Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
249
अध्याय 249 / 317

Book 2 - Adhyaya 10

96 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ96 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४९

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे राजकृतवृषोत्सर्गक्रियादिनिरूपणं नाम नवमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १० गरुड उवाच ।सपिण्डीकरण जाते आब्दिके च स्वकर्मभिः ।देवत्वं वा मनुष्यत्वं पक्षित्वं वाप्नुयुर्नराः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde rājakṛtavṛṣotsargakriyādinirūpaṇaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 10 garuḍa uvāca / sapiṇḍīkaraṇa jāte ābdike ca svakarmabhiḥ / devatvaṃ vā manuṣyatvaṃ pakṣitvaṃ vāpnuyurnarāḥ

हिन्दी अर्थ

पत्नीको करना चाहिए। पल्नीके न होनेपर शिष्य, उसके न होनेपर सहोदर भाई कर सकता है। श्मशान अथवा अन्य किसी तीर्थमें मृतकके लिये जल और पिण्डदान देना चाहिए। पहले दिन

English

After sapmdlkarana has been done and the annual rites performed, the deceased may obuin godhood, manhood or birdhood as the case may be.

अध्याय २४९

श्लोक 2

तेषां विभिन्नाहाराणां श्राद्धं वै तृप्तिदं कथम् ।यदप्यन्यैर्द्विजैर्भुक्तं हूयते यदि वानले

teṣāṃ vibhinnāhārāṇāṃ śrāddhaṃ vai tṛptidaṃ katham / yadapyanyairdvijairbhuktaṃ hūyate yadi vānale

हिन्दी अर्थ

शाक-मूल और फल, भात या सत्तू आदिमेंसे जिस-किसीद्वारा पिण्डदान दिया जाय, उसीके द्वारा बादके दिनोंमें भी पिण्डदान देना चाहिए।

English

A rite of esuWiihing kinship by offering libations of

अध्याय २४९

श्लोक 3

शुभाशुभात्मकैः प्रेतस्तद्दत्तं भुज्यते कथम् ।श्राद्धस्यावश्यकत्वन्तु आमावास्यादिषु श्रुतम्

śubhāśubhātmakaiḥ pretastaddattaṃ bhujyate katham / śrāddhasyāvaśyakatvantu āmāvāsyādiṣu śrutam

हिन्दी अर्थ

हे खगेश! दस दिनोंतक प्रेतके उद्देश्यसे पुत्रगण पिण्डदान देते हैं। दिये गये पिण्डका प्रतिदिन चार भाग हो जाता है, उसके दो भागसे मृतकका शरीर बनता है, तीसरा भाग यमदूत ले लेते हैं और चौथा

English

But they eat diflerent types of food. How can irdddha satiate them? The irUddha food is eaten by the brahmaas or given as oblation into the fire.

अध्याय २४९

श्लोक 4

श्रीभगवानुवाच ।प्रेतानां शृणु पक्षीन्द्र यथा श्राद्धन्तु तृप्तिदम् ।देवो यदपि जातो ऽयं मनुष्यः कर्मयोगतः

śrībhagavānuvāca / pretānāṃ śṛṇu pakṣīndra yathā śrāddhantu tṛptidam / devo yadapi jāto 'yaṃ manuṣyaḥ karmayogataḥ

हिन्दी अर्थ

भाग मृतकको खानेके लिये मिलता है। नौ दिन-रातमें

English

O bird, hear,is gratifying to ghosts. There is no restriction on a person if he becomes a deity or a man or an animal according to the actions of his previous life.

अध्याय २४९

श्लोक 5

तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वे ऽप्यनुयाति च ।गान्धव्ये भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत्

tasyānnamamṛtaṃ bhūtvā devatve 'pyanuyāti ca / gāndhavye bhogarūpeṇa paśutve ca tṛṇaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

पत्तियोंका भक्षण तथा घीका प्राशन करके वे सभी प्रेत पुनः शरीरयुक्त हो जाता है। शरीर बन जानेपर

English

How kavya* and havya* given by men reach pilj*loka and devaloka and who takes them there?

अध्याय २४९

श्लोक 6

श्राद्धं हि वायुरूपेण नागत्वे ऽप्यनुगच्छति ।फलं भवति पक्षित्वे राक्षसेषु तथामिषम्

śrāddhaṃ hi vāyurūpeṇa nāgatve 'pyanugacchati / phalaṃ bhavati pakṣitve rākṣaseṣu tathāmiṣam

हिन्दी अर्थ

दसवें पिण्डसे प्राणीको अत्यधिक भूख लगती है।

English

How can a kaddha gratify the dead? Can oil in a blown-out lamp light the wick?

अध्याय २४९

श्लोक 7

दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वेरुधिरं तथा ।मनुष्यत्वे ऽन्नपानादि बाल्ये भोगरसो भवेत्

dānavatve tathā māṃsaṃ pretatverudhiraṃ tathā / manuṣyatve 'nnapānādi bālye bhogaraso bhavet

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प मरनेके समय तथा मृत्युके अनन्तर किये जानेवाले कर्म ५१७

English

Tell me, OLord! How does the deceased enjoy the fruits of the deeds such as rites of obsequy performed by his son.

अध्याय २४९

श्लोक 8

गरुड उवाच ।कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह ।गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः को ऽत्र गद्यते

garuḍa uvāca / kathaṃ kavyāni dattāni havyāni ca janairiha / gacchanti pitṛlokaṃ vā prāpakaḥ ko 'tra gadyate

हिन्दी अर्थ

दस दिनके पिण्डमें विंधि, मन्त्र, स्वधा, उनका मार्ग शीत, ताप, शंकुके आकारका चुभनेवाला, आवाहन और आशीर्वादका प्रयोग नहीं होता है, मांस खानेवाले जन्तु तथा अग्निसे परिव्या्त रहता केवल नाम तथा गोत्रोच्चारपूर्वक पिण्डदान दिया है। जो सुकृती हैं उनका मार्ग सब प्रकारसे सौम्य जाता है। है पक्षिन्! मृतकका दाह-संस्कार हो है, उनको उस मार्गमें कोई कष्ट नहीं होता है।

English

By their names and gotras the manes receive the offerings made by the relatives. The mantras carry the same when they are recited with devotion and faith.

अध्याय २४९

श्लोक 9

मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमाप्यायनं यदि ।निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्धयेच्छिखाम्

mṛtānāmapi jantūnāṃ śrāddhamāpyāyanaṃ yadi / nirvāṇasya pradīpasya tailaṃ saṃvardhayecchikhām

हिन्दी अर्थ

जानेके पश्चात् पुनः शरीर उत्पन्न होता है। पहले असिपत्रवनसे व्याप्त उस मार्गमें इतने दुःख हैं कि दिन जो पिण्डदान दिया जाता है, उससे मूर्धा, क्षुधा-प्याससे पीड़ित उस प्रेतको नित्य यमदूत दूसरे दिनके पिण्डदानसे ग्रीवा और दोनों स्कन्ध, अत्यधिक संत्रास देते हैं । प्रतिदिन वह प्रेत दो सौ तीसरे दिनके पिण्डदानसे हृदय, चौथे दिनके सँतालिस योजन चलता है। यमदूतोंके पाशसे

English

How the articles reach the manes should not be doubted, O bird. I tell you how the articles of gift can reach die manes.

अध्याय २४९

श्लोक 10

मृताश्च पुरुषाः स्वामिन् स्वकर्मजनितां गतिम् ।गाहन्तः के कथं स्वस्य सुतस्य श्रेय आप्नुयुः

mṛtāśca puruṣāḥ svāmin svakarmajanitāṃ gatim / gāhantaḥ ke kathaṃ svasya sutasya śreya āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

पिण्डदानसे पृष्ठ, पाँचवें दिनके पिण्डदानसे नाभि, बँधा, हा-हा करके विलाप करता हुआ वह प्रेत छठे दिनके पिण्डदानसे कटिप्रदेश, सातवें दिनके अपने घरको छोड़कर दिन और रात चलकर पिण्डदानसे गुह्य॒भाग, आठवें दिनके पिण्डदानसे यमलोक पहुँचता है। उस महापथमें पड्नेवाले ऊरु, नौवें दिनके पिण्डदानसे तालु-पैर और दसवें प्रसिद्ध पुरोंके शुभाशुभ भोग प्राप्त करते हुए वह

English

oblanoo of food to deceased ancesion.

अध्याय २४९

श्लोक 11

श्रीभगवानुवाच ।श्रुतेः प्रत्यक्षतस्तार्क्ष्य प्रामाण्यं बलवत्तरम् ।श्रुत्या तुः बोधितार्थस्य पीयूषत्वादिरूपता

śrībhagavānuvāca / śruteḥ pratyakṣatastārkṣya prāmāṇyaṃ balavattaram / śrutyā tuḥ bodhitārthasya pīyūṣatvādirūpatā

हिन्दी अर्थ

दिनके पिण्डदानसे क्षुधाकी उत्पत्ति होती है।यमलोकको जाता है । इस मार्गमें क्रमश:--याम्यपुर, जीवात्मा शरीर प्राप्त करनेके पश्चात् भूखसे पीड़ित सौरिपुर, नगेन्द्रभवन, गन्धर्वनगर, शैलागम, क्रौञ्जपुर, हो करके घरके दरवाजेपर रहता है । दसवें दिन जो क्रूरपुर, विचित्रभवन, बह्वापद, दु:खद, नानाक्रन्दनपुर, पिण्डदान होता है, उसको मृतकके प्रिय भोज्य- सुतसभवन, रौद्रनगर, पयोवर्षण, शीताढ्य और

English

Hwyftan offeriag to the gods or oblation in general.

अध्याय २४९

श्लोक 12

नामगोत्रं पितॄणां वै प्रापकं हव्यकव्ययोः ।श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वत्तु प्रापकाश्चैव भक्तितः

nāmagotraṃ pitṝṇāṃ vai prāpakaṃ havyakavyayoḥ / śrāddhasya mantrāstadvattu prāpakāścaiva bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

पदार्थसे बना करके देना चाहिए, क्योंकि शरीर-बहुधर्म-भीतिभवन नामक प्रसिद्ध पुर हैं। निर्माण हो जानेपर मृतकको अत्यधिक भूख लग त्रयोदशाह अर्थात् तेरहवींके दिन यमदूत प्रेतको जाती है, प्रिय भोज्य-पदार्थके अतिरिक्त अन्य उस मार्गपर उसी प्रकारसे पकड़कर ले जाते हैं, किसी अन्नादिक पदार्थोसे बने हुए पिण्डका दान जिस प्रकार मनुष्य बंदरको पकड़कर ले जाता है।

English

Even though they assume different species and reach different worlds, with different names and gotras, they receive the offering made in their favour by their kins.

अध्याय २४९

श्लोक 13

अचेतनानि चैतानि प्रापयन्ति कथन्त्विति ।सुपर्ण नावगन्तव्यं प्रापकं वच्मि ते ऽपरम्

acetanāni caitāni prāpayanti kathantviti / suparṇa nāvagantavyaṃ prāpakaṃ vacmi te 'param

हिन्दी अर्थ

देनेसे उसकी भूख दूर नहीं होती है। उस प्रकारसे बँधा हुआ वह प्रेत चलते हुए नित्य

English

The three pindas given on Darbha or spread over the earth, by the nearest relative of the deceased, with his sacred thread worne over the left shoulder, gratify the manes even in their ghost hood.

अध्याय २४९

श्लोक 14

अग्निष्वात्तादयस्तेषा माधिपत्ये व्यवस्थिताः ।काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

agniṣvāttādayasteṣā mādhipatye vyavasthitāḥ / kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam

हिन्दी अर्थ

एकादशाह और द्वादशाहके दिन प्रेत भोजन हा पुत्र, हा पुत्र'का करुण विलाप करता है। वह करता है। मरे हुए स्त्री-पुरुष दोनोंके लिये प्रेत कहता है कि मैंने किस प्रकारका कर्म किया है शब्दका उच्चारण करना चाहिए। उन दिनों दीप, जो ऐसा कष्ट मैं भोग रहा हूँ। वह यह भी कहते अन्न, जल, वस्त्र जो कुछ भी दिया जाता है, हुए चलता है कि यह मनुष्य-योनि कैसे प्राप्त होती

English

Just as a pregnant woman gratifies herself and her foetus by satiating her desire, so also the deities gratify them* selves and the manes by partaking the jraddhas.

अध्याय २४९

श्लोक 15

अन्नं नयन्ति तत्रैते जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।नाम गोत्रञ्च मन्त्राश्च दत्तमन्नं नयन्ति ते

annaṃ nayanti tatraite janturyatrāvatiṣṭhate / nāma gotrañca mantrāśca dattamannaṃ nayanti te

हिन्दी अर्थ

उसको प्रेत शब्दके द्वारा देना चाहिए, क्योंकि वह है । मैंने इसको व्यर्थमें गँवा दिया है। प्राणी इस मृतकके लिये आनन्ददायक होता हैँ। मनुष्य-योनिको बहुत बड़े पुण्यसे प्राप्त करता है।

English

They feel elated at the approach of Sraddha time. Thus thinking in Aeir mind they reach the sraddha-place with the spread of imagination.

अध्याय २४९

श्लोक 16

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तांस्तृप्तिरुपतिष्ठति ।तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रकैः

api yoniśataṃ prāptāṃstāṃstṛptirupatiṣṭhati / teṣāṃ lokāntarasthānāṃ vividhairnāmagotrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशाहको पिण्डज शरीर धारण करकेउसको पाकर मैंने याचकोंको स्वार्जित धन दानमें भूख-प्याससे पीडित वह प्रेत यमदूतोंके द्वारा नहीं दिया। आज वह भी पराधीन हो गया है। ऐसा महापथपर लाया जाता है। जो प्रेत पापी होते हैं,कहकर वह गद्गद हो उठता हैं । जब यमदूत

English

Staying in the hortaen they eat with the brahmanas. In their aerial form they eat with pleasure.

अध्याय २४९

श्लोक 17

अपसव्यं क्षितौ दर्भे दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै ।यान्ति तांस्तर्पयन्त्येवं प्रेतस्थानस्थितान्पितॄन्

apasavyaṃ kṣitau darbhe dattāḥ piṇḍāstrayastu vai / yānti tāṃstarpayantyevaṃ pretasthānasthitānpitṝn

हिन्दी अर्थ

१-पार्वणादि श्राद्धोंमें निर्दिष्ट पिण्डदानविधि।

English

Whosoever be the brahmana invited for the feast, they enter hb body, cat and return to their abode.

अध्याय २४९

श्लोक 18

अप्राप्तयातनास्थानाः श्रेष्ठा ये भुवि पञ्चधा ।नानारूपास्तु जाता ये तिर्यग्योन्यादिजातिषु

aprāptayātanāsthānāḥ śreṣṭhā ye bhuvi pañcadhā / nānārūpāstu jātā ye tiryagyonyādijātiṣu

हिन्दी अर्थ

२-दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते । प्रेतशब्देन तद्देयं मृतस्यानन्ददायकम् ॥

English

O Lord, now tell me, has any one seen the manes descending from the other world and partaking raddlia on this earth?

अध्याय २४९

श्लोक 19

यदाहारा भवन्त्येते पितरो यत्र योनिषु ।तासुतासु तदाहारः श्राद्धा अवतिष्ठति

yadāhārā bhavantyete pitaro yatra yoniṣu / tāsutāsu tadāhāraḥ śrāddhā avatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

न तत् प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम्। पराधीनं तदभवदिति ब्रूते (रौति) सगदद: ॥

English

Hear, O Garu* I shall tell you how once Sita saw in the body of a brahmaia the manes, the father-in-law, grand-father-in-law and the great-grand-father-in-Iaw,

अध्याय २४९

श्लोक 20

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् ।तथान्नं नयते विप्र जन्तुर्यत्रावतिष्ठते

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram / tathānnaṃ nayate vipra janturyatrāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

उसको अत्यधिक पीड़ित करते हैं तो वह बार- देशमें मनुष्य और पशु-पक्षियोंके लिये जलाशयका बार अपने पूर्व-शरीरजन्य कर्मोका स्मरण करता निर्माण नहीं करवाया है, न गायोंकी क्षुधा-शान्ति हुआ इस प्रकार कहता है-- लिये गोचर-भूमि ही छोड़ी है। है देही! जो कुछ सुख-दुःखका दाता कोई दूसरा नहीं है। जो किया है, अब उसका फल भोग करो

English

By the instructions of Rama she served them with food. Then, all of a sudden, she got away from among the brahmapas.

अध्याय २४९

श्लोक 21

पितरः श्राद्धमोक्तारो विश्वेर्देवैः सदा सह ।एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्सन्तर्पयन्त्यतः

pitaraḥ śrāddhamoktāro viśverdevaiḥ sadā saha / ete śrāddhaṃ sadā bhuktvā pitṝnsantarpayantyataḥ

हिन्दी अर्थ

लोग सुख-दुःखका दाता दूसरेको समझते हैं, वे। है पक्षिन्! पुरुष प्रेतके द्वारा कहे गये उक्त कुबुद्धि ही हैं। जीवात्मा सहैव पहले किये गये वचनोंको मैंने सुनाया । अब स्त्रीका शरीर लेकर कर्मका भोग करता है। है देही! तुमने जो कुछ देही पूर्व किये हुए कर्मोके सम्बन्धमें जैसा कहता किया है, उसमें निस्तार करों । मैंने न दान दिया है, उसे सावधान होकर सुनो--'हे देहिन्! मैंने

English

When the brahmanas went away Sta returned. Then R&ma spoke to her: *'Why did you leave when the sages came here to the forest. Let me know the reason of your abrupt departure.

अध्याय २४९

श्लोक 22

वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ।प्रीणयाते मनुष्याणां पितॄञ्श्राद्धेषु तर्पिताः

vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ / prīṇayāte manuṣyāṇāṃ pitṝñśrāddheṣu tarpitāḥ

हिन्दी अर्थ

है, न अग्निमें आहुति डाली है, न हिमालय पतिके साथ रहकर उन्हें सुख नहीं दिया है। उनके पर्वतकी गुफामें जाकर तपस्या ही की है और न मरनेपर मैं उनके साथ चितामें भी नहीं प्रविष्ट हुई तो गङ्गाके परम पवित्र जलका ही सेवन किया है। हूँ और न तो उनके मर जानेपर उस वैधव्य-व्रतका हे जीव! तुमने जो कुछ भी किया है, उसीका फल ही पालन किया है, अतएव जो कुछ नहीं किया

English

Then addressed by the lord, Sita stood with her face cast dawn. With tears flowing down from her eyes site spoke thus to her lord.

अध्याय २४९

श्लोक 23

आत्मानं गुर्विणी गर्भमपि प्रीणाति वै यथा ।दोहदेन तथा देवाः श्राद्धैः स्वांश्च पितॄन्नृणाम्

ātmānaṃ gurviṇī garbhamapi prīṇāti vai yathā / dohadena tathā devāḥ śrāddhaiḥ svāṃśca pitṝnnṛṇām

हिन्दी अर्थ

भोग करो। है देही! पहले तुमने नित्य न दान है उसका फलभोग मैं कर रही हूँ। मैंने मासोपवास दिया है, न गोदान किया है, न आहिक कृत्य अथवा चान्द्रायणव्रतके नियमोंसे इस शरीरका किया है, न तो वेदका दान किया, न शास्त्रको शोधन भी नहीं किया है। है जीव! स्त्रीका शरीर देखा और न शस्त्रबोधित मार्गका सेवन किया, बहुत-से दुःखोंका पात्र है, पहले किये गये बुरे

English

How could I offer him food in a vessel of grass in which even slaves would not eat?

अध्याय २४९

श्लोक 24

हृष्यन्ति पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् ।अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवम्

hṛṣyanti pitaraḥ śrutvā śrāddhakālamupasthitam / anyonyaṃ manasā dhyātvā sampatanti manojavam

हिन्दी अर्थ

इसलिये है जीव! जैसा तुमने किया है, अब उसीमें कर्मोके अनुसार मैंने इसे प्राप्त किया और इसे भी अपना निस्तार करो। है देही! तुमने जलरहित व्यर्थ ही गँवा दिया। (अध्याय १५)

English

How could I, full of perspiration and dirt, go before him knowing that he had never seen me before in that misera¬ ble state. I felt shy and moved away from his presence, O Rama.

अध्याय २४९

श्लोक 25

ब्राह्मणैः सह चाश्रन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः ।वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्

brāhmaṇaiḥ saha cāśranti pitaro hyantarikṣagāḥ / vāyubhūtāśca tiṣṭhanti bhuktvā yānti parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

यममार्गके सोलह पुरोंका वर्णन श्रीभगवान्ने कहा--हे खगेश! इस प्रकार उस प्रेतको विश्राम करनेका समय देते हैं । वहाँ प्रेत करुण-क्रन्दन और विलाप करते हुए अत्यधिक दुःखित होकर अपनी स्त्री और पुत्रादि सगे- दुःखित प्रेतको सत्रह दिनतक अकेले वायुमार्गमें सम्बन्धियोंसे प्राप्त होनेवाले सुखका स्मरण करता

English

On hearing these words of his beloved, Rima was surprised at heart, thinking that it was a miracle never witnessed before.

अध्याय २४९

श्लोक 26

निमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धपूर्वदिनेः खग ।प्रविश्य पितरस्तेषु भुक्त्वा यान्ति स्वमालयम्

nimantritāstu ye viprāḥ śrāddhapūrvadineḥ khaga / praviśya pitarasteṣu bhuktvā yānti svamālayam

हिन्दी अर्थ

ही यमदूतोंके द्वारा निर्दयतापूर्वक खींचा जाता है । है। मार्गमें पड्नेवाले परिश्रमसे थका एवं भूख- अट्टारहवाँ दिन-रात पूर्ण होनेपर पहले वह “याम्यपुर' प्याससे व्याकुल वह प्रेत वहाँ करुण विलाप करता पहुँचता है । उस रमणीक नगरमें प्रेतोंके महान् गण है। उस समय वह धन, स्त्री, पुत्र, घर, सुख, रहते हैं। वहाँ पुष्पभद्रा नदी तथा देखनेमें सुन्दर नौकर और मित्रके विषयमें तथा अन्य सभीके

English

Whatever pioas arc left on the earth the same gratify those who have become men.

अध्याय २४९

श्लोक 27

श्राद्धकर्त्रा तु यद्येकः श्राद्धे विप्रो निमन्त्रितः ।उदरस्थः पिता तस्य वामपार्श्वे पितामहः

śrāddhakartrā tu yadyekaḥ śrāddhe vipro nimantritaḥ / udarasthaḥ pitā tasya vāmapārśve pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

लगनेवाला एक वटवृक्ष है। यमदूत वहाँ पहुँचकर विषयमें सोचता है। उस नगरमें भूख-प्याससे पुरा कृतं कर्म सहैव भुज्यते देहिन् क्वचिन्निस्तर यत् त्वया कृतम्॥ (१५। ८९)

English

When men perform irWdha with ill-gotten wealth, the same gratifies candalas and others of low species.

अध्याय २४९

श्लोक 28

प्रपितामहो दक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डभक्षकः ।श्राद्धकाले यमः प्रेतान्पितॄंश्चापि यमालयात्

prapitāmaho dakṣiṇataḥ pṛṣṭhataḥ piṇḍabhakṣakaḥ / śrāddhakāle yamaḥ pretānpitṝṃścāpi yamālayāt

हिन्दी अर्थ

२-मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगहृरे।न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन् ववचिन्निस्तर यत् त्वया कृतम्॥ न नित्यदानं न गवाहिकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम् । पुरा न दृष्टं न च सेवितोऽध्वा देहिन् क्वचिन्निस्तर यत् त्वया कृतम्॥ जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे। गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन् क्वचिन्निस्तर यत् त्वया कृतम्॥

English

How the soul gets a new body, hear from me. The soul without body is like a flame without fire. It is about a thumb in size*.

अध्याय २४९

श्लोक 29

विसर्जयति मानुष्ये निरयस्थांश्च काश्यप ।क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतञ्च स्वयङ्कृतम्

visarjayati mānuṣye nirayasthāṃśca kāśyapa / kṣudhārtāḥ kīrtayantaśca duṣkṛtañca svayaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प यममार्गके सोलह पुरोंका वर्णन ५१९

English

In that actionless body he moves in air only. What« ever body he has obtained, the same he himself leaves.

अध्याय २४९

श्लोक 30

काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ।तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु

kāṅkṣanti putrapautrebhyaḥ pāyasaṃ madhusaṃyutam / tasmāttāṃstatra vidhinā tarpayetpāyasena tu

हिन्दी अर्थ

पीड़ित उस प्रेतको देखकर यमदूत कहते हैं। है। उस पुरमें पुत्रोंके द्वारा दिये गये पाँचवें मासके

English

He leaves the body just as the child leaves the womb. He may come out, stay and enjoy.

अध्याय २४९

श्लोक 31

गरुड उवाच ।स्वामिन्केनापि ते दृष्टा आगताः पितरो द्विज ।लोकादमुष्मादागत्य भुञ्जन्तो भुवि मानद

garuḍa uvāca / svāminkenāpi te dṛṣṭā āgatāḥ pitaro dvija / lokādamuṣmādāgatya bhuñjanto bhuvi mānada

हिन्दी अर्थ

यमदूतोंने कहा --' है प्रेत! कहाँ धन है, श्राद्धके पिण्डको खाता है। तदनन्तर छठे मासमें प्रेत पुत्र है, कहाँ स्त्री है, कहाँ घर है और कहाँ तू इस 'क्रूरपुर' नामक नगरकी यात्रा करता है। उस पुरमें प्रकारका दु:ख झेल रहा है! चिरकालतक अब तू छठे मासमें पुत्रोंद्वारा दिये गये श्राद्ध-पिण्डको खाकर अपने कर्मोंसे अर्जित पापोंका भोग कर और इस उसकी संतृत्ति होती है; किंतु आधे मुहूर्तभर विश्राम

English

The fools do not see him, only those who possess the vision of knowledge can see him in that state.

अध्याय २४९

श्लोक 32

श्रीभगवानुवाच ।गरुत्मञ्छृणु वक्ष्यामि यथा दृष्टास्तु सीतया ।पितरो विप्रदेहे वै श्वशुराद्यास्त्रयः क्वचित्

śrībhagavānuvāca / garutmañchṛṇu vakṣyāmi yathā dṛṣṭāstu sītayā / pitaro vipradehe vai śvaśurādyāstrayaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

महापथपर चल। है परलोकके पथिक! तुम जानते करनेके बाद उसका हृदय पुन: दुःखसे काँपने लगता हो कि राहगीरोंका बल पाथेयके वशमें है। निश्चित है। यमदूतोंसे तर्जित होकर वह प्रेत उस पुरको ही तुझे उस मार्गसे चलना होगा, जहाँ कुछ क्रय- लाँघकर “विचित्रभवन'की ओर प्रस्थान करता है विक्रय करना भी सम्भव नहीं है।' जहाँका राजा विचित्र है। यमराजका छोटा भाई सौरि

English

O hird, this type of body the deceased can have out of the pinda (ricebaU) offered to him.

अध्याय २४९

श्लोक 33

गृहीत्वा पितुराज्ञां वै रामो वनमुपागमत् ।ततः पुष्करयात्रार्थं रामो ऽयात्सीतया सह

gṛhītvā piturājñāṃ vai rāmo vanamupāgamat / tataḥ puṣkarayātrārthaṃ rāmo 'yātsītayā saha

हिन्दी अर्थ

हे पक्षिराज! यमदूतोंके द्वारा इस प्रकार कहे ही यहाँके राज्यपर शासन करता है। जानेके बाद वह यमदूतोंके द्वारा मुदरोंसे मारा जाता है पक्षिराज! पाँच मास और पंद्रह दिनपर है। तत्पश्चात् स्नेहवश अथवा कृपा करके भूलोकमें ऊनषाण्मासिक श्राद्ध होता है। अतः यमदूतोंके पुत्रोंके हाथोंसे दिये गये मासिक पिण्डको वह द्वारा संत्रस्त वह प्रेत उसी 'विचित्रभवन'में

English

Whatever pi ode the sons or kins give him during the ten days, the same unites the Vayuja body with the piidj body*

अध्याय २४९

श्लोक 34

तीर्थं चापि समागत्य श्राद्धं प्रारब्ध वांस्तु सः ।फलं पक्वन्तु जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम्

tīrthaṃ cāpi samāgatya śrāddhaṃ prārabdha vāṃstu saḥ / phalaṃ pakvantu jānakyā siddhaṃ rāme niveditam

हिन्दी अर्थ

खाता है । उसके बाद वहाँसे वह ' सौरिपुर 'के लिये ऊनषाण्मासिक श्राद्ध-पिण्डका उपभोग करता है। चल देता है। उस नगरमें कालरूपधारी जंगम मार्गमें बार-बार उसको भूख पीड़ा पहुँचाती है। नामका राजा है। उसको देखकर प्रेत भयभीत हो अत: यमदूतोंके द्वारा रोके जानेपर भी वह उस उठता है और विश्राम करना चाहता है । त्रैपाक्षिक मार्गमें विलाप करता है कि क्या कोई पुत्र या

English

If the pindja body be not there, the Vayuja body suffers. Just as in his body a man has childhood, youth and old age, so also he obtains another body*, this you already know, O king of birds.

अध्याय २४९

श्लोक 35

स्नातप्रियोक्तवाक्यात्तु सुस्नाता नमपालयत् ।नभोमध्यगते सूर्ये काले कुतुप आगते

snātapriyoktavākyāttu susnātā namapālayat / nabhomadhyagate sūrye kāle kutupa āgate

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमे दिये गये अन्न और जलका वह उसी बान्धव है? जो मेरे मरनेपर शोक-सागरमें गिरते नगरमें उपभोग करके दिन और रात चलकर हुए मुझे सुखी नहीं कर रहा है ? इसी समय वहाँपर सुन्दर बसे हुए ' नगेन्द्रभवन' नामक नगरकी ओर उसके सामने हजारों मल्लाह आते हैं और कहते जाता है। उस महापथपर चलते हुए महाभयंकर हैं कि “सौ योजन विस्तृत मवाद और रक्तसे पूर्ण

English

Just as men wear new clothes casting off old ones, so also the soul obtains another body leaving the old one.*

अध्याय २४९

श्लोक 36

अयाता ऋःषयः सर्वे ये रामेण निमन्त्रिताः ।तान्मुनीनागतान्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मका

ayātā ṛḥṣayaḥ sarve ye rāmeṇa nimantritāḥ / tānmunīnāgatāndṛṣṭvā vaidehī janakātmakā

हिन्दी अर्थ

वन देखकर वह करुण विलाप करता है। वहाँके नाना प्रकारकी मछलियोंसे व्याप्त, नाना पक्षिगणोंसे कष्टोंसे दुःखित होकर वह बार-बार रोता है। दो आवृत महावैतरणी नदीको पार करनेकी इच्छा मास बितानेके पश्चात् वह उस नगरमें पहुँचता है । करनेवाले तुम्हें हम लोग सुखपूर्वक तारेंगे। किंतु यहाँ वह अपने बन्धु-बान्धवोंके द्वारा दिये गयेहे पथिक! यदि उस मर्त्यलोकमें तुम्हारे द्वारा

English

Neither the weapons cut it nor the Are bums it nor die water wets it nor the wind dries it.*

अध्याय २४९

श्लोक 37

रामाज्ञयान्नमादाय परिवेष्टुमुपागता ।अपासर्पत्ततो दूरे विप्रमध्ये तु संस्थिता

rāmājñayānnamādāya pariveṣṭumupāgatā / apāsarpattato dūre vipramadhye tu saṃsthitā

हिन्दी अर्थ

अन्न और जलको खाता-पीता है। उसके बादगोदान दिया गया है तो उस नावसे तुम पार यमदूत पाशमें बाँधकर उसे दुःख देते हुए पुनः जाओ ।' मनुष्योंका अन्त समय आनेपर वैतरणी आगेकी ओर ले जाते हैं। तीसरे मासमें वह गोदान ही हितकारी होता है। अतः शरीर स्वस्थ 'गन्धर्वनगर' पहुँच जाता है। तीसरे मासमें दिये रहनेपर वैतरणी-ब्रत करना चाहिए और वैतरणी

English

Just now, I have told you that it obtains the airy body immediately. Now, hear about the body it obtains belatedly.

अध्याय २४९

श्लोक 38

गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं निगूढं सा स्थिता तदा ।एकान्ते तु तदा सीतां ज्ञात्वा राघवनन्दनः

gulmairācchādya cātmānaṃ nigūḍhaṃ sā sthitā tadā / ekānte tu tadā sītāṃ jñātvā rāghavanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

गये श्राद्ध-पिण्डका यहाँ भक्षण करके चौथे मासमें नदीको पार करनेकी इच्छासे विद्वान् ब्राह्मणको वह 'शैलागम ' नामक नगर पहुँचता है । यहाँ प्रेतके गोदान करना चाहिए। वह पापीके समस्त पापोंको ऊपर पत्थरोंकी वर्षा होती है। वहाँ वह चौथे विनष्ट करके उसे विष्णुलोक ले जाता है। जिसने मासमें दिये गये श्राद्ध-पिण्डको खाकर संतुष्ट होता वैतरणी-दान नहीं किया है, वह प्रेत उसी नदीमें

English

After sometime, thejiva when he reaches Yamaloka.

अध्याय २४९

श्लोक 39

विमृश्य सुचिरं कालमिदं किमिति सत्वरम् ।किञ्चित्क्वचिद्गता साध्वी त्रपायाः कारणेन हि

vimṛśya suciraṃ kālamidaṃ kimiti satvaram / kiñcitkvacidgatā sādhvī trapāyāḥ kāraṇena hi

हिन्दी अर्थ

है। इसके बाद प्रेत पाँचवें मासमें 'क्रौञचपुर ' जाता जाकर डूबने लगता है। डूबते हुए स्वयं अपनी

English

O Treasure of pity, please tell me how even though full of sins, a Jiva may obtain you, after crossing ihcoccean of worldly existence.

अध्याय २४९

श्लोक 40

किं वा न भोजयन्विप्रान्सी तामन्वेषयाम्यहम् ।विमृशन्नेवमेवं स स्वयं विप्रानभोजयत्

kiṃ vā na bhojayanviprānsī tāmanveṣayāmyaham / vimṛśannevamevaṃ sa svayaṃ viprānabhojayat

हिन्दी अर्थ

निन्दा करता हुआ कहता है कि “मैंने पाथेय-हेतु ब्राह्मणको कुछ भी दान नहीं दिया है। न मैंने दान किया है, न तो मैंने अग्निमें आहुति दी है, न भगवन्नामका जप ही किया है, न तीर्थमें जाकर

English

Please also tell me, O lord, how a man can avoid suffering?

अध्याय २४९

श्लोक 41

गतेषु द्विजमुख्येषु प्रियां रामो ऽब्रवीदिदम् ।कथं तलासु लीना त्वं मुनीन्दृष्ट्वा समागतान्

gateṣu dvijamukhyeṣu priyāṃ rāmo 'bravīdidam / kathaṃ talāsu līnā tvaṃ munīndṛṣṭvā samāgatān

हिन्दी अर्थ

स्नान ही किया है और न भगवानूकी स्तुति ही की है। है मूर्ख! जैसा कर्म तुमने किया है, अब वैसा ही भोग कर।' ऐसा कहनेके बाद यमदूतोंसे हृदयमें मारा जाता हुआ वह प्रेत उसी समय

English

Man obtains success being busy in the performance of assigned acts. Now, hear how he can get success while he is engaged in doing acts.

अध्याय २४९

श्लोक 42

तत्सर्वं मम तन्वङ्गि कारणं वद मा चिरम् ।एवमुक्ता तदा भर्त्रा सीता साधोमुखी स्थिता ।मुञ्चन्ती चाश्रुसंघातं राघवं वाक्यमब्रवीत्

tatsarvaṃ mama tanvaṅgi kāraṇaṃ vada mā ciram / evamuktā tadā bhartrā sītā sādhomukhī sthitā / muñcantī cāśrusaṃghātaṃ rāghavaṃ vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त कड़कती हुई धूप और प्याससे व्यथित हो उठता है। बारहवें मासमें पुत्रने श्राद्धमें जो कुछ दान दिया है, उसका ही वह दुःखित प्रेत वहाँपर भोग करता है। इसके बाद वर्ष-समाप्तिके कुछ दिन शेष

English

Dh.GUiU. 15.

अध्याय २४९

श्लोक 43

सीतोवाच ।शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम्

sītovāca / śṛṇu tvaṃ nātha yaddṛṣṭamāścaryamiha yādṛśam

हिन्दी अर्थ

रहनेपर अथवा ग्यारह मास पंद्रह दिन बीत जानेपर वह “शीताढ्यपुर' जाता है, जहाँ प्राणियोंको अत्यन्त कष्ट देनेवाली ठंडक पड़ती है। वहाँकी ठंडीसे व्यथित, भूखसे व्याकुल वह प्रेत इस आशाभरी दृष्टिसे दसों दिशाओंको

English

How does a person obtain Dftanhood and how does he attain death? O best of deities, when be dies where does his body go?

अध्याय २४९

श्लोक 44

पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाग्रे तु राघवः ।सर्वाभरणसंयुक्तोद्वौ चान्यौ च तथाविधौ

pitā tava mayā dṛṣṭo brāhmaṇāgre tu rāghavaḥ / sarvābharaṇasaṃyuktodvau cānyau ca tathāvidhau

हिन्दी अर्थ

किंकर्तव्यविमूढ हो जाता है और वैतरणीके दूसरे देखने लगता है कि क्या मेरा कोई बन्धु-बान्धव है जो तटपर दिये गये षाण्मासिक श्राद्धके घटादिक दान मेरे इस दुःखको दूर कर दे ?' उस समय यमदूत उस एवं पिण्डका भोजन करके आगेकी ओर बढ़ता प्रेतसे यह कहते हैं कि “तेरा पुण्य वैसा कहाँ है, जो है। अतः है तार्क्ष्य! षाण्मासिक श्राद्धपर सत्पात्र इस कष्टमें सहायता कर सके।' उनके उस वचनको

English

Where do the organs of sense repair? How does the body become untouchable? How and where docs he suffer the fruits of his actions?

अध्याय २४९

श्लोक 45

दृष्ट्वा त्वत्पितरञ्चाहमपक्रान्ता तवान्तिकात् ।वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरः प्रभो

dṛṣṭvā tvatpitarañcāhamapakrāntā tavāntikāt / valkalājinasaṃvītā kathaṃ rājñaḥ puraḥ prabho

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको विशेषरूपसे भोजन कराना चाहिए। हे गरुड! इसके बाद वह प्रेत एक दिन-रातमें दो सौ सैंतालीस योजनकी गतिसे चलता है। सातवाँ मास आनेपर वह 'बह्वापद' नामक पुरमें पहुँचता है।

English

AA. GM II. 23.

अध्याय २४९

श्लोक 46

भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुहाहृतम् ।स्वहस्तेन कथं देयं राज्ञे वा भोजनं मया

bhavāmi ripuvīraghna satyametaduhāhṛtam / svahastena kathaṃ deyaṃ rājñe vā bhojanaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

सप्तम मासिक श्राद्धमें जो कुछ दान दिया गया है, उसको खाकर आठवें मासकी समाप्तिपप उसकी यात्रा ' दु:खदपुर' तथा 'नानाक्रन्दनपुर'की ओर होती है। अत्यन्त दारुण क्रन्दन करते हुए

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 47

दासानामपि ये दासा नोपभुञ्जन्ति कर्हिचित् ।तृणपात्रे कथं तस्मै अन्नं दातुं हि शक्रुयाम्

dāsānāmapi ye dāsā nopabhuñjanti karhicit / tṛṇapātre kathaṃ tasmai annaṃ dātuṃ hi śakruyām

हिन्दी अर्थ

नानाक्रन्दगणोंको देखकर वह प्रेत स्वयं शून्यहृदय एवं दुःखित होकर बहुत जोर-जोरसे रोने लगता है। वहाँ आठवें मासके श्राद्धको खाकर वह सुखी होता है। नगरको छोड़कर वह 'तप्तपुर' चला जाता है।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 48

याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वाभरणभूषिता ।सा स्वेदमलदिग्धाङ्गी कथं यास्यामि भूपतिम् ।अपकृष्टास्मि तेनाहं त्रपया रघुनन्दन ।श्रीभागवानुवाच

yāhaṃ rājñā purā dṛṣṭā sarvābharaṇabhūṣitā / sā svedamaladigdhāṅgī kathaṃ yāsyāmi bhūpatim / apakṛṣṭāsmi tenāhaṃ trapayā raghunandana / śrībhāgavānuvāca

हिन्दी अर्थ

“सुतसभवन'में पहुँचकर प्रेत नवें मासके श्राद्धमें पुत्रके द्वारा किये गये पिण्डदान एवं कराये गये ब्राह्मण-भोजनको खाता है। दसवें मासमें वह ' रौद्रनगर'

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 49

इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं रामो विस्मितमानसः

iti śrutvā priyāvākyaṃ rāmo vismitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

सुनकर वह प्रेत “हाय हैव !' ऐसा कहता है। निश्चित ही पूर्वजन्ममें किया गया पुण्य हैव है। उसको “मैंने संचित नहीं किया है', ऐसा मन-ही-मन अनेक प्रकारसे विचार करके वह प्रेत पुनः धैर्यका सहारा लेता है।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 50

आश्चर्यमिति तज्ज्ञात्वा तदा स्वस्थानमागमत् ।सीतया पितरो दृष्टा यथा तत्ते निवेदितम्

āścaryamiti tajjñātvā tadā svasthānamāgamat / sītayā pitaro dṛṣṭā yathā tatte niveditam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद वहाँसे चौवालीस योजन परिक्षेत्रमे फैला हुआ गन्धर्व और अप्सराओंसे परिव्याप्त अत्यन्त मनोरम “बहुधर्मभीतिपुर' पड़ता है, जहाँ चौरासी लाख मूर्त एवं अमूर्त प्राणी निवास करते हैं। इस पुरमें

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 51

अपरं श्राद्धमाहात्म्यं किञ्चिच्छृणु समासतः ।अमावस्यादिने प्राप्ते गृहद्वारे समास्थिताः

aparaṃ śrāddhamāhātmyaṃ kiñcicchṛṇu samāsataḥ / amāvasyādine prāpte gṛhadvāre samāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

तेरह प्रतीहार हैं, जो ब्रह्माजीके पुत्र हैं और श्रवण कहलाते हैं। वे प्राणियोंके शुभाशुभ कर्मका बार-बार विचार करके उसका वर्णन करते हैं। मनुष्य जो कहते और करते हैं, उन सभी बातोंको ये ही ब्रह्माजीके पुत्र

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 52

वायुभूताः प्रवाञ्छन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् ।यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासासमाकुलाः

vāyubhūtāḥ pravāñchanti śrāddhaṃ pitṛgaṇā nṛṇām / yāvadastamayaṃ bhānoḥ kṣutpipāsāsamākulāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवणदेव चित्रगुप्त तथा यमराजसे बताते हैं। वे दूरसे ही सब कुछ सुनने और देखनेमें समर्थ हैं। इस प्रकारकी चेष्टावाले एवं स्वर्गलोक और भूलोक तथा

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 53

ततश्चास्तं गते सूर्ये निराशा दुः खसंयुताः ।निः श्वसन्तश्चिरं यान्ति गर्हयन्तस्तु वंशजम्

tataścāstaṃ gate sūrye nirāśā duḥ khasaṃyutāḥ / niḥ śvasantaściraṃ yānti garhayantastu vaṃśajam

हिन्दी अर्थ

जाता है। वहाँ वह दसवें मासके श्राद्धका भोजन पातालमें संचरण करनेवाले वे श्रवण आठ हैं। उन्हींके करके आगे स्थित “पयोवर्षण' नामक पुरके लिये समान उनकी पृथक्-पृथक् श्रवणी नामक उग्र पत्नियाँ चल देता है। वहाँ पहुँचकर वह ग्यारहवें मासके हैं।उनकी भी शक्ति वैसी ही है, जैसी उनके पतियोंकी श्राद्धका भोजन करता है। वहाँ मेघोंकी ऐसी है। वे मर्त्यलोकके अधिकारीके रूपमें हैं। व्रत, दान,

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 54

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन अमायां कर्तुमर्हति ।यदि श्राद्धं प्रकुर्वन्ति पुत्राद्यास्तस्य बान्धवाः

tasmācchrāddhaṃ prayatnena amāyāṃ kartumarhati / yadi śrāddhaṃ prakurvanti putrādyāstasya bāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

जलवर्षा होती है, जिससे प्रेतको बहुत ही कष्ट होता स्तुतिसे जो उनकी पूजा करता है, उसके लिये वे सौम्य है। तदनन्तर आगेकी ओर बढ़ता हुआ वह प्रेत और सुखद मृत्यु देनेवाले हो जाते हैं। (अध्याय १६)

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 55

उद्धृता ये गयाश्राद्धे ब्रह्मलोकञ्च तैः सह ।भजन्ते क्षुत्पिपासा वा न तेषां जायते क्वचित्

uddhṛtā ye gayāśrāddhe brahmalokañca taiḥ saha / bhajante kṣutpipāsā vā na teṣāṃ jāyate kvacit

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प समस्त शुभाशुभ कर्मोके साक्षी ब्रह्माके पुत्र श्रवणदेवोंका स्वरूप ५२१

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 56

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन सम्यक्कुर्याद्विचक्षणः ।तस्माच्छ्राद्धं चरेद्भक्त्या शाकैरपि यथाविधि

tasmācchrāddhaṃ prayatnena samyakkuryādvicakṣaṇaḥ / tasmācchrāddhaṃ caredbhaktyā śākairapi yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

समस्त शुभाशुभ कर्मोके साक्षी ब्रह्माके पुत्र श्रवणदेवोंका स्वरूप श्रीगरुडने कहा--हे देव! यह एक संदेह किंतु उन लोगोंने कहा कि हम सभी लोगोंको मेरे हृदयको बाधित कर रहा है कि लोक-व्यवहारका कुछ भी ज्ञान नहीं है। इस किसके पुत्र हैं, यमलोकमें वे किस प्रकारसे रहते सम्बन्धमें आप ही कुछ बतायें। इस विषयमें

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 57

कुर्वीत समये श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति ।आयुः पुत्रान्यशः स्वर्गं कीर्तिं पुष्टिं बलं श्रियम्

kurvīta samaye śrāddhaṃ kule kaścinna sīdati / āyuḥ putrānyaśaḥ svargaṃ kīrtiṃ puṣṭiṃ balaṃ śriyam

हिन्दी अर्थ

हैं? है प्रभो! किस शक्तिके प्रभावसे वे मानव- चिन्तित होकर सभी देवताओंने उस समय परस्पर कर्मको जान लेते हैं ? वे कैसे किसी बातको सुन विचार-विमर्श किया। तत्पश्चात् देवताओंने हाथमें लेते हैं? उनको यह ज्ञान किससे प्राप्त हुआ है? पत्र-पुष्प लेकर ब्रह्म-मन्त्रका ध्यान किया। उसके हे देवेश्वर! उन्हें भोजन कहाँसे प्राप्त होता है ? बाद देवताओंकी प्रेरणासे ब्रह्माने अत्यन्त तेजस्वी

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 58

पशून्सारैव्यं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् ।देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते

paśūnsāraivyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ prāpnuyātpitṛpūjanāt / devakāryādapi sadā pitṛkāryaṃ viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

आप प्रसन्न होकर मेरे इस समस्त संदेहको नष्ट एवं बड़े-बड़े नेत्रोंवाले बारह पुत्रोंको जन्म दिया । करें। पक्षिरिज गरुडके इस कथनको सुनकर इस संसारमें जो कोई जैसा भी शुभ या अशुभ भगवान् श्रीकृष्ण बोले-- बोलता है, उसे वे अत्यन्त शीघ्र ब्रह्माके कानोंतक श्रीकृष्णने कहा--हे तार्क्ष्य! सभी प्राणियोंको पहुँचाते हैं। है पक्षिन्! दूरसे ही सुनने एवं दूरसे

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 59

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम् ।ये यजन्ति पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्च हुताशनम्

devatābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvamāpyāyanaṃ śubham / ye yajanti pitṝndevānbrāhmaṇāṃśca hutāśanam

हिन्दी अर्थ

सुख देनेवाले मेरे इस वचनको तुम सुनो । श्रवणसे ही देख लेनेका विशेष ज्ञान उन्हें प्राप्त है। चूँकि वे सम्बन्धित उन समस्त बातोंको तुम्हें मैं बताऊँगा। सब कुछ सुन लेते हैं, उसीके कारण उन्हें ' श्रवण' प्राचीनकालमें जब समस्त स्थावर-जंगमात्मक सृष्टि कहा गया है। वे आकाशमें रहकर प्राणियोंकी जो एकाकार हो गयी थी और मैं समस्त सृष्टिको भी चेष्टा होती है, उसको जानकर धर्मराजके

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 60

सर्वभूतान्तरात्मानं मामेव हि यजन्ति ते ।स्मार्तेन विधिना श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम्

sarvabhūtāntarātmānaṃ māmeva hi yajanti te / smārtena vidhinā śrāddhaṃ kṛtvā svavibhavocitam

हिन्दी अर्थ

आत्मलीन करके क्षीरसागरमें सो रहा था। उस सामने मृत्युकालके अवसरपर कहते हैं। उनके समय मेरे नाभिकमलपर स्थित ब्रह्माने बहुत द्वारा प्राणियोंके धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--इन वर्षोतक तपस्या की । उन्होंने एकाकार उस सृष्टिको चारोंकी विवेचना उस समय धर्मराजसे की जाती चार प्रकारके प्राणियोंमें विभक्त किया। तदनन्तर है। है वैनतेय! संसारमें धर्म, अर्थ, काम और

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 61

आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः ।अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि

ābrāhmastambaparyantaṃ jagatprīṇāti mānavaḥ / annaprakiraṇaṃ yattu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मासे ही बनी सृष्टिके पालनका भार विष्णुने मोक्ष--ये चार मार्ग हैं। जो उत्तम प्रकृतिवाले प्राणी स्वीकार किया। तत्पश्चात् ब्रह्माके द्वारा संहारमूर्ति हँ, वे धर्ममार्गसे चलते हैं । जो अर्थ अर्थात् धन- रुद्रका निर्माण हुआ। उसके बाद समस्त चराचर धान्यका दान करनेवाले प्राणी हैं, वे विमानसे जगत्में प्रवाहित होनेवाले वायु, अत्यन्त तेजस्वी परलोक जाते हैं। जो प्राणी अभिलषित याचककी

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 62

तेन तुप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ।यच्चाम्बुः स्नानवस्त्रेभ्यो भूमौ पतति खेचर

tena tuptimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ / yaccāmbuḥ snānavastrebhyo bhūmau patati khecara

हिन्दी अर्थ

सूर्य तथा चित्रगुप्तके साथ धर्मराजकी सृष्टि हु। (इच्छाको संतुष्ट करनेवाले हैं। वे अश्वोंपर सवार इन सभीकी रचना करके ब्रह्मा पुनः तपस्यामें होकर प्रस्थान करते हैं। जो प्राणी मोक्षकी आकाङ्क्षा निमग्न हो गये। विष्णुके नाभिपङ्कजमें तपस्या रखते हैं, वे हंसयुक्त विमानसे परलोकको जाते हैं। करते हुए उनको बहुत वर्ष बीत गये। वहींपर इनके अतिरिक्त प्राणी जो धर्मादि पुरुषार्थचतुष्टयसे

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 63

तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ।यानि गन्धाम्बूनि चैव पतन्ति धरणीतले

tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate / yāni gandhāmbūni caiva patanti dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

लोकसृष्टिमें लगे हुए ब्रह्माने कहा कि जिन लोगोंकी हीन है, वह पैदल ही काँटों तथा पत्थरोंके बीचसे उत्पत्ति पहले हुई है, उन सभीको अपनी योग्यताके कष्ट झेलता हुआ ' असिपत्रवन'में जाता है । अनुसार कर्ममें लग जाना चाहिए। अतः रुद्र, है पक्षिराज! इस मनुष्यलोकमें जो कोई भी

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 64

तेन चाप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः ।ये चापि स्वकुलाद्बाह्याः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः

tena cāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvamupāgatāḥ / ye cāpi svakulādbāhyāḥ kriyāyogyā hyasaṃskṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णु तथा धर्म पृथ्वीके शासन-कार्यमें लग गये, पक्वान्न, वर्धनी और जलपात्रके द्वारा मेरे सहित. न 5.

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 65

विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः ।भुक्त्वा चाचमनं यच्च जलं यच्चाह्नि सेवितम्

vipannāste tu vikirasaṃmārjanajalāśinaḥ / bhuktvā cācamanaṃ yacca jalaṃ yaccāhni sevitam

हिन्दी अर्थ

इन श्रबणदेवोंकी पूजा करता है, उसको मैं वह सहित धर्मराज प्रसन्न होते हैं। उन्हींको संतुष्टिसे प्रदान करता हूँ, जिसकी प्राप्ति देवताओंके लिये धर्मपरायण लोग मेरे विष्णुलोकको प्राप्त करते हैं। भी दुर्लभ है। भक्तिपूर्वक शुभ एवं पवित्र ग्यारह है खगेश्वर! जो प्राणी इन श्रबणदेवोंके माहात्म्य, ब्राह्मण तथा बारहवें सपत्नीक ब्राह्मणको भोजन उत्पत्ति और शुभ चेष्टाओंको सुनता है, वह पापसे

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 66

ब्राह्मणानां तथैवान्यत्तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै ।पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये

brāhmaṇānāṃ tathaivānyattena tṛptiṃ prayānti vai / piśācatvamanuprāptāḥ kṛmikīṭatvameva ye

हिन्दी अर्थ

कराकर मेरी प्रसन्नताके लिये पूजा करनी चाहिए। संलिप्त नहीं होता है। वह इस लोकमें सुख ऐसा मनुष्य सभी देवताओंसे पूजित होकर सुख भोगकर स्वर्गमें महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त करता है। प्राप्त करता है। उनकी पूजासे मैं और चित्रगुप्तके (अध्याय १७)

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 67

उद्धृतेष्वन्नपिण्डेषु भुवि ये चान्नकाङ्क्षिणः ।तैरेवाप्यायनं तेषां ये मनुष्यत्वमागताः

uddhṛteṣvannapiṇḍeṣu bhuvi ye cānnakāṅkṣiṇaḥ / tairevāpyāyanaṃ teṣāṃ ye manuṣyatvamāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

विविध दानादि कर्मोका फल प्रेतको प्राप्त होना, पददानका

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 68

एवं वै क्रियमाणानां तेषां चैव द्विजन्मनाम् ।कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा

evaṃ vai kriyamāṇānāṃ teṣāṃ caiva dvijanmanām / kaścijjalānnavikṣepaḥ śucirucchiṣṭa eva vā

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य, जीवको अवान्तर-देहकी प्राप्तिका क्रम

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 69

तेनान्नेन कुले तेषां ये वै जात्यन्तरं गताः ।भवत्याप्यायनं तेषां सम्यक् श्राद्धे कृते सति

tenānnena kule teṣāṃ ye vai jātyantaraṃ gatāḥ / bhavatyāpyāyanaṃ teṣāṃ samyak śrāddhe kṛte sati

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने कहा--हे पक्षिन्! इन श्रवणदेवोंके करता है, वह उस महामार्गमें सुखपूर्वक गमन वचनोंको सुनकर चित्रगुप्त पुनः क्षणभर स्वयं करता है। ध्यान करके मनुष्य जो कुछ भी दिन-रात पाप- जो दीपदान करते हैं, वे कुत्तोंसे परिव्याप्त पुण्य करते हैं, उन्हें धर्मराजसे निवेदन करते हैं। लक्ष्यहीन मार्गमें पूर्ण प्रकाशके साथ गमन करते

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 70

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ।तकृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुक्कसाद्युपयोनिषु

anyāyopārjitairdravyairyacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ / takṛpyanti tena caṇḍālāḥ pukkasādyupayoniṣu

हिन्दी अर्थ

हे ताक्ष्य! मनुष्य वाणी, शरीर और मनसे जो हैं। कार्तिकमासमें कृष्णपक्षकी चतुर्दशी तिथिको भी शुभाशुभ कर्म करता है, उन सबका वह भोग रात्रिमें किया गया दीपदान प्राणियोंके लिये सुखकारी करता है। इस प्रकार मैंने तुम्हें प्रेतमार्गका निर्णय होता है। सुना दिया। मृत्युके पश्चात् प्रेत कहाँ रुकते हैं, उन अब मैं संक्षेपमें तुम्हें प्राणियोंके यममार्गके

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 71

एवं संप्राप्यते पक्षिन् यद्दत्तमिह बान्धवैः ।श्राद्धं कुर्वद्भिरन्नाम्वुशाकैस्तृप्तिर्हि जायते

evaṃ saṃprāpyate pakṣin yaddattamiha bāndhavaiḥ / śrāddhaṃ kurvadbhirannāmvuśākaistṛptirhi jāyate

हिन्दी अर्थ

सभी स्थानोंका भी वर्णन तुमसे कर दिया। जो निस्तारका उपाय बताऊँगा।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 72

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।सद्यो देहान्तरप्राप्तिर्विलंबेनावनीतले

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi / sadyo dehāntaraprāptirvilaṃbenāvanītale

हिन्दी अर्थ

हे गरुड! वृषोत्सर्गके पुण्यसे मनुष्य पितृलोकको जाता है, एकादशाहमें पिण्डदानसे देहशुद्धि होती है। जलसे परिपूर्ण घड़ेका दान करनेसे यमदूत संतुष्ट होते हें । उस दिन शय्यादान करनेसे मनुष्य

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 73

पृष्टवानसि तत्ते ऽहं प्रवक्ष्यामि समासतः ।सद्यो विलम्बतञ्चैवोभयथापि कलेवरम्

pṛṣṭavānasi tatte 'haṃ pravakṣyāmi samāsataḥ / sadyo vilambatañcaivobhayathāpi kalevaram

हिन्दी अर्थ

विमानपर चढ्कर स्वर्गलोकको जाता है । विशेषतः द्वादशाहके दिन सभी प्रकारका दान देना चाहिए और तेरह पददानके लिये विहित श्रेष्ठ वस्तुओंको द्वादशाहके दिन अथवा जो जीवित रहते हुए अपने

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 74

यतो हि मर्त्यः प्राप्नोति तद्विशेषञ्च मे शृणु ।अधूमकज्योतिरिवाङ्गुष्ठमात्रः पुमांस्ततः

yato hi martyaḥ prāpnoti tadviśeṣañca me śṛṇu / adhūmakajyotirivāṅguṣṭhamātraḥ pumāṃstataḥ

हिन्दी अर्थ

कल्याणके निमित्त दान देता है, वह उसीके सहारे महामार्गमें सुखपूर्वक गमन करता है ।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 75

देहमेकं सद्य एव वायवीयं प्रपद्यते ।यथा नृणजलौका हि पश्चत्पादं तदोद्धरेत्

dehamekaṃ sadya eva vāyavīyaṃ prapadyate / yathā nṛṇajalaukā hi paścatpādaṃ tadoddharet

हिन्दी अर्थ

हे खगराज! उस यममार्गमें सर्वत्र एक-जैसा ही व्यवहार होता है । उत्तम, मध्यम और अधमरूपमें मनुष्य यह सब समझकर अन्नदान तथा दीपदान किसी भी प्रकारका वर्गीकरण वहाँ वर्जित है ।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 76

स्थितिरग्र्यस्य पादस्य यदा जाता दृढा भवेत् ।एवं देही पूर्वदेहं समुत्सृजति तं यदा

sthitiragryasya pādasya yadā jātā dṛḍhā bhavet / evaṃ dehī pūrvadehaṃ samutsṛjati taṃ yadā

हिन्दी अर्थ

प्रेतकल्प विविध दानादि कर्मोका फल प्रेतको प्राप्त होना ५२३

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 77

भोगार्थमग्रे स्याद्देहो वायवीय उपस्थितः ।विषयग्राहकं यद्वन्म्रियमाणस्य चेन्द्रियम्

bhogārthamagre syāddeho vāyavīya upasthitaḥ / viṣayagrāhakaṃ yadvanmriyamāṇasya cendriyam

हिन्दी अर्थ

जिसका भाग्य जैसा होता है, उसको उस मार्ममें अन्न, भोजन, घृत तथा यज्ञोपवीतके दानसे पददानकी वैसा ही भोग प्राप्त होता है । प्राणी स्वयं अपने लिये पूर्णता होती है । यममार्गमें जाता हुआ भूख-प्याससे स्वस्थचित्तसे श्रद्धापूर्वक जो कुछ दान देता व्याकुल एवं थका हुआ प्रेत भैंसके दूधका दान उसको वहाँपर प्राप्त करता है। मरनेपर जो बन्धु- करनेसे निश्चित ही सुखका अनुभव करता है।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 78

निर्व्यापारं तच्च देहे वायुनैव स गच्छति ।शरीरं यदवाप्नोति तच्चाप्युत्क्वम्यति स्वयम्

nirvyāpāraṃ tacca dehe vāyunaiva sa gacchati / śarīraṃ yadavāpnoti taccāpyutkvamyati svayam

हिन्दी अर्थ

बान्धवोंके द्वारा उसके लिये दिया जाता है, गरुडने कहा--हे विभो! मृत व्यक्तिके उद्देश्यसे उसका आश्रय ले करके वह सुखी होता है। जो कुछ भी दान अपने घरमें किया जाता है, वह गरुडने कहा--हे देवेश! तेरह पददान किसलिये प्रेततक किसके द्वारा पहुँचाया जाता है? करना चाहिए ? यह दान किसे देना चाहिए? यह श्रीभगवानने कहा--हे पक्षिन्! सर्वप्रथम वरुण

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 79

गृहीत्वा स्वं विनिर्याति जीवो गर्भ ईवाशयात् ।उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्

gṛhītvā svaṃ viniryāti jīvo garbha īvāśayāt / utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam

हिन्दी अर्थ

सब यथोचित रूपसे मुझे बतायें। दानको ग्रहण करते हैं, उसके बाद वे उस दानको श्रीभगवानूने कहा--हे पक्षिराज! छत्र, पादुका, मेरे हाथमें दे देते हैं । मैं सूर्यदेवके हाथोंमें सौंप देता वस्त्र, मुद्रिका, कमण्डलु, आसन और भोजनपात्र-- हूँ और सूर्यदेवसे वह प्रेत उस दानको लेकर ये सात प्रकारके पद माने गये हैं। पूर्ववर्णित सुखका अनुभव करता है।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 80

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।आतिवाहिकमित्येवं वायवीयं वदन्ति हि

vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ / ātivāhikamityevaṃ vāyavīyaṃ vadanti hi

हिन्दी अर्थ

महापथमें जो महाभयंकर 'रौद्र' नामक आतप बुरे कर्मके प्रभावसे वंशका विनाश हो जाता (धूप) है, उसके द्वारा मनुष्य जलता है। छत्रकाहै और उस कुलके सभी प्राणियोंको नरकमें दान देनेसे प्रेतको तुष्टि देनेवाली शीतल छाया प्राप्त तबतक रहना पड़ता है, जबतक पापका क्षय नहीं होती है। पादुका दान देनेसे मृतप्राणी अश्वारूढ हो जाता है।

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 81

एवं तु यातुधानानां तमेव च वदन्ति हि ।सुपर्ण ईदृशो देहो नृणां भवति पिण्डजः

evaṃ tu yātudhānānāṃ tameva ca vadanti hi / suparṇa īdṛśo deho nṛṇāṃ bhavati piṇḍajaḥ

हिन्दी अर्थ

होकर घोर असिपत्रवनको निश्चित ही पार कर इन नरकोंकी संख्या बहुत है। पर इनमेंसे जाते हैं। मृतप्राणीके उद्देश्यसे ब्राह्मणको आसनइक्कीस नरक मुख्यरूपसे उल्लेख्य हैं-तामिस्र, और भोजन देकर स्वागत करनेपर प्रेत महापथमें लौहशंकु, महारौरव, शाल्मली, रौरव, कुड्वल, धीरे-धीरे चलता हुआ उस दान दिये गये अन्नको कालसूत्र, पूतिमृत्तिका, संघात, लोहतोद, सविष,

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 82

पुत्रादिभिः कृताश्चेत्स्युः पिण्डा दश दशाहिकाः ।पिण्डजेन तु देहेन वायुजश्चैकतां व्रजेत्

putrādibhiḥ kṛtāścetsyuḥ piṇḍā daśa daśāhikāḥ / piṇḍajena tu dehena vāyujaścaikatāṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

सुखपूर्वक ग्रहण करता है । कमण्डलुका दान देनेसे सम्प्रतापन, महानरक, कालोल, सजीवन, महापथ, प्राणी उस यमलोकके महापथमें फैले हुए बहुतअवीचि, अन्धतामिस्र, कुम्भीपाक, असिपत्रवन धूपवाले, वायुरहित और जलहीन मार्गमें निश्चित और पतन नामवाले हैं। घोर यातना भोगते हुए ही यथेच्छ जल एवं वायु प्राप्तकर सुखपूर्वक गमन जिनके बहुत-से वर्ष बीत जाते हैं और यदि संतति

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 83

पिण्डजो यदि नैव स्याद्वायुजोर्ऽहति यातनाम् ।देहिनो ऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।तथा देहान्तरप्राप्तिः पक्षीन्द्रेत्यवधारय

piṇḍajo yadi naiva syādvāyujor'hati yātanām / dehino 'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā / tathā dehāntaraprāptiḥ pakṣīndretyavadhāraya

हिन्दी अर्थ

करता है। मृतकके उद्देश्यसे जो व्यक्ति जलपूर्ण नहीं है तो वे यमके दूत बन जाते हैं। यमके द्वारा कमण्डलुका दान करता है, उसको निश्चित ही भेजे गये वे दूत मरे हुए मनुष्यके लिये प्रतिदिन हजार पौसलोंके दानका फल प्राप्त होता है। बन्धु-बान्धवोंसे दानस्वरूप प्राप्त अन्न और जलका उदारतापूर्वक वस्त्रका दान देनेसे प्रेतात्माको सेवन करते हैं मार्गके मध्यमें जब वे भूख-प्याससे

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 84

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि ।तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naroparāṇi / tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī

हिन्दी अर्थ

महाक्रोधी काले और पीले वर्णवाले अत्यन्त व्याकुल हो जाते हैं तो मरे हुए प्राणीका हिस्सा ही भयंकर यमदूत कष्ट नहीं देते हैं। मुद्रिका दानलूटकर खा-पी जाते हैं। मासके अन्तमें जो भोजन देनेसे उस महापथमें अस्त्र-शस्त्रसे युक्त दौड़ते हुए और पिण्डदान देते हैं, जब उसकी प्राप्ति उन्हें हो यमदूत दिखायी नहीं देते हैं। पात्र, आसन, कच्चा! जाती है तो वे सभी उसको खाकर संतुष्ट हो जाते

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 85

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ / na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहाति वरुणो दानं मम हस्ते प्रयच्छति। अहं च भास्करे देवे भास्करात् सोऽश्नुते सुखम्॥ (१८। २७)

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 86

वायवीयां तनुं याति सद्य इत्युक्तमेव ते ।प्राप्तिर्विलंबतो यस्य तं देहं खलु मे शृणु

vāyavīyāṃ tanuṃ yāti sadya ityuktameva te / prāptirvilaṃbato yasya taṃ dehaṃ khalu me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

हैं। इसीसे उन्हें प्रतिदिन वर्षभर तृप्ति मिलती है। पाँवपर स्थिर होकर दूसरे पाँवको आगे बढ़ाती है,

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 87

क्वचिद्विलंबतो देहं पिण्डजं स समाप्नुयात् ।अथो गतो याम्यलोकं स्वीयकर्मानुसारतः

kvacidvilaṃbato dehaṃ piṇḍajaṃ sa samāpnuyāt / atho gato yāmyalokaṃ svīyakarmānusārataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार किये गये पुण्यके प्रभावसे प्रेत वैसे ही जीव भी कर्मानुसार एक देहसे दूसरे 'सौरिपुर'की यात्रा करता है। तदनन्तर एक वर्ष देहको धारण करता है। जिस प्रकार मनुष्य पुराने 'बीतनेपर वह प्रेत, यमराजके भवनके संनिकट वस्त्रका परित्याग कर नवीन वस्त्र धारण कर लेता स्थित “बहुभीतिकर' नामक नगरमें पहुँचकर दशगात्रके है, उसी प्रकार जीव अपने पुराने शरीरका त्याग

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 88

चित्रगुप्तस्यवाक्येन निरयाणि भुनक्ति सः ।यातनाःसमवाप्याथ पशुपक्ष्यादिकीं तनुम्

citraguptasyavākyena nirayāṇi bhunakti saḥ / yātanāḥsamavāpyātha paśupakṣyādikīṃ tanum

हिन्दी अर्थ

पिण्डसे निर्मित हस्तमात्र परिमाणके शरीरको छोड़ करके नये शरीरको धारण करता है'—

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 89

या गृह्णाति नरः सा स्यान्मोहेन ममतास्पदम् ।शुभाशुभं कर्मफलं भुक्त्वा मुच्यते मानवः

yā gṛhṇāti naraḥ sā syānmohena mamatāspadam / śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhuktvā mucyate mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

देता है। जिस प्रकार रामको देखकर परशुरामका तेज उनके शरीरसे निकलकर राममें प्रविष्ट हो गया था, उसी प्रकार कर्मज शरीरका आश्रय लेकर वह पूर्व शरीरका परित्याग कर देता है, अज्जुष्ठमात्र

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 90

गरुड उवाच ।तीर्त्वा दुः खभवाम्भोधिं भवन्तं कथमाप्नुयात् ।बहुपातकयुक्तो ऽपि तद्वदस्व दयानिधे

garuḍa uvāca / tīrtvā duḥ khabhavāmbhodhiṃ bhavantaṃ kathamāpnuyāt / bahupātakayukto 'pi tadvadasva dayānidhe

हिन्दी अर्थ

परिमाणवाला वायुरूप वह शरीर शमीपत्रपर चढ़कर आश्रय लेता है। "जिस प्रकार मनुष्य चलते हुए एक पैर भूमिपर रखकर दूसरे पैरको आगे बढ़ानेके लिये उठाता है, जैसे तृणजलौका (तृण जोक) एक

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 91

भूयो दुः खस्य संसर्गो नरस्य न भवेद्यथा ।ब्रूहि शुश्रूषमाणस्य पृच्छतो मे रमापते

bhūyo duḥ khasya saṃsargo narasya na bhavedyathā / brūhi śuśrūṣamāṇasya pṛcchato me ramāpate

हिन्दी अर्थ

व्रजंस्तिष्ठन् पहैकेन यथैवैकेन गच्छति। यथा तृणजलौकेव देही कर्मानुगोऽवशः ॥

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 92

श्रीकृष्ण उवाच ।स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु

śrīkṛṣṇa uvāca / svesve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ / svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu

हिन्दी अर्थ

जीवका यमपुरीमें प्रवेश, वहाँ शुभाशुभ कर्माका फलभोग, कर्मानुसार अन्य देहकी प्राप्ति, मनुष्य-जन्म पाकर धर्माचरण ही मुख्य कर्तव्य

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 93

कर्मविभ्रष्टकालुष्यो वासुदेवानुचिन्तया ।बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च

karmavibhraṣṭakāluṣyo vāsudevānucintayā / buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca

हिन्दी अर्थ

श्रीभगवानने कहा--वायुरूप होकर भूखसे पीडित, कर्मजन्य शरीरका आश्रय लेकर जीव यमके साथ चित्रगुप्तपुरकी ओर जाता है । चित्रगुप्तपुर बीस योजन विस्तृत है । वहाँ रहनेवाले कायस्थ”

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 94

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ।विरक्तसेवी लब्ध्वाशी यतवाक्कायमानसः

śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca / viraktasevī labdhvāśī yatavākkāyamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियोंके पाप-पुण्यका भली प्रकारसे सर्वेक्षण करते हैं। महादान करनेपर वहाँ गया हुआ व्यक्ति सुखका भोग करता है। चौबीस योजन विस्तृत वैवस्वतपुर है। लौह, लवण, कपास और तिलसे

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 95

ध्यानयोगपरो नित्यं वैरग्यं समुपाश्रितः ।अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्

dhyānayogaparo nityaṃ vairagyaṃ samupāśritaḥ / ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham

हिन्दी अर्थ

'पूर्ण पात्रका दान करनेपर इस दानके फलस्वरूप यमपुरमेँ निवास करनेवाले दाताके पितर लोग संतृप्त होते हैं। वहाँपर धर्मध्वज नामका प्रतीहार सहैव द्वारपर अवस्थित रहता है । ससधान्यका दान

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

अध्याय २४९

श्लोक 96

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।अतः परं नृणां कृत्यं नास्ति कश्यपनन्दन

vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate / ataḥ paraṃ nṛṇāṃ kṛtyaṃ nāsti kaśyapanandana

हिन्दी अर्थ

देनेसे धर्मध्वज र

English

In this way» O king of birds, a person sufTen from the faults of body, mind and speech. After his death, he obtains happiness when he has suffered the results of his actions. He is released from the noose of Maya and he is not likely to be born again to indulge in evil acts.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 249
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.