अध्याय ६
श्लोक 6.1
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
षष्ठ अध्याय
अध्याय ६
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
अध्याय ६
इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः ।समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात्
ityAkarNya vacho devyAH sa dUto.amarShapUritaH | samAchaShTa samAgamya daityarAjAya vistarAt
हिन्दी अर्थ
३. किसी-किसी प्रतिमें इसके बाद “अन्येषां चाधिकरान् स स्वयमेवाधितिष्ठति” इतना पाठ अधिक है। $. वृद्धयै सिद्धयै च प्रणतां देवीं प्रति नमः नतिं कुर्म इत्यन्वय: । यद् वा प्रणमन्तीति प्रणन्त:, तेषा: प्रणतामिति षष्ठीबहुवचनान्तं बोध्यम् । इति शान्तनव्यां टीकायां स्पष्टम् । *प्रणता:' इति पाठान्तरम् । ३. पा०--समस्तै:। २. पा०--कोषा। ३. पा०--कौषिकी। ४. पा०--श्नापि। ३. पा०--इसके बाद कही-कहीं 'शुम्भ उवाच' इतना अधिक पाठ है। २. पा०--तां च देवीं ततः। ३. पा०--गजरत्नानि हृत्वा। २. पा० हृत॑। ३. पा०--यत्। षष्ठोड ध्याय: धूम्रलोचन-वध ध्यान (३० नागाधीश्व्रविष्टरां फणिफणीत्तंसोरुरत्नावली- भास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्धासिताम् । मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्थचूडां परां सर्वज्ञेश्वरभैरवाड्कनिलयां पद्मावती चिन्तये ।। मैं सर्वज्ञेश्वर भैरवके अड्कमें निवास करनेवाली परमोत्कृष्ट पद्मावती देवीका चिन्तन करता हूँ। वे नागराजके आसनपर बैठी हैं, नागोंके फणोंमें सुशोभित होनेवाली मणियोंकी विशाल मालासे उनकी देहलता उद्धासित हो रही है। सूर्यके समान उनका तेज है, तीन नेत्र उनकी शोभा बढ़ा रहे हैं। वे हाथोंमें माला, कुम्भ, कपाल और कमल लिये हुए हैं तथा उनके मस्तकमें अर्द्धचन्द्रका मुकुट सुशोभित है।) ऋषिरुवाच ॥/ १ ॥/ “३० इत्याकर्ण्य वचो देव्या: स दूतो<मर्षपूरित: । समाचपष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात्
English
The messenger, on hearing this speech from the goddess, was filled with indignation, and approaching related it fully to the Daitya king.
अध्याय ६
तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम्
tasya dUtasya tadvAkyamAkarNyAsurarAT tataH | sakrodhaH prAha daityAnAmadhipaM dhUmralochanam
हिन्दी अर्थ
दूतके उस वचनको सुनकर दैत्यराज कुपित हो उठा और दैत्यसेनापति धूम्रलोचनसे बोला--
English
The Asura monarch then, after hearing that report from his messenger, was wroth and commanded Dhumralochana, a chieftain of the Daityas:
अध्याय ६
हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः ।तामानय बलाद्दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम्
he dhUmralochanAshu tvaM svasainyaparivAritaH | tAmAnaya balAdduShTAM keshAkarShaNavihvalAm
हिन्दी अर्थ
'धूम्रलोचन! तुम शीघ्र अपनी सेना साथ लेकर जाओ और उस दुष्टाको केश पकड़कर घसीटते हुए जबरदस्ती यहाँ ले आओ
English
'Ho! Dhumralochana, haste thee together with thy army; fetch by force that shrew, who will be unnerved when dragged along by her hair.'
अध्याय ६
तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः ।स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा
tatparitrANadaH kashchidyadi vottiShThate.aparaH | sa hantavyo.amaro vApi yakSho gandharva eva vA
हिन्दी अर्थ
उसकी रक्षा करनेके लिये यदि कोई दूसरा खड़ा हो तो वह देवता, यक्ष अथवा गन्धर्व--कोई भी क्यों न हो, उसे अवश्य मार डालना'
English
'Or if any man besides stands up to offer her deliverance, let him be slain, be he an Immortal, a Yaksha or a Gandharva forsooth.'
अध्याय ६
ऋषिरुवाच
R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
The rishi spoke:
अध्याय ६
तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः ।वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ
tenAj~naptastataH shIghraM sa daityo dhUmralochanaH | vR^itaH ShaShTyA sahasrANAmasurANAM drutaM yayau
हिन्दी अर्थ
शुम्भके इस प्रकार आज्ञा देनेपर वह धूम्रलोचन दैत्य साठ हजार असुरोंकी सेनाको साथ लेकर वहाँसे तुरंत चल दिया
English
Thereupon at his command the Daitya Dhumralochana went forthwith quickly, accompanied by sixty thousand Asuras.
अध्याय ६
स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् ।जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः
sa dR^iShTvA tAM tato devIM tuhinAchalasaMsthitAm | jagAdochchaiH prayAhIti mUlaM shumbhanishumbhayoH
हिन्दी अर्थ
स दृष्टवा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् । जगादोच्चै: प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयो:
English
On seeing the goddess stationed on the snowy mountain, he cried aloud to her there: 'Come forward to the presence of Shumbha and Nishumbha;'
अध्याय ६
न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति ।ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम्
na chetprItyAdya bhavatI madbhartAramupaiShyati | tato balAnnayAmyeSha keshAkarShaNavihvalAm
हिन्दी अर्थ
वहाँ पहुँचकर उसने हिमालयपर रहनेवाली उन देवीको देखा और ललकारकर कहा--'अरी! तू शुम्भ-निशुम्भके पास चल। यदि इस समय प्रसन्नतापूर्वक मेरे स्वामीके समीप नहीं चलेगी तो मैं बलपूर्वक झोंटा पकड़कर घसीटते हुए तुझे ले चलूँगा'
English
'if thou wilt not, lady, approach my lord with affection now, I will here take thee by force, who wilt be unnerved since thou shalt be dragged along by thy hair!'
अध्याय ६
देव्युवाच
devyuvAcha
हिन्दी अर्थ
देवी बोलीं--
English
The goddess spoke:
अध्याय ६
दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान्बलसंवृतः ।बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम्
daityeshvareNa prahito balavAnbalasaMvR^itaH | balAnnayasi mAmevaM tataH kiM te karomyaham
हिन्दी अर्थ
तुम्हें दैत्योंके राजाने भेजा है, तुम स्वयं भी बलवान् हो और तुम्हारे साथ विशाल सेना भी है; ऐसी दशामें यदि मुझे बलपूर्वक ले चलोगे तो मैं तुम्हारा क्या कर सकती हूँ
English
Sent by the king of the Daityas, mighty thyself, and accompanied by an army, thou dost thus take me by force—then what can I do unto thee?
अध्याय ६
ऋषिरुवाच
R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
The rishi spoke:
अध्याय ६
इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।हुङ्कारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका तदा
ityuktaH so.abhyadhAvattAmasuro dhUmralochanaH | hu~NkAreNaiva taM bhasma sA chakArAmbikA tadA
हिन्दी अर्थ
देवीके यों कहनेपर असुर धूम्रलोचन उनकी ओर दौड़ा, तब अम्बिकाने “हुं” शब्दके उच्चारणमात्रसे उसको भस्म कर दिया
English
At this reply the Asura Dhumralochana rushed towards her. Then Ambika with a mere roar reduced him to ashes.
अध्याय ६
अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः
atha kruddhaM mahAsainyamasurANAM tathAmbikA | vavarSha sAyakaistIkShNaistathA shaktiparashvadhaiH
हिन्दी अर्थ
अथ क्ुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिकाः । ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्ववै:
English
And the great army of Asuras, enraged, poured on Ambika a shower both of sharp arrows and of javelins and axes.
अध्याय ६
ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम् ।पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः
tato dhutasaTaH kopAtkR^itvA nAdaM subhairavam | papAtAsurasenAyAM siMho devyAH svavAhanaH
हिन्दी अर्थ
इतनेमें ही देवीका वाहन सिंह क्रोधमें भरकर भयंकर गर्जना करके गर्दनके बालोंको हिलाता हुआ असुरोंकी सेनामें कूद पड़ा
English
The lion that carried the goddess, shaking his mane in anger and uttering a most terrific roar, fell on the army of Asuras;
अध्याय ६
कांश्चित्करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् ।आक्रान्त्या चाधरेणान्यान् जघान स महासुरान्
kAMshchitkaraprahAreNa daityAnAsyena chAparAn | AkrAntyA chAdhareNAnyAn jaghAna sa mahAsurAn
हिन्दी अर्थ
उसने कुछ दैत्योंको पंजोंकी मारसे, कितनोंको अपने जबड़ोंसे और कितने ही महादैत्योंको पटककर ओठकी दाढ़ोंसे घायल करके मार डाला
English
he slaughtered some Asuras with a blow from his forepaw, and others with his mouth, and others, very great Asuras, by striking them with his hind foot.
अध्याय ६
केषाञ्चित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी ।तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान्पृथक्
keShA~nchitpATayAmAsa nakhaiH koShThAni kesarI | tathA talaprahAreNa shirAMsi kR^itavAnpR^ithak
हिन्दी अर्थ
केषांचित्पाटयामास नखै: कोष्ठानि केसरी" । तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक्
English
With a single humkāra she reduced that demon to ashes. Her lion terrified his attendants and his army of clouds.
अध्याय ६
विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे ।पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः
vichChinnabAhushirasaH kR^itAstena tathApare | papau cha rudhiraM koShThAdanyeShAM dhutakesaraH
हिन्दी अर्थ
विच्छिन्ननाहुशिरस: कृतास्तेन तथापरे । पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसर:
English
And he severed arms and heads from others, and shaking his mane drank the blood that flowed from the entrails of others.
अध्याय ६
क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना ।तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना
kShaNena tadbalaM sarvaM kShayaM nItaM mahAtmanA | tena kesariNA devyA vAhanenAtikopinA
हिन्दी अर्थ
अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए देवीके वाहन उस महाबली सिंहने क्षणभरमें ही असुरोंकी सारी सेनाका संहार कर डाला
English
In a moment all that army was brought to destruction by the high-spirited lion, who bore the goddess and who was enraged exceedingly.
अध्याय ६
श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् ।बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः
shrutvA tamasuraM devyA nihataM dhUmralochanam | balaM cha kShayitaM kR^itsnaM devIkesariNA tataH
हिन्दी अर्थ
श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् । बलं॑ च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा तत:
English
When he heard that that Asura Dhumralochana was slain by the goddess, and all his army besides was destroyed by the goddess' lion,
अध्याय ६
चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ।आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ
chukopa daityAdhipatiH shumbhaH prasphuritAdharaH | Aj~nApayAmAsa cha tau chaNDamuNDau mahAsurau
हिन्दी अर्थ
२४ ।। शुम्भने जब सुना कि देवीने धूम्रलोचन असुरको मार डाला तथा उसके सिंहने सारी सेनाका सफाया कर डाला, तब उस दैत्यराजको बड़ा क्रोध हुआ। उसका ओठ काँपने लगा। उसने चण्ड और मुण्ड नामक दो महादैत्योंको आज्ञा दी--
English
Shumbha, the lord of the Daityas, fell into a rage and his lip quivered greatly, and he commanded the two mighty Asuras Chanda and Munda:
अध्याय ६
हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ ।तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु
he chaNDa he muNDa balairbahubhiH parivAritau | tatra gachChata gatvA cha sA samAnIyatAM laghu
हिन्दी अर्थ
“हे चण्ड! और हे मुण्ड! तुमलोग बहुत बड़ी सेना लेकर वहाँ जाओ और उस देवीके झोंटे पकड़कर अथवा उसे बाँधकर शीघ्र यहाँ ले आओ। यदि इस प्रकार उसको लानेमें तुम्हें संदेह हो तो युद्धमें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रों तथा समस्त आसुरी सेनाका प्रयोग करके उसकी हत्या कर डालना
English
'Ho, Chanda! Ho, Munda! take with you a multitude of troops and go there; and going there bring her here speedily,'
अध्याय ६
केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि ।तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम्
kesheShvAkR^iShya baddhvA vA yadi vaH saMshayo yudhi | tadAsheShAyudhaiH sarvairasurairvinihanyatAm
हिन्दी अर्थ
“हे चण्ड! और हे मुण्ड! तुमलोग बहुत बड़ी सेना लेकर वहाँ जाओ और उस देवीके झोंटे पकड़कर अथवा उसे बाँधकर शीघ्र यहाँ ले आओ। यदि इस प्रकार उसको लानेमें तुम्हें संदेह हो तो युद्धमें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रों तथा समस्त आसुरी सेनाका प्रयोग करके उसकी हत्या कर डालना
English
'dragging her by her hair or binding her; if ye have a doubt of that, then let her be slain outright in fight by all the Asuras brandishing all their weapons.'
अध्याय ६
तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते ।शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्
tasyAM hatAyAM duShTAyAM siMhe cha vinipAtite | shIghramAgamyatAM baddhvA gR^ihItvA tAmathAmbikAm
हिन्दी अर्थ
उस दुष्टाकी हत्या होने तथा सिंहके भी मारे जानेपर उस अम्बिकाको बाँधकर साथ ले शीघ्र ही लौट आना
English
'When that shrew is slain and her lion stricken down, seize her, Ambika, bind her and bring her quickly!'
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Durga Saptashati — Chapter 6
दुर्गासप्तशती
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.