Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
16
अध्याय 16 / 45

Adhyāya 16

2 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय १६

श्लोक 1

॥ चतुर्थं ब्रह्मणम् ।मन्त्र १ [III.iv.1] अथ हैनमूषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ ।याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस् तं मे व्याचक्ष्वेत्य् एष त आत्मा सर्वान्तरः ।कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो ।यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योऽपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मा सर्वान्तरः

.. chaturthaM brahmaNam . mantra 1 ##[III.iv.1]## atha hainamUShastashchAkrAyaNaH paprachCha | yAj~navalkyeti hovAcha yatsAkShAdaparokShAdbrahma ya AtmA sarvAntaras taM me vyAchakShvety eSha ta AtmA sarvAntaraH | katamo yAj~navalkya sarvAntaro | yaH prANena prANiti sa ta AtmA sarvAntaro yo.apAnenApAniti sa ta AtmA sarvAntaro yo vyAnena vyAniti sa ta AtmA sarvAntaro ya udAnenodAniti sa ta AtmA sarvAntara eSha ta AtmA sarvAntaraH

हिन्दी अर्थ

श्रीमच्ङ्करभगवतः कृतौ च्रहदारण्यकोपनिषद्‌माष्ये “जनकौ ह वैदेहः” इत्यादि अव जनको ह वैदेहः" इत्यादि याज्ञवल्कीय काण्ड आरम्भ कियां जनका नाम ह क्रिल सम्रा- वा॒द्क्तिणाबाहुल्याद्वहुदक्निण दशंनकामा वा ह्गरूणां देशानां याज्ञवल्क्यका गौए ले जानेके लिये श्रपने शिष्यको श्राज्ञा देना याज्ञवल्कयःस्वमेव ब्रह्मचारिणसुवाचेताः सोभ्योदज सास रवार इतिता होदाचकार ते ह बाह्यणाषचुक्धुः कथं नो

English

Then Ushasta Kâkrâyana asked. 'Yâgñavalkya,' he said, 'tell me the Brahman which is visible, not invisible , the Self (âtman), who is within all.' Yâgñavalkya replied: 'This, thy Self, who is within all.'

अध्याय १६

श्लोक 2

मन्त्र २ [III.iv.2] स होवाचोषस्तश्चाक्रायणः यथा विब्रूयादसौ गौर् असावश्व इत्य् एवमेवैतद्व्यपदिष्टं भवति ।यदेव साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः तं मे व्याचक्ष्वेति ।एष त आत्मा सर्वान्तरः ।कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो ।न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येर् न श्रुतेः श्रोतारँ शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया एष त आत्मा सर्वान्तरो ऽतोऽन्यदार्तं ततो होषस्तस्चाक्रायण उपरराम

mantra 2 ##[III.iv.2]## sa hovAchoShastashchAkrAyaNaH yathA vibrUyAdasau gaur asAvashva ity evamevaitadvyapadiShTaM bhavati | yadeva sAkShAdaparokShAd brahma ya AtmA sarvAntaraH taM me vyAchakShveti | eSha ta AtmA sarvAntaraH | katamo yAj~navalkya sarvAntaro | na dR^iShTerdraShTAraM pashyer na shruteH shrotAra{\m+} shR^iNuyA na matermantAraM manvIthA na vij~nAtervij~nAtAraM vijAnIyA eSha ta AtmA sarvAntaro .ato.anyadArta.n tato hoShastaschAkrAyaNa upararAma

हिन्दी अर्थ

उसने उनसे कहा--शृज्य ब्राह्मणगण ! आपमे जो ब्रहि्ठ हो वह सल गौ्ोको ले जाय । कितु उन ब्राह्मणोका साहस न हृजा । त ाजिवल्क्यन अपन ही ब्रह्मचारीसे कहा, है सोम्य सामश्नवा तु इन्हले गा एवमवकर्ष्य ब्राह्मणां- स्तान्‌ होवाच है बराह्मणा भगवन्त बदिष्ठः, सर्वे युयं ब्रह्माणोऽति- मृतद्रस्त कमंसाधनोकी भ्रासक्तिसे पार पानेका उपाय सव स्॒स्युनाभिपन्नं केन यजमानो सरत्याराक्षिमतिमुच्यत वध्रसोऽयमभिः स होता सुक्तिः सातिमुक्तिः

English

Ushasta Kâkrâyana said: 'As one might say, this is a cow, this is a horse, thus has this been explained by thee. Tell me the Brahman which is visible, not invisible, the Self, who is within all.' Yâgñavalkya replied: 'This, thy Self, who is within all.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.