इनको" हिरण्वगभं' कहा जाया. करता है ।२९। जो स्वयम्भुब है बह निवृत्त का वर्णों में अग्रकाल है। इसकी परिसंख्या x के सेकड़ों बर्षों

English

those mentioned to you by me before, who had taken refuge in the host of people; in the past kalpa, in earlier cities, creatures such as gods were here.

अध्याय ७

श्लोक 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः ।मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

dhyāyatastasya tānīha saṃbhūtyarthamupastitāḥ / manvaṃtarakrameṇeha kaniṣṭhāḥ prathamena tāḥ

हिन्दी अर्थ

में भी नहीं की जा सकती है'३०। कल्पों ' की संख्या से निवृत्तः ब्रह्मा का पराध॑ कहा गया है । उतने ही में इसका वह काल है उसके अन्त में'अन्य' काल" प्रतिबुद्ध होता' है ।३१। करोड़ों सहस्नर-वर्ष' जो कि इसके'गृहभूत हैं। उतने कल्पों के समतीत हैं और जो शेष हैं वे दूसरे हैं।३२। जो स्वयं कल्प

English

As he meditated, they presented themselves for coming into being, in order of manvantaras, the youngest by the first.

अध्याय ७

श्लोक 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः ।कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

khyātāstu vaṃśyairetaistu pūrvaṃ yairiha bhāvitāḥ / kuśalākuśalaiḥ kaṃdairakṣīṇaistaistadā yutāḥ

हिन्दी अर्थ

है वह वाराह कल्प है“-ऐसा ही समझ'लो। प्रथम उनमें साम्प्रत” है ओर! जो कल्प होता है 7३३। एक सहल्न युगों के पूर्ण हो जाने पर नरेशवरों के द्वारा परिपालन के योग्य है'

English

They were famed by these families, by whom they were formerly brought into being here, then joined with undiminished roots of good and bad.

अध्याय ७

श्लोक 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे ।देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

tatkarmaphaladoṣeṇa hyupabādhāḥ prajajñire / devāsurapitṝṃścaiva yakṣairgandharvamānuṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

एकार्णवेः तदा-तस्मिन्नष्टेः स्थावरजङ्गमे ।

English

By the fault of the fruit of that action, afflictions were born: among gods, Asuras, ancestors, Yakshas, Gandharvas, humans,

अध्याय ७

श्लोक 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः ।वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः ।आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

rākṣasaistu piśācaistaiḥ paśupakṣisarīsṛpaiḥ / vṛkṣanārakakīṭādyaistaistaiḥ sarvairupasthitāḥ / āhārārthaṃ prajānāṃ vai vidātmāno vinirmame

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

English

Rakshasas, Pishachas, animals, birds, reptiles, trees, hell-beings, insects and the like, all were present. For the livelihood of creatures the knower of himself made (provisions).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.