Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
106
अध्याय 106 / 119

Adhyaya 106

62 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ62 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०६

श्लोक 1

कर्माण्य् अपरिमेयानि श्रुतानि द्विजसत्तम भूय एव महाबाहोर् यदुसिंहस्य धीमतः ।त्वत्तः श्रुतवतां श्रेष्ठ वासुदेवस्य धीमतः

karmāṇy aparimeyāni śrutāni dvijasattama bhūya eva mahābāhor yadusiṃhasya dhīmataḥ | tvattaḥ śrutavatāṃ śreṣṭha vāsudevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्तमैश्वर्यममितं बलिना ब्रह्मवादिना॥ १८ प्राप्त कर लिया॥९--१८॥ इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनप्रादुर्भावे पञ्नषष्टितमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें वामगाववारविषयक पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ अदिति और कश्यपजीके साथ देवताओंका ब्रह्मलोकमें जाना पराजिता: सुरा हैत्यै: किमकुर्वत वै मुने। कथं च त्रिदिवं लब्धं भूयो देवैद्विजोत्तम

English

The Lord Brahma, conversant with Yoga, engages Brahmā, endowed with perfect spiritual powers and worshipped of all, in creating the Vedas and the objects of the universe.

अध्याय १०६

श्लोक 2

यच् च तत् कथितं पूर्वं बाणं प्रति महासुरम् तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि विस्तरेण तपोधन

yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ bāṇaṃ prati mahāsuram tad ahaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा वार्णी तु तां दिव्यां सह देव: सुराधिपः। प्राग्दिशं प्रस्थित: श्रीमानदित्यालयमुत्तमम् सहस्त्रशिरसा हन्तुं केवलं शक्यतेउसुरः। तेनेकेन सहस्त्राक्ष न हान्येन शतक्रतो पराजयार्थ हैत्यस्य बलेस्तस्यथ महात्मन: अपश्यन् कश्यपं तत्र मुनिं दिव्यतपोनिधिम्

English

Thereupon, for the purpose of creating creatures the Eternal Hari lay in the great ocean, and sporting in diverse ways, attained to great delight. He then created from his navel a golden lotus with a thousand petals, effulgent like the sun. Originating from the person of the great Achyuta there shone in beauty that lotus, effulgent like the burning flames of fire, fragrant and lustrous like the clear autumnal sun

अध्याय १०६

श्लोक 3

कथं च देवदेवस्य पुत्रत्वम् असुरो गतः ।यो ऽभिगुप्तः स्वयं ब्रह्मञ् शंकरेण महात्मना ।सहवासं गतेनेह सगणेन गुहेन च ॥ बलेर् बलवतः पुत्रो ज्येष्ठो भ्रातृशतस्य यः ।वृतो बाहुसहस्रेण दिव्यास्त्रशतधारिणा ।असंख्यैश् च महाकायैर् मायाशतसहैर् बलैः ।मायाशतबलैर् दैत्यैर् अमरादिभिर् अर्चितः ।वासुदेवेन स कथं बाणः संख्ये पराजितः संरब्धो द्वंद्वयुद्धार्थी जीवन् मुक्तः कथं च सः

kathaṃ ca devadevasya putratvam asuro gataḥ | yo 'bhiguptaḥ svayaṃ brahmañ śaṃkareṇa mahātmanā | sahavāsaṃ gateneha sagaṇena guhena ca || baler balavataḥ putro jyeṣṭho bhrātṛśatasya yaḥ | vṛto bāhusahasreṇa divyāstraśatadhāriṇā | asaṃkhyaiś ca mahākāyair māyāśatasahair balaiḥ | māyāśatabalair daityair amarādibhir arcitaḥ | vāsudevena sa kathaṃ bāṇaḥ saṃkhye parājitaḥ saṃrabdho dvaṃdvayuddhārthī jīvan muktaḥ kathaṃ ca saḥ

हिन्दी अर्थ

जनमेजयने पूछा--मुने ! ट्विजश्रेष्ठ ! हैत्योंसे पराजित होकर देवताओंने क्या किया? फिर उन्हें स्वर्गका राज्य कैसे प्राप्त हुआ ? वैशम्पायनजीने कहा--जनमेजय ! देवताओंसहित श्रीमान् देवराज इन्द्र उस दिव्य आकाशवाणीको सुनकर पूर्व दिशामें देवी अदितिके उत्तम भवनकी ओर चल दिये॥ २॥ अदितिके भवनमें पहुँचकर इन्द्रने युद्धस्थलमें पहले जो आकाशवाणी सुनी थी, उसे वहाँ माता अदितिके समीप कह सुनाया यदि ऐसी बात है, यदि तुमलोग और समस्त मरुदृण भी रणक्षेत्रमें विरोचनकुमार बलिका वध नहीं कर सकते, यदि वह असुर केवल उन एकमात्र सहस्र मस्तकवाले भगवान्के हाथसे ही मारा जा सकता है, दूसरे किसीके

English

Vaishampāyana said:—The Eternal Hari then placed Brahmā on that golden lotus endued with all effulgence, qualities and marks of the earth, and extending over many a Yojana. He was the foremost of Yogins, the mind of all creatures and their creator and had his face directed towards all. The great saints, well-read in the Puranas, describe this lotus, as originating from Nārayana's person and supporting the earth (1-3). The goddess who was the seat of that lotus is earth and the firm roots that grow inside it are the celestial mountains. Himavan, Meru, Neela, Nishadha, Kailāsha, Krouncha, Gandhamadana, the sacred Trishira, the charming Mandara, Udaya, Kandara, Vindhya, and Asta, these are the mountains granting all objects of desires, and containing the hermitages of the gods, Siddhas and pious anchorites. The country interspersed by these mountains is called the insular continent Jamvu and here sacrificers celebrate their sacrifices. The streams, containing nectarine water, that come out of the sacrifices, are the goddess _Sarit_ (river) having and hundreds of sacred shrines. The numberless filaments around the lotus are known on earth as the mountains of minerals (4-10).

अध्याय १०६

श्लोक 4

शृणुष्वावहितो राजन् कृष्णस्यामिततेजसः मनुष्यलोके बाणेन यथाभूद् विग्रहो महान्

śṛṇuṣvāvahito rājan kṛṣṇasyāmitatejasaḥ manuṣyaloke bāṇena yathābhūd vigraho mahān

हिन्दी अर्थ

हाथसे नहीं तो तुम अपने सत्यवादी पिता कश्यपजीसे पूछो कि दितिनन्दन महात्मा बलिकी पराजयके लिये क्या उपाय हो सकता है ?॥४--६॥ तब सब देवता माता अदितिके साथ अपने पिता कश्यपजीके समीप गये। वहाँ उन्होंने दिव्य तपोनिधि मुनिवर कश्यपजीका दर्शन किया आइ्वं देवं गुरु दिव्यं क्लिन्न त्रिषवणाम्बुभि: । तेजसा भास्कराकारं गौरमग्रिशिखाप्रभम् न्यस्तदण्डं तपोयुक्त बद्धकृष्णाजिनोत्तरम्। वल्कलाजिनसंबीतं प्रदीघप्तं ब्रह्मवर्चसा त॑ ब्रह्मवादिनां श्रेष्ठ सुरासुरगुरुं प्रभुम्। प्रतपन्तमिवादित्यं॑ मारीच॑ दीघम्तेजसम्

English

O king, the upper petals of that lotus constitute the impassable and the mountainous tract of the Mlechchas. The lower petals constitute the nether region, the abode of the great Daityas and Uragas; the region underneath it is called Udaka or the mine of great miseries. Persons committing heinous crimes are drowned there (11-13). The vast sheet of water that lies at the extremity of this lotus is the ocean (with land) on all sides (14). Because this great lotus originated in the mirror of Narāyana's heart it is called Pushkara. For this, the great sacrificing ancient Rishis, who are acquainted with the origin of this lotus, construct an altar of the shape of a lotus in the sacrificial ground. In this way the Lord created Brahmā in the lotus the creator of mountains, rivers, gods, and other objects of the universe. While Brahmā was created the Great Self-sprung Lord, of unlimited prowess, lying on the bed of the huge ocean created the eternal lotus identical with the

अध्याय १०६

श्लोक 5

वासुदेवेन यत्रासौ रुद्रस्कन्दसहायवान् बलिपुत्रो रणश्लाघी जित्वा जीवन् विसर्जितः

vāsudevena yatrāsau rudraskandasahāyavān baliputro raṇaślāghī jitvā jīvan visarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

चअकार गमने बुद्धि ब्रह्यलोकाय लोककृतू गच्छाम ब्रह्मसदनं ब्रह्मघोषनिनादितम्। यथाश्रुतं च तत्रैव ब्रह्यणे वदतानघा: प्रस्थितं ब्रहासदनं देवर्षिगणसेवितम् ते मुहूर्तेन सम्प्राप्ता ब्रह्मलोक॑ दिवौकस:। दिव्यै: कामगमैयनिर्महाहैं: सुमनोहरैः

English

Vaishampāyana said:—After the revolution of a thousand Yugas and the commencement of Satya-Yuga the quality of Tamas (disorganizing tendency) prevails. At this time the great Asura Madhu, the impediment of creation, took his birth. Some time after, by the quality of Rajas for helping Madhu the second Asura Kaitabha was produced. These two great Asuras, Madhu and Kaitabha, capable of assuming various forms and pervaded severally by the qualities of Rajas and Tamas, began to agitate the water of the one ocean. They were clad in dark-blue and crimson-coloured raiments, had burning white teeth, were elated with pride and adorned with shining Keyuras and bracelets. They had hideous coppery eyes, spacious breast, long arms and huge heads. Covered with coats of mail those two Asuras appeared like two immobile mountains. The colour of their body was like that of blue clouds, their countenance was effulgent like the sun and the lustre of their arms imitated that of coppery clouds charged with lightning. And they looked exceedingly dreadful, as if with the movement of their hairs and feet the ocean over-flowed and Hari, the slayer of his enemies, who was lying there, trembled. While they sported on that lotus, the mouth of the universe, they saw the eternal Brahmā endued with a shining body, the foremost of Yogins. Thereupon beholding Brahmā, create, at the command of Nārāyana, on that lotus, the entire host of creatures, gods, the universe and his mind-born sons the Rishis those two best of Asuras Madhu and Kaitabha, who had their blood-red eyes burning in anger, said to him, being desirous of fighting. "Who art thou wearing a black crown and having four faces? Living on this lotus and shorn of anxiety, thou art, out of foolishness, disregarding us. Come and fight with us. We are great heroes. Thou shalt not be able to stand before us in battle. Who art thou? Whence art thou produced? Who hath sent thee hither? Who is thy creator and protector? And by what name men call thee" (1-12)?

अध्याय १०६

श्लोक 7

यथा बाणस्य तद् युद्धं जीवन् मुक्तो यथा च सः ।यथा च देवदेवस्य पुत्रत्वं सो ऽसुरो गतः ।यदर्थं च महद् युद्धं तत् सर्वम् अखिलं शृणु ॥ दृष्ट्वा वपुः कुमारस्य क्रीडतो ऽस्य महात्मनः ।बलिपुत्रो महावीर्यो विस्मयं परमं गतः ॥ तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपश् चर्तुं सुदारुणम् ।रुद्रस्याराधनार्थाय यथास्य स्याम् अहं सुतः ॥ ततो ऽग्लपयद् आत्मानं तपसा सो ऽसुरोत्तमः ।देवश् च परमं तोषं जगाम च सहोमया ॥ नीलकण्ठः परां प्रीतिं गत्वा चासुरम् अब्रवीत् ।वरं वृणीष्व भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते ॥ अथ बाणो ऽब्रवीद् वाक्यं देवदेवं सनातनम् ।देव्याः पुत्रत्वम् इच्छामि त्वया दत्तं त्रिलोचन ॥ शंकरश् च तथेत्य् उक्त्वा रुद्राणीम् इदम् अब्रवीत् ।कनीयान् कार्तिकेयस्य पुत्रो ऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ यत्रोत्थितो महासेनः सो ऽग्निजो रुधिरे पुरे ।तत्रोद्देशे पुरं चास्य भविष्यति न संशयः ॥ नाम्ना तच् छोणितपुरं भविष्यति पुरोत्तमम् ।मयाभिगुप्तं श्रीमन्तं न कश्चित् प्रसहिष्यति ॥ ततः स निवसन् बाणः पुरे शोणितसाह्वये ।राज्यं प्रशासते दिव्यं क्षोभयन् सर्वदेवताः ॥ अथ वीर्यमदोत्सिक्तो बाणो बाहुसहस्रवान् ।अचिन्तयन् देवगणान् युद्धम् आकाङ्क्षते सदा ॥ ध्वजं चास्य ददौ प्रीतः कुमारो ह्य् अग्नितेजसम् ।वाहनं चैव बाणस्य मयूरं दीप्ततेजसम् ॥ न देवा न च गन्धर्वा न यक्षा न च पन्नगाः ।तस्य युद्धे व्यतिष्ठन्त देवदेवस्य तेजसा ॥ त्र्यम्बकेनाभिगुप्तश् च दर्पोत्सिक्तो महासुरः ।भूयो मृगयते युद्धं शूलिनं सो ऽभ्यगच्छत ।आराध्य च जगन्नाथं शंकरं वृषवाहनम् ।शूलिनं भस्मदिग्धाङ्गं गिरिवासरतं सदा ॥ जटिनं मुण्डिनं नित्यं त्र्यक्षं गिरिसुताश्रयम् ।तुष्टाव देवम् ईशानं वरेष्यं वरदं शिवम् ॥ नमस् ते भस्मदिग्धाङ्ग शूलिने ते नमो नमः ।नमो विरूपरूपाय श्मशाननिरताय च ॥ हराय हरिरूपाय शंकराय नमो नमः ।नमस् तुभ्यं विरूपाक्ष व्याघ्रचर्मनिवासिने ॥ नमस् तुण्डाय देवाय नग्नाय विकटाय च ।ज्ञानप्रदायिने तुभ्यं योगिने यतचेतसे ॥ नम आद्याय बीजाय वृषाय वृषरूपिणे ।नमो घोराय घोराय घोरघोराय ते नमः ॥ घोरप्रियाय घोराय रुद्राय वृषणाय च ।वृषस्कन्धाय मोघाय गदिने खङ्गिने नमः ॥ मुण्डायाथ विरूपाय वामदेवाय ते नमः ।नमो दक्षमखघ्नाय भगनेत्रहराय च ॥ नमः स्मरविनाशाय गुहपित्रे नमो नमः ।नमस् तुभ्यं नमस् तुभ्यं द्वीपिचर्मनिवासिने ॥ नमो नमः पशुपते सर्वात्मन् सर्वभावन ।मनोरथो जगन्नाथ पूर्यतां तव भावनात् ॥ एवं स्तुतो जगन्नाथः शूली वृषभकेतनः ।देहि बाहुसहस्रं मे देवेभ्यश् चाप्य् अवध्यताम् ।स रुद्रम् अभिगम्याथ प्रणिपत्याभिवाद्य च बलिसूनुर् इदं वाक्यं पप्रच्छ वृषभध्वजम्

yathā bāṇasya tad yuddhaṃ jīvan mukto yathā ca saḥ | yathā ca devadevasya putratvaṃ so 'suro gataḥ | yadarthaṃ ca mahad yuddhaṃ tat sarvam akhilaṃ śṛṇu || dṛṣṭvā vapuḥ kumārasya krīḍato 'sya mahātmanaḥ | baliputro mahāvīryo vismayaṃ paramaṃ gataḥ || tasya buddhiḥ samutpannā tapaś cartuṃ sudāruṇam | rudrasyārādhanārthāya yathāsya syām ahaṃ sutaḥ || tato 'glapayad ātmānaṃ tapasā so 'surottamaḥ | devaś ca paramaṃ toṣaṃ jagāma ca sahomayā || nīlakaṇṭhaḥ parāṃ prītiṃ gatvā cāsuram abravīt | varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate || atha bāṇo 'bravīd vākyaṃ devadevaṃ sanātanam | devyāḥ putratvam icchāmi tvayā dattaṃ trilocana || śaṃkaraś ca tathety uktvā rudrāṇīm idam abravīt | kanīyān kārtikeyasya putro 'yaṃ pratigṛhyatām || yatrotthito mahāsenaḥ so 'gnijo rudhire pure | tatroddeśe puraṃ cāsya bhaviṣyati na saṃśayaḥ || nāmnā tac choṇitapuraṃ bhaviṣyati purottamam | mayābhiguptaṃ śrīmantaṃ na kaścit prasahiṣyati || tataḥ sa nivasan bāṇaḥ pure śoṇitasāhvaye | rājyaṃ praśāsate divyaṃ kṣobhayan sarvadevatāḥ || atha vīryamadotsikto bāṇo bāhusahasravān | acintayan devagaṇān yuddham ākāṅkṣate sadā || dhvajaṃ cāsya dadau prītaḥ kumāro hy agnitejasam | vāhanaṃ caiva bāṇasya mayūraṃ dīptatejasam || na devā na ca gandharvā na yakṣā na ca pannagāḥ | tasya yuddhe vyatiṣṭhanta devadevasya tejasā || tryambakenābhiguptaś ca darpotsikto mahāsuraḥ | bhūyo mṛgayate yuddhaṃ śūlinaṃ so 'bhyagacchata | ārādhya ca jagannāthaṃ śaṃkaraṃ vṛṣavāhanam | śūlinaṃ bhasmadigdhāṅgaṃ girivāsarataṃ sadā || jaṭinaṃ muṇḍinaṃ nityaṃ tryakṣaṃ girisutāśrayam | tuṣṭāva devam īśānaṃ vareṣyaṃ varadaṃ śivam || namas te bhasmadigdhāṅga śūline te namo namaḥ | namo virūparūpāya śmaśānaniratāya ca || harāya harirūpāya śaṃkarāya namo namaḥ | namas tubhyaṃ virūpākṣa vyāghracarmanivāsine || namas tuṇḍāya devāya nagnāya vikaṭāya ca | jñānapradāyine tubhyaṃ yogine yatacetase || nama ādyāya bījāya vṛṣāya vṛṣarūpiṇe | namo ghorāya ghorāya ghoraghorāya te namaḥ || ghorapriyāya ghorāya rudrāya vṛṣaṇāya ca | vṛṣaskandhāya moghāya gadine khaṅgine namaḥ || muṇḍāyātha virūpāya vāmadevāya te namaḥ | namo dakṣamakhaghnāya bhaganetraharāya ca || namaḥ smaravināśāya guhapitre namo namaḥ | namas tubhyaṃ namas tubhyaṃ dvīpicarmanivāsine || namo namaḥ paśupate sarvātman sarvabhāvana | manoratho jagannātha pūryatāṃ tava bhāvanāt || evaṃ stuto jagannāthaḥ śūlī vṛṣabhaketanaḥ | dehi bāhusahasraṃ me devebhyaś cāpy avadhyatām | sa rudram abhigamyātha praṇipatyābhivādya ca balisūnur idaṃ vākyaṃ papraccha vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

दिदृक्षवस्ते ब्रह्माणं तपसो राशिमव्ययम्। अभ्यगच्छन्त विस्तीर्णा ब्रह्मण: परमां सभाम् श्रेयस्करीममित्रप्ठीं दृष्ठा संजह॒षुर्मुदा वे आदिदेवता और दिव्य गुरु हैं। तीनों समय स्नान करनेके कारण उनका शरीर जलसे भीगा रहता है। वे सूर्यके समान तेजस्वी हैं। उनका गौरवर्ण अग्रिशिखाके समान प्रकाशित होता है॥ ८॥ उन्होंने दण्डका परित्याग कर दिया है। वे तपस्यामें संलग्न रहते हैं। उनके ऊपरके अड़ोंमें उत्तरीयके रूपमें काला मृगचर्म बँधा होता है। वे वल्कल और मृगचर्मसे ही अपने शरीरको ढकते हैं। ब्रह्मतेजसे सदा ही उद्दी्त रहते हैं॥ ९ ॥ मन्त्रोच्चारणपूर्वक घीकी आहुति देनेसे प्रज्बलित हुए अग्निदेवके समान वे सदा देदीप्यमान होते रहते हैं। सदा स्वाध्यायमें तत्पर रहनेवाले और शान्त हैं, शरीरधारी अग्रिके समान जान पड़ते हैं॥१०॥ वे ब्रह्मवादियोंमें श्रेष्ठ, देवताओं और

English

Brahma said:—"I have sprung from Him who is unknowable in this world and am practicing Yoga. Do you not know this?" (13)

अध्याय १०६

श्लोक 8

असकृन् निर्जिता देवाः ससाध्याः समरुद्गणाः मया बलमदोत्सेकात् ससैन्येन तवाश्रयात्

asakṛn nirjitā devāḥ sasādhyāḥ samarudgaṇāḥ mayā balamadotsekāt sasainyena tavāśrayāt

हिन्दी अर्थ

असुरोंके पिता तथा प्रभावशाली हैं। तपते हुए सूर्यके समान उनका तेज सदा ही उद्दीत रहता है। उन मरीचिनन्दन कश्यपको देवताओंने देखा॥ ११॥ जो समस्त प्राणियोंके र्रष्टा उत्तम प्रजापति ब्रह्मा हैं, उनके आत्मभावकी विशेषरूपसे अभिव्यक्ति होनेके कारण कश्यपजी (ब्रह्मा और मरीचिकी अपेक्षा) तीसरे प्रजापति हैं॥१२॥ अदितिसहित उन सभी वीर एवं श्रेष्ठ देवताओंने कश्यपजीको प्रणाम करके उनसे हाथ जोड़कर उसी प्रकार कहना आरम्भ किया, जैसे ब्रह्माजीके मानसपुत्र उनसे अपनी बात निवेदन करते हैं ॥ १३ ॥ युद्धस्थलमें इन्द्रने आकाशवाणीद्वारा कही गयी जो यह बात सुनी थी कि दानवशिरोमणि बलि समस्त समय अपने उन पुत्रोंकी यह बात सुनकर लोकरूष्टा कश्यपजीने ब्रह्मलोकमें जानेका विचार किया

English

Madhu And Kaitabha said:—"O great Muni, there is no one else superior to us in this world. We have covered this universe with the qualities of Rajas and Tamas. We are also possessed by these two qualities and appear before the ascetics as if suffering from misery and before the pious deceiptful. Know us as above the reach of creatures. We are born in every Yuga and stupify the world. Wealth, objects of desire, sacrifices and all sorts of gifts are under our control. Whatever people desire for happiness, joy, prosperity, advancement and morality they obtain from us

अध्याय १०६

श्लोक 9

इमं देशं समागम्य वसन्ति स्म पुरे सुखम् ।ते पराजयसंत्रस्ता निराशा मत्पराजये नाकपृष्ठम् उपागम्य निवसन्ति यथासुखम्

imaṃ deśaṃ samāgamya vasanti sma pure sukham | te parājayasaṃtrastā nirāśā matparājaye nākapṛṣṭham upāgamya nivasanti yathāsukham

हिन्दी अर्थ

कश्यपजी बोले--निष्पाप देवताओ! हमलोग वेदमन्त्रेंकि घोषसे प्रतिध्वनित होनेवाले ब्रह्मलोकको चलें। वहीं वह बात, जैसी तुमने सुनी है वैसी ही ब्रह्माजीके समक्ष कहो वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! तब अदितिसहित समस्त देवता देवर्षियोंद्वारा सेवित ब्रह्मलोककी ओर प्रस्थित हुए कश्यपजीके साथ-साथ गये॥ १७॥ वे सब देवता दो ही घड़ीमें ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे ॥ १८ ॥ वे तपस्याकी अक्षय राशि ब्रह्माजीको देखनेके लिये उनकी अत्यन्त विस्तृत उत्तम सभामें गये॥ १९ ॥ वहाँ भ्रमरोंका गुझारव गूँज रहा था। उसमें सामगानकी ध्वनि भी मिश्रित थी। वह सभा सबके लिये कल्याणकारिणी और शत्रुओंका नाश करनेवाली थी। उसे देखकर उन सब लोगोंको बड़ा हर्ष हुआ शुश्रुवुस्तेउमरव्याप्रा विततेषु च कर्मसु

English

Brahma said:—"Knowing truly by my mental concentration Him who is the foremost of Yogins, I am living in the quality of Sattwa which I had known before. Engaged in fighting the Lord Himself, who is the eternal Satwa quality of the Yogins, who is the creator of the qualities of Rajas and Tamas, who is the cause of the origin of creatures and from whom all creatures, pervaded by the quality of Sattwa and all other inferior qualities have originated, will vanquish you (18–20)".

अध्याय १०६

श्लोक 10

सो ऽहं निराशो युद्धस्य जीवितं नाद्य कामये अयुध्यतो वृथा ह्य् एषां बाहूनां धारणं मम

so 'haṃ nirāśo yuddhasya jīvitaṃ nādya kāmaye ayudhyato vṛthā hy eṣāṃ bāhūnāṃ dhāraṇaṃ mama

हिन्दी अर्थ

यज्ञवेदाड़विदुषां पदक्रमविदां तथा। घोषेण परमर्षीणां सा बभूव निनादिता यज्ञसंस्तवविद्धिश्व शिक्षाविद्धिस्तथा द्विजै: शब्दनिर्वचनार्थज्ञ: सर्वविद्याविशारहै: मीमांसाहितवाक्यज्जै: सर्ववादविशारहै:। नादितं॑ ब्रह्मसदनं प्रवरं॑ देवसड्ावत्

English

Vaishampāyana said:—Thereupon bowing unto the lotus-navelled Hrishikesha who was lying on a bed extending over many Yojanas Madhu and Kaitabha said:—(21) "O Purusottama, we have been able to know that thou art the only cause of the origin of this universe; know that our this conduct was meant for worshipping thee (22). O lord, we too also wish to see thee as the Eternal Real Isvara, of sure sight as the learned have known thee. O slayer of thy enemies, we wish to receive a boon from thee. O Lord, of sure success is thine view. Salutation unto thee" (23–24).

अध्याय १०६

श्लोक 11

तद् ब्रूहि मम युद्धस्य कच्चिद् आगमनं भवेत् न मे युद्धं विना देव रतिर् अस्ति प्रसीद मे

tad brūhi mama yuddhasya kaccid āgamanaṃ bhavet na me yuddhaṃ vinā deva ratir asti prasīda me

हिन्दी अर्थ

तृष्णीभूता एकचित्ता ब्रह्मण्यागतमानसा: । विस्मयोत्फुछनयना निरीक्षन्तः परस्परम् नमस्कुर्वन्ति चर पुनर्गुरुं लोकगुरुं प्रभुम्। मनसैव सुरश्रेष्ठा: पुरस्कृत्य तु कश्यपम् ऐक्यनानात्वसंयोगसमवायविशार है : । लोकायतिकमुख्यैश्च शुश्रुवु: स्वनमीरितम् तस्यां सभायामास्ते सम ब्रह्म लोकपितामह:ः। सुरासुरगुरु: श्रीमान् विधिवद् देवमायया बेद-वेदाड़ोंके पारंगत विद्वान् महाभाग ब्राह्मण, ऋग्वेद- वेत्ताओंमें श्रेष्ठ तथा शिक्षाके ज्ञाता द्विज ऋचाओंका पाठ करते थे॥ २१॥ उन अमरश्रेष्ठ देवताओंने आयोजित हुए यज्ञकर्मोमें शब्दकी व्युत्पत्तिके लिये ब्राह्मणोंद्रारा जिनके

English

The Lord said:—"O foremost of Asuras, tell me speedily what boon do you pray for. Do you wish to live longer than the period I have alloted to you? O highly powerful Madhu and Kaitabha, you have obtained what you have tried for. Both of you are high-souled, powerful and observant of the duties of the Kshatriyas. I therefore confer upon you this boon that you will be slain only by me (25–26)".

अध्याय १०६

श्लोक 12

ततः प्रहस्य भगवान् अब्रवीद् वृषभध्वजः भविता बाण युद्धं ते तथा तच् छृणु दानव

tataḥ prahasya bhagavān abravīd vṛṣabhadhvajaḥ bhavitā bāṇa yuddhaṃ te tathā tac chṛṇu dānava

हिन्दी अर्थ

एक-एक पद और अक्षरोंका उच्चारण हो रहा था, उन ऋचाओंको सुना॥ २२॥ यज्ञ, वेद और वेदाज्ोंके विद्वान् तथा पदपाठ और क्रमपाठके ज्ञाता महर्षियोंके वैदिक घोषसे वह ब्रह्माजीकी सभा प्रतिध्वनित हो रही थी जो यज्ञोंमें की जानेवाली स्तुतियोंके ज्ञाता, शिक्षाके विद्वान, शब्दकी व्युत्पत्ति और अर्थके जानकार, सम्पूर्ण विद्याओंमें प्रवीण, मीमांसाके अनुकूल वेदवाक्योंके तात्पर्यको जाननेवाले, सर्ववादविशारद, हृष्ट-पुष्ट स्वरसे युक्त तथा मधुरभाषी थे, उन्हीं द्विजेन्द्रोंद्रार किये गये वेदघोषसे प्रतिध्वनित वह श्रेष्ठ ब्रह्मसदन देवसभाके समान सुशोभित होता था॥ २४-२५ ॥ वहाँ पहुँचकर उस ध्वनिको सुनते हुए वे देवता नि:संदेह अपने शरीरोंकों पवित्र मानने लगे॥ २६॥ वे श्रेष्ठ देवता मौन और एकचित्त हो ब्रह्माजीमें मन लगाये आश्वर्यचकित नेत्रोंसे एक-दूसरेको देखते हुए कश्यपजीको आगे करके मन-ही-मन लोकगुरु भगवान् ब्रह्माको बारम्बार प्रणाम करने लगे

English

Madhu And Kaitabha said:—"O king of the celestials, may we be slain at a place where no one had met with his death. And may we (afterwards) become thy sons. This is the boon we pray for" (27).

अध्याय १०६

श्लोक 13

ध्वजस्यास्य यदा भङ्गस् तव तात भविष्यति स्वस्थाने स्थापितस्याथ तदा युद्धं भविष्यति

dhvajasyāsya yadā bhaṅgas tava tāta bhaviṣyati svasthāne sthāpitasyātha tadā yuddhaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

गम्भीर, उदार, मधुर, उत्तम स्वरसे युक्त और हंसके समान गद्गद वाणीमें उच्चारित वेदपाठकी उस उत्तम ध्वनिकी बार-बार प्रशंसा करके एकत्ववाद (जीव और ईश्वरकी एकताका प्रतिपादन), नानात्ववाद (जीव, ईश्वर और प्रकृति--इन तीन अनादि तत्त्वोंका प्रतिपादन), संयोगवाद (प्रकृति-पुरुषके संयोगसे सृष्टिका प्रतिपादन) तथा समवायवादमें प्रवीण पुरुषों एवं लोकायतिकशास्त्रके ज्ञाता मुख्य-मुख्य दिद्वानोंद्वारा उच्चारित शब्दको भी उन भिन्न-भिन्न स्थानोंमें बहुत-से ब्राह्मफशिरोमणियोंको, जो कठोर ब्रतका पालन करनेवाले थे, नियमपूर्वक जप और होममें तत्पर देखा॥ ३१॥ उस सभामें देवताओं और असुरोंके गुरु श्रीमान् लोकपितामह ब्रह्मा देवमायाके साथ विधिपूर्वक निवास करते थे प्रकृतिश्च विकाराश्च यच्चान्यत् कारणं महत्

English

The Lord said:—"In the future cycle you will be born as my sons. I speak you the truth and you need not doubt it" (28).

अध्याय १०६

श्लोक 14

इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणः सुबहुशो मुदा प्रसन्नवदनो भूत्वा पादयोः पतितो ऽब्रवीत्

ity evam uktaḥ prahasan bāṇaḥ subahuśo mudā prasannavadano bhūtvā pādayoḥ patito 'bravīt

हिन्दी अर्थ

आर्थो धर्मश्च कामश्च द्वेषो दर्पश्च नित्यदा मरुतो विश्वकर्मा च नक्षत्राणि च भारत। दिवाकरश्न सोमश्च ब्रह्माणं समुपासते कालचक्र च यद् दिव्यमनित्यं ध्रुवमव्ययम्। एते चान्ये च बहवः स्वयम्भुवमुपस्थिता: ते प्रविष्टा: सभां दिव्यां ब्रह्मण: सर्वकामदाम्।

English

Vaishampāyana said:—Having conferred this boon upon those two foremost of Asuras Madhu and Kaitabha who were capable of protecting the world by their qualities of Rajas and Tamas the Eternal Lord, the upholder of the universe, placed them on his thighs and killed them (29).

अध्याय १०६

श्लोक 15

दिष्ट्या बाहुसहस्रस्य न वृथा धारणं मम दिष्टा सहस्राक्षम् अहं विजेता पुनर् आहवे

diṣṭyā bāhusahasrasya na vṛthā dhāraṇaṃ mama diṣṭā sahasrākṣam ahaṃ vijetā punar āhave

हिन्दी अर्थ

सर्वतेजोमयीं दिव्यां ब्रह्मर्षिगणसेविताम्। ब्राह्मयथ्ा या दीप्यमानमचिन्त्यं विगतक्लमम् ब्रह्माणं वीक्ष्य ते सर्वे आसीन परमासने। जम्मुर्मूर्ध्ना शुभौ पादौ ब्रह्मणस्ते दिवौकस: विमुक्ता: सर्वपापेभ्य: शान्ता विगतकल्मषा: आह ब्रह्मा महातेजा देवानां प्रभुरीश्चर: वहाँ इन भगवान् ब्रह्माकी समस्त प्रजापतिगण उपासना करते थे। दक्ष, प्रचेता (वरुण), पुलह, द्विजश्रेष्ठ

English

Vaishampāyana said:—Seated on that lotus the long-armed Brahmā, the foremost of those conversant with Brahman, practised hard austerities, raising his hand up. Burning in his own effulgence that powerful Yogin Brahmā shone there like the sun of a thousand rays. Afterwards having divided his own body into two, and assumed the forms of the highly powerful illustrious preceptor of Yoga and of the intelligent Kapila, the foremost of Brahmavadins, the propounder of the Sankhya philosophy the Eternal and undecaying Lord Nārayana approached Brahmā. Having come near Brahmā of immeasurable energy the great and highly powerful Yogāchharya, worshipped of the great saints, the foremost of Brahmavadins, conversant with the knowledge of great essence and engaged in Kshatriyas-like works and Kapila, the propounder of Sankhya, said to him:—"O Brahman, thou art the master of all creatures, the soul of the universe, of firm senses on account of the multiplicity of creatures, the support of the universe, the preceptor of the world and art (therefore) worshipful unto all (1–7)." Hearing their words and reciting the three verses, as heard in the Srutis, relating to the knowledge of Brahman Brahmā created the three worlds. Residing in Bhurloka, of the three worlds the Lord Brahmā created his eternal mind-begotten son, As soon as he was born the mind begotten son stood before Brahmā and said to him:—"O Lord, how can I help thee? Do thou command me." Brahmā said:—"O you of great mind, do what this Brāhmana Kapila and the boon-giving Nārayana tell you" (8-11).

अध्याय १०६

श्लोक 16

आनन्दजाश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्याम् अरिमर्दनः पञ्चाञ्जलिशतैर् देवं पूजयन् पतितो भुवि

ānandajāśrupūrṇābhyāṃ netrābhyām arimardanaḥ pañcāñjaliśatair devaṃ pūjayan patito bhuvi

हिन्दी अर्थ

गन्ध, प्रकृति और उसके विकार, अन्यान्य महान् कारण, से भाव-पदार्थ वहाँ ब्रह्माजीकी सेवामें (शरीर धारण करके) उपस्थित थे। अर्थ, धर्म, काम, द्वेष और दर्प आदि भाव भी वहाँ नित्य निवास करते थे॥ ३३--३७ ॥ ग्रह वहाँ विद्यमान थे॥ ३८॥ भारत ! मरुदृण, विश्वकर्मा, नक्षत्र, सूर्य और चन्द्रमा भी वहाँ ब्रह्माजीकी उपासना करते थे॥ ३९ ॥ प्रजानाथ ! सावित्री, दुर्गण संकटसे तारनेवाली दुर्गा, (सात स्वरोंके भेदसे ) सात प्रकारकी वाणी, समस्त सम्पूर्ण शास्त्र-ये देह धारण करके ब्रह्माजीकी सेवामें

English

Vaishampāyana said:—After Brahmā had said this his mind-begotten son again said:—"Who is there superior to my father?" Stricken with this doubt, he again, with folded hands, said:—"I am ready to serve you, order me, what I am to do and I will carry it out." The great teachers of Yoga and Sankhya said:—"Do thou recollect the eighteen forms of the undecaying Brahmā and the Eternal Great Brahman."

अध्याय १०६

श्लोक 17

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ बाहूनाम् आत्मनः स्वकुलस्य च सदृशं प्रात्स्यसे वीरे युद्धम् अप्रतिमं रणे

uttiṣṭhottiṣṭha bāhūnām ātmanaḥ svakulasya ca sadṛśaṃ prātsyase vīre yuddham apratimaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी रात्रि, दिव्य, अनित्य, ध्रुव एवं अव्यय कालचक्र-- ये तथा अन्य बहुत-से पदार्थ (शरीर धारण करके) स्वयम्भू ब्रह्माकी सेवामें उपस्थित थे॥४०--४३॥ वे सब आगन्तुक देवता ब्रह्माजीकी दिव्य सभामें, जो सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली थी, प्रविष्ट हुए। अपने धर्मविशारद देवजातीय पुत्रोंक साथ कश्यपजीने उस सभामें प्रवेश किया॥ ४४॥ सम्पूर्ण तेजसे सम्पन्न वह दिव्य सभा ब्रह्मर्षिगणोंसे सेवित थी। उसके भीतर एक उत्तम आसनपर अचिन्त्य, क्लेशहीन तथा ब्राह्मी शोभासे देदीप्यमान ब्रह्माजी विराजमान थे। उन्हें देखकर सभी देवताओंने उन ब्रह्माजीके शुभ चरणोंमें मस्तक रखकर उन्हें प्रणाम किया ॥ ४५-४६ ॥ उन परमेष्ठी ब्रह्माजीके चरणोंका अपने मस्तकोंसे स्पर्श करके वे सब देवता समस्त पापोंसे मुक्त, शान्‍्त और कल्मषरहित हो गये ॥ ४७ ॥ कश्यपजीके साथ आये हुए उन समस्त देवताओंको देखकर महातेजस्वी देवेश्वर भगवान् ब्रह्मा उनसे इस प्रकार बोले इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनप्रादुर्भावे ब्रह्मलोकगमने षट्षष्टितमो5ध्यायः

English

Hearing those words the mind-begotton son went away to the north and acquired the knowledge of Brahman through _Jnāna_ (12-14.)

अध्याय १०६

श्लोक 18

एवम् उक्तस् ततो बाणस् त्र्यम्बकेन महात्मना हर्षेणाभ्युत्थितः शीघ्रं नत्वा स वृषभध्वजम्

evam uktas tato bāṇas tryambakena mahātmanā harṣeṇābhyutthitaḥ śīghraṃ natvā sa vṛṣabhadhvajam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें वामनावतारके ग्रसड्गमें देवताओंका ब्रह्मलोकमें गयनविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ ब्रह्माजीकी आज्ञासे कश्यप और अदितिसहित देवताओंका क्षीरसागरके उत्तर तटपर जाकर तपस्यामें संलग्न होना विजानाम्यहमव्यग्र एतत् सर्व महाबला: भविष्यति च व: सोडर्थ: काड्क्षितो यः सुरोत्तमा:। बलेदानवमुख्यस्य यो विजेता भविष्यति

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 19

शितिकण्ठविसृष्टस् तु बाणः परपुरंजयः ययौ स्वभवनं येन यत्र ध्वजगृहं महत्

śitikaṇṭhavisṛṣṭas tu bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ yayau svabhavanaṃ yena yatra dhvajagṛhaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

न खल्वसुरसंघानामेको जेता स विश्वकृत्। त्रैलोक्यस्यापि जेतासौ देवानामपि चोत्तम: धाता चैव हि लोकानां विश्वयोनि: सनातन। पूर्व देव॑ सदा प्राहुहेमगर्भनिदर्शनम् आत्मा देवेन विभुना कृतो5जेयो महात्मनः । बलेरसुरमुख्यस्थ विश्वस्थ जगतस्तथा तं देवापि महात्मानं न विदुः को5प्यसाविति। वेदात्मानं च॒ विश्वं च स देव: पुरुषोत्तम: क्षीरोदस्योत्तरे कूले उदीच्यां दिशि देवता: । अमृतं नाम परम स्थानमाहुर्मगीषिण:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 20

तत्रोपविष्टः प्रहसन् कुम्भाण्डम् इदम् अब्रवीत् प्रियम् आवेदयिष्यामि भवतो मनसो ऽनुगम्

tatropaviṣṭaḥ prahasan kumbhāṇḍam idam abravīt priyam āvedayiṣyāmi bhavato manaso 'nugam

हिन्दी अर्थ

युक्ताक्षरपदस्त्रिग्धां रम्यामभयदां शिवाम्। वाणीं परमसंस्कारां वरदां ब्रह्मगादिनीम् ब्रह्मजीनी कहा--महाबली देवताओ! तुम सब लोग जिस उद्देश्से यहाँ आये हो, यह सब मैं व्यग्रतारहित होकर जानता हूँ॥ १॥ सुरश्रेष्ठगण ! तुमलोग जिसकी इच्छा रखते हो, तुम्हारा वह मनोरथ अवश्य पूर्ण हैं, वे शीघ्र ही प्रकट होंगे॥ २॥ वे विश्वर्नष्टा परमात्मा केवल असुरसमुदायोंको ही नहीं जीतेंगे, त्रिलोकीके राज्यको भी जीत लेंगे। वे देवताओंमें भी सबसे उत्तम हैं ॥ ३॥ वे ही लोकोंके धाता (धारण-पोषण करनेवाले), सम्पूर्ण विश्वकी योनि एवं सनातन पुरुष हैं । विद्वान् पुरुष उन्हींको सदा आदि देवता कहते हैं। मैं हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) उन्हींका निदर्शन (प्रतिबिम्ब अथवा पुत्र) हूँ॥ ४॥ उन सर्वव्यापी परमात्मदेवने ही असुरशिरोमणि

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 21

येनाहम् इह संप्राप्तः कुम्भाण्ड शृणु मे वचः ।इत्य् एवम् उक्तः प्रहसन् बाणम् अप्रतिमं रणे प्रोवाच राजन् किं त्व् एतद् वक्तुकामो ऽसि मत्प्रियम् विस्मयोत् फुल्लनयनः प्रहर्षाद् इव सत्तम

yenāham iha saṃprāptaḥ kumbhāṇḍa śṛṇu me vacaḥ | ity evam uktaḥ prahasan bāṇam apratimaṃ raṇe provāca rājan kiṃ tv etad vaktukāmo 'si matpriyam vismayot phullanayanaḥ praharṣād iva sattama

हिन्दी अर्थ

महात्मा बलिके स्वरूपको अजेय बनाया है। वे ही सम्पूर्ण जगत्की उत्पत्तिक कारण तथा हम सब योगयुक्त विश्वात्मा अचिन्त्य (मन और बुद्धिके अविषय) हैं ॥ ५-६ ॥ देवता भी उन परमात्माके विषयमें यह नहीं जानते कि वे कौन हैं ? किंतु वे पुरुषोत्तमदेव अपनेको तथा सम्पूर्ण विश्वको भी जानते हैं ॥ ७॥ उन्हींके कृपा- प्रसादसे मैं उनकी परा गति (उत्कृष्ट आश्रय)-का पता बता रहा हूँ, जहाँ योगका आश्रय लेकर वे दुष्कर तपस्या करते हैं॥ ८॥ देवताओ! मनीषी पुरुष कहते हैं कि उत्तर दिशामें क्षीरसागरके उत्तर तटपर 'अमृत' नामक उत्कृष्ट स्थान (परम पद) है॥९॥ तुमलोग वहीं जाकर तपस्यापूर्वक कठोर ब्रतका पालन करो। उस 'अमृत' स्थानमें पहुँचकर दुष्कर तपस्यामें लग जाओ सर्वदेवगण! वहाँ ब्रतकी समाप्ति होनेपर उस ब्रतके विसर्जनसे पूर्व तुम्हें वर्षाकमालके सजल जलधरकी भाँति स््रिग्ध एवं गम्भीर स्वरमें उन अमोघ परमात्माकी

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 22

त्वत्तस् तच् छ्रोतुम् इच्छामि वरं किं लब्धवान् असि ।देवदेवप्रसादात् तु स्कन्दस्य च महात्मनः ।ईप्सितं किं त्वया प्राप्तं तन् मे ब्रूहि महासुर ।शितिकण्ठप्रसादेन स्कन्दगोपायनेन च कच्चिन् त्रैलोक्यराज्यं ते व्यादिष्टं शृलपाणिना

tvattas tac chrotum icchāmi varaṃ kiṃ labdhavān asi | devadevaprasādāt tu skandasya ca mahātmanaḥ | īpsitaṃ kiṃ tvayā prāptaṃ tan me brūhi mahāsura | śitikaṇṭhaprasādena skandagopāyanena ca kaccin trailokyarājyaṃ te vyādiṣṭaṃ śṛlapāṇinā

हिन्दी अर्थ

पदोंसे युक्त, स्नेहपूर्ण, रमणीय, अभयदायिनी, मड्गलकारिणी, उत्तम संस्कारोंसे सम्पन्न, वरदायक तथा ब्रह्मवादिनी होगी। सर्वदेवाधिदेवस्य भाषितां भावितात्मन: अमोघस्य तु देवस्य विश्वेदेवा महात्मनः स्वागतं वः सुरश्रेष्ठा मत्सकाशे व्यवस्थिता:। कस्य किं वा वरं देवा ददामि वरद: स्थित:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 23

कच्चिद् इन्द्रस् तव भयात् पातालम् उपयास्यति कच्चिद् विष्णुपरित्रासं विमोक्ष्यन्ति दितेः सुताः

kaccid indras tava bhayāt pātālam upayāsyati kaccid viṣṇuparitrāsaṃ vimokṣyanti diteḥ sutāḥ

हिन्दी अर्थ

देवा ब्रुवन्तु तं सर्वे भ्राता नस्त्वं भवेति ह। तथास्त्विति च स श्रीमान् वक्ष्यते सर्वतोककृत् तस्मादेवं गृहीत्वा तु वरं त्रिदशसत्तमा:। कृतकृत्या: पुनः सर्वे गच्छध्व॑ स्वं स्‍्वमालयम् वन्दित्वा ब्रह्मचरणौ गता: सौम्यां दिशं प्रति यथोदिष्ट भगवता ब्रह्मणा ब्रह्मगादिना अभास्कराममर्यादां तमसा संवृतां दिशम्

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 24

यस्य चक्रभयत्रस्ता वसन्ति सलिलाशये कच्चिच् छार्ङ्गगदापाणेः स्थितस्य परम् आहवे न विष्णोर् भयसंत्रासात् प्रयास्यन्ति दिशो ऽसुराः

yasya cakrabhayatrastā vasanti salilāśaye kaccic chārṅgagadāpāṇeḥ sthitasya param āhave na viṣṇor bhayasaṃtrāsāt prayāsyanti diśo 'surāḥ

हिन्दी अर्थ

दीक्षिता: कामदं दिव्य ब्रतं वर्षमहसत्रकम् नारायणाय देवाय सहस्त्राक्षाय धीमते ब्रह्मचर्येंग मौनेन स्थानवीरासनेन च। दमेन च सुराः सर्वे तपो दुश्चवरमास्थिता: कश्यपस्तत्र भगवान् प्रसादार्थ महात्मन:।

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 25

पातालवासम् उत्सृज्य कच्चित् तव बलाश्रयात् विबुधावासनिरता भविष्यन्ति महासुराः

pātālavāsam utsṛjya kaccit tava balāśrayāt vibudhāvāsaniratā bhaviṣyanti mahāsurāḥ

हिन्दी अर्थ

उन शुद्ध अन्तःकरणवाले सर्वदेवाधिदेव भगवान्की कही हुई वह दिव्य सत्य वाणी सम्पूर्ण कल्मषोंका नाश करनेवाली होगी। वे कहेंगे--' मेरे पास खड़े हुए सुरश्रेष्टगण ! तुम्हारा स्वागत है! मैं बर देनेके लिये खड़ा हूँ, बोलो किसको कौन-सा वर दूँ? उस समय कश्यप, अदिति और तुम सब लोग उनसे वर ग्रहण करना। कश्यप और अदिति उन योगात्मा श्रीहरिके चरणोंमें मस्तक झुकाकर प्रणाम करनेके पश्चात् निस्संदेह यही बात कहें कि “आप ही मेरे पुत्र होकर प्रकट हों'। परम भक्तिभावसे ऐसी बात कहनेपर वे भगवान् 'तथास्तु--ऐसा ही होगा! यह कहेंगे, सब देवता भी उनसे यही कहें कि आप हमारे भाई हो जाय॑ँ। तब वे सम्पूर्ण लोकोंके स्रष्टा श्रीमान् भगवान् “तथास्तु! कहकर तुम्हारी प्रार्थना स्वीकार कर लेंगे॥ ११--१८॥ श्रेष्ठ देवताओ! इस प्रकार उनसे वर लेकर कृतकृत्य हो पुनः तुम सब लोग अपने-अपने स्थानको चले जाना॥ १९॥ तब सब देवता, कश्यप और अदितिने “ऐसा ही होगा' यह कहकर ब्रह्माजीके चरणोंमें प्रणाम किया और सब-के-सब उत्तर दिशाकी ओर चल दिये॥ २०॥ ब्रह्मवादी भगवान् ब्रह्माने जैसा बताया था,

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 26

बलिर् विष्णुबलाक्रान्तो बद्धस् तव पिता नृप सलिलौघाद् विनिःसृत्य कच्चिद् राज्यम् अवाप्स्यति

balir viṣṇubalākrānto baddhas tava pitā nṛpa salilaughād viniḥsṛtya kaccid rājyam avāpsyati

हिन्दी अर्थ

उसके अनुसार वे शीघ्र ही क्षीरसागरके उत्तर तटपर चले गये॥ २०॥ वे श्रेष्ठतटम देवता क्षणभरमें समस्त सागरों, बहुसंख्यक पर्वतों तथा नाना प्रकारकी दिव्य नदियोंको लाँधघकर जब भूतलपर स्थित हुए, तब उन्हें अत्यन्त भयंकर, समस्त प्राणियोंसे रहित, सूर्यके प्रकाशसे शून्य, सीमाहीन एवं अन्धकारसे आच्छन्न दिशा दृष्टिगोचर हुई॥ २२-२३॥ कश्यपके साथ अमृतस्थानमें पहुँचकर समस्त देवताओंने उन योगस्वरूप बुद्धिमान् देवेश्वर सहख्ललोचनधारी नारायणदेवकी प्रसन्नताके उद्देश्यसे एक सहस््न वर्षोके लिये दिव्य कामदकब्रतको दीक्षा ली॥ २४-२५॥ वे सब देवता ब्रह्मचर्यपालन, मौनधारण, वीरासनग्रहण तथा मन और इन्द्रियोंके संयमद्ठारा दुष्कर तपस्यामें संलग्न हो गये॥ २६॥ वहाँ उन परमात्माकी प्रसन्नताके लिये भगवान् कश्यप एक वेदोक्त स्तोत्रका

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 27

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यस्रगनुलेपनम् कच्चिद् वैरोचनिं तात द्रक्ष्यामः पितरं तव

divyamālyāmbaradharaṃ divyasraganulepanam kaccid vairocaniṃ tāta drakṣyāmaḥ pitaraṃ tava

हिन्दी अर्थ

उदीरयति वेदोक्त यमाहुः परमं स्तवम्॥ २७ पाठ करने लगे, जिसे “परमस्तव' कहते हैं इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनप्रादुर्भावे सप्तषष्टितमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाधारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत भरविष्यपर्वमें वामनगावतारविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ कश्यपट्टारा परमपुरुष परमात्माका स्तवन नमो3स्तु देवदेवेश एकश्रुड्र वराह वृषार्चिष

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 28

कच्चिन्त्रभिः क्रमैः पूर्वं हृतांल् लोकान् इमान् प्रभो पुनः प्रत्यानयिष्यामो जित्वा सर्वान् दिवौकसः

kaccintrabhiḥ kramaiḥ pūrvaṃ hṛtāṃl lokān imān prabho punaḥ pratyānayiṣyāmo jitvā sarvān divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

अनिर्मित भद्रकपिल विष्वक्सेन ध्रुव धर्म धर्मराज सनातन विधातस्त्रिकाम त्रिधाम त्रिककुत् ककुबद्निन् दुन्दुभे महानाभ लोकनाभ पद्मयनाभ शुक्र मुझकेश हंस महाहंस महदक्षर हषीकेश सूक्ष्म परसूक्ष्म तुराषाड़ विश्वमूर्ते सुतपस्तपो5ग्र अग्र अग्रज धर्मनाभ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 29

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं शञ्खस्वनपुरोजवम् कच्चिन् नारायणं देवं जेष्यामः समितिंजयम्

snigdhagambhīranirghoṣaṃ śañkhasvanapurojavam kaccin nārāyaṇaṃ devaṃ jeṣyāmaḥ samitiṃjayam

हिन्दी अर्थ

कश्यपने कहा-देवदेवेश्वर! आपको नमस्कार है। आप एक सींग धारण करनेवाले मत्स्य एवं वराहरूप हैं। धर्ममयी किरणोंसे प्रकाशित होते हैं। धर्मके सागर हैं। जलका वर्षण और शोषण करनेवाले सूर्य हैं। अन्यसे निर्माण नहीं हुआ है--आप नित्यसिद्ध हैं। कल्याणमय कपिलस्वरूप हैं। युद्धेके लिये की हुई तैयारीमात्रसे ही आप हैत्यसेनाकों तितर-बितर कर डालते हैं। आप श्रुव, धर्म, धर्मराज एवं वैकुण्ठधामके अधिपति हैं। गार्हपत्यादि त्रिविध अग्निके आवर्तक, आदि, मध्य और अन्तसे रहित, धनझय (अग्नि), पवित्र कीर्तिवाले, अग्निज (कार्तिकेयस्वरूप), वृष्णिज (श्रीकृष्ण), अजन्मा, अजय (अपराजित), अमृतेशय (जलमें शयन करनेवाले) और सनातन पुरुष हैं। आप ही विधाता, त्रिकाम (तीनों लोकोंकी कामनाके विषय अथवा तीनों बेदोंकी श्रुतियोंक लिये कमनीय), त्रिधाम (त्रिलोकीके आश्रय), त्रिककुद् (धर्म, ज्ञान और वबैराग्यरूप तीन करनेवाले वाद्यरूप), महानाभ (बड़ी नाभिवाले), लोकनाभ (अपने नाभिकमलसे सम्पूर्ण लोककों प्रकट करनेवाले), पद्मनाभ (अपनी नाभिसे कमलको प्रकट करनेवाले), विरिश्वि (ब्रह्मस्वरूप), वरिष्ठ (सर्वश्रेष्ठ ),

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 30

कच्चिद् वृषध्वजस् तात प्रसादसुमुखस् तव यथा ते हृदयोत्कम्पः साश्रुबिन्दुः प्रवर्तते

kaccid vṛṣadhvajas tāta prasādasumukhas tava yathā te hṛdayotkampaḥ sāśrubinduḥ pravartate

हिन्दी अर्थ

बहुरूपधारी, विरूप (विविध रूप धारण करनेवाले), (शिव), शुक्र (बलवीर्यरूप), मुझकेश (मूँजके समान केशवाले), हंस और महाहंस हैं। महान् अक्षर प्रणव, इन्द्रियोंके प्रेरक, सूक्ष्म, परमसूक्ष्म, इन्द्र, विश्वरूप, रहित, तमोगुण, रजोगुण और सत्त्वगुणके आश्रय, सम्पूर्ण लोकोंमें प्रतिष्ठित, शिपिविष्ट (सूर्य-किरणोंमें स्थित (सबके आदि), अग्रज (सबसे प्रथम प्रकट), धर्मनाभ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 31

कच्चिद् ईश्वरतोषेण कार्त्तिकेयमतेन च प्राप्तवान् असि सर्वेषाम् अस्माकं पार्थिवं पदम्

kaccid īśvaratoṣeṇa kārttikeyamatena ca prāptavān asi sarveṣām asmākaṃ pārthivaṃ padam

हिन्दी अर्थ

गभस्तिनाभ धर्मनेमे सत्यधाम विपाप्मन् चन्द्ररथ विश्वेदेव विश्वसम्भव सर्वेषामेव देवानां वौषट्ू ओंकार वषट्कार त्वामेकमाहुरग्रय॑ स्वधा त्वमेव ब्रहासख ब्रह्ममय ब्रह्मादिस्त्वमेव ॥ ३॥. च्यौरसि पृथिव्यसि

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 32

इति कुम्भाण्डवचनैश् चोदितः पुरुषर्षभः बाणो वाचम् असंसक्तां प्रोवाच वदतां वरः

iti kumbhāṇḍavacanaiś coditaḥ puruṣarṣabhaḥ bāṇo vācam asaṃsaktāṃ provāca vadatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

पूषासि मातरिश्रासि धर्मोईसि मघवासि होता पोता नेता हन्ता मन्‍्ता होम्यहोता परात्परस्त्वं होम्यस्त्वमेव (धर्मस्वरूप नाभिवाले), गभस्तिनाभ (किरणमयी नाभिवाले), धर्मनेमि (धर्मचक्रके प्रवर्तक), सत्यधाम (रश्मिमण्डलसे प्रकाशित), पापरहित तथा चन्द्र (समष्टि (समुद्ररूपी वस्त्र धारण करनेवाले) हैं। आप ही अजैकपात् (ग्यारह रुद्रोंमेंसे एक अथवा पूर्वभाद्रपदानक्षत्र ), सहसरों मस्तकवाले, सहस्नसंख्यक, महान् मस्तक धारण करनेवाले,

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 33

नीतिमन्तम् अथामात्यम् अनयो नीतिमत् तदा ।चिरात् प्रभृति कुम्भाण्ड न युद्धं प्राप्यते मया तदा मया मुदा पृष्टः शितिकण्ठः प्रतापवान्

nītimantam athāmātyam anayo nītimat tadā | cirāt prabhṛti kumbhāṇḍa na yuddhaṃ prāpyate mayā tadā mayā mudā pṛṣṭaḥ śitikaṇṭhaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

सहखभुज तथा सहसरों रूपोंमें प्रकट होनेवाले हैं, वेद आपका सहतसीरों प्रकारसे वर्णन करते हैं॥ १॥ आप ही विश्वेदेवस्वरूप, विश्वको उत्पन्न करनेवाले, सम्पूर्ण देवताओंके सौभाग्यस्वरूप एवं धर्मरूप हैं। आप ही सम्पूर्ण विश्वको पुष्ट एवं तुष्ट करनेवाले हैं। विद्वान् पुरुष आपको ही विश्वरूप बताते हैं। आपका हास पुष्पोंक विकासकी भाँति सुशोभित होता है। आप ही सर्वोत्तम वरदायक एकमात्र आपको ही सर्वश्रेष्ठ यज्ञभागका भोक्ता बताया गया है॥ २॥ आप ही शतधार और सहख्रधार (सैकड़ों, हजारों धाराओंमें अमृतकी वर्षा करनेवाले) सोम हैं। आप ही भूलोंक, भुवलोंक और स्वर्लोकको देनेवाले हैं। आप उक्त तीनों लोकोंका एक साथ ही दान करनेके कारण भूर्भुवःस्वर्द (त्रिलोकप्रद) कहे गये हैं। आप ही भूत एवं भुवन हैं। आप ही स्वधा हैं। आप ही ब्रह्मसख (ब्रह्माजीके सखा) और ब्रह्ममय हैं तथा ब्रह्माजीके आदि कारण भी आप ही हैं॥ ३॥ आप ही चुलोक हैं, पृथ्वी हैं, पूषा नामक आदित्य हैं, मातरिश्वा (वायु) हैं, धर्म हैं, इन्द्र हैं, होता (हवनकर्ता), पोता (एक ऋत्विज), नेता (नायक अथवा अगुआ), हन्ता (दुष्टोंका वध करने

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 34

ततो ऽहं पतितो मूर्ध्ना देवदेवस्य धीमतः ।युद्धाभिलाषः सुमहान् देव संजायते मम अपि प्राप्स्याम्य् अहं युद्धं मनसस् तुष्टिकारकम्

tato 'haṃ patito mūrdhnā devadevasya dhīmataḥ | yuddhābhilāṣaḥ sumahān deva saṃjāyate mama api prāpsyāmy ahaṃ yuddhaṃ manasas tuṣṭikārakam

हिन्दी अर्थ

वाले), मन्ता (सम्मान देनेवाले), हवनीय पदार्थका होम करनेवाले, परात्पर परमात्मा तथा हवनीय पदार्थरूप हैं आप ही जल हैं। सम्पूर्ण विश्वकी वाणी हैं। विधाताने उत्तम यज्ञके निमित्त अग्निकी तृप्तिके लिये दिशाओंसे जिस खुकूका संग्रह किया, वह आपका ही स्वरूप है। खुग्भाण्ड (स्रुक् आदि यज्ञसामग्री) भी आप ही हैं। आप ही गण (ऋत्विजोंका समुदाय) हैं। आपका ही यज्ञोंद्ा/ा यजन किया गया है। आप ही इज्य (यज्ञोंद्वारा पूजनीय) हैं। ईड्य (स्तवनीय) हैं। आप ही त्वष्टा (विश्वकर्मा) हैं। आप ही प्रज्वलित अग्रि हैं। गतिर्गतिमतामसि मोक्षो5सि योगो5सि गुह्योइसि

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 35

विज्ञप्तः स मया देव प्राह मां वृषभध्वजः ।ततो ऽहं देवदेवेन हरेणामित्रघातिना प्रहस्य सुचिरं कालम् उक्तो ऽद्य वचनं प्रियम्

vijñaptaḥ sa mayā deva prāha māṃ vṛṣabhadhvajaḥ | tato 'haṃ devadevena hareṇāmitraghātinā prahasya suciraṃ kālam ukto 'dya vacanaṃ priyam

हिन्दी अर्थ

यज्ञोईसि सोमो5सि यूपो5सि दक्षिणासि दीक्षासि महापुरुष सुरोत्तम आदिदेव पद्ानाभ पद्ोशय पद्माक्ष पद्ागर्भ हिरण्याग्रकेश शुक्ल विश्वदेव विश्वतोमुख विश्वाक्ष विश्वसम्भव प्रभाकर: शम्भु: स्वयम्भूश्च भूतादिशर्भूतात्मन् पवित्रमसि हविर्विशारद हविःकर्मा अमृतेन्धन सुरासुरगुरो महादिदेव नृदेव ऊर्ध्वकर्मन् घृताच्यसि अनन्तकर्मन् द्रुहिणवंश स्ववंश

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 36

प्राप्स्यसे सुमहद् युद्धं त्वं बाणाप्रतिमं महत् मयूरध्वजभङ्गस् ते भविष्यति यदासुर

prāpsyase sumahad yuddhaṃ tvaṃ bāṇāpratimaṃ mahat mayūradhvajabhaṅgas te bhaviṣyati yadāsura

हिन्दी अर्थ

आप ही जड्ढम प्राणियोंकी गति हैं तथा आप ही मोक्ष हैं, योग हैं, गुह्य हैं, सिद्ध हैं, धन्य हैं, धाता हैं, परम (उत्कृष्ट) हैं, यज्ञ हैं, सोम हैं, यूप हैं, दक्षिणा हैं, दीक्षा हैं और सब कुछ हैं॥ ५॥ आप अत्यन्त स्थूल और वृद्ध हैं, जाग्रतू-अवस्थाके अभिमानी विश्वसंज्ञक पुरुष हैं, इन्द्र हैं, हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) हैं। आपकी नाभिमें हिरण्य है--इसीलिये आप हिरण्यनारायण कहलाते हैं और आप अन्तर्यामी नारायण हैं, नरों (मनुष्यों)-के अयन (आश्रय) हैं। आपका वर्ण आदित्यके समान कान्तिमान् हैं। आप सूर्यके समान तेजस्वी हैं, आप ही महापुरुष, सुरश्रेष्ठ, आदिदेव, पद्मनाभ (नाभिसे कमल उत्पन्न करनेवाले), कमलपर शयन करनेवाले और कमललोचन हैं। पद्मको गर्भसे प्रकट करनेके कारण पद्मगर्भ कहलाते हैं। आपके सुन्दर केश सुनहरे हैं। आपकी अड्गकान्ति भास्वरशुक्ल है। आप सम्पूर्ण देवस्वरूप हैं। आपके सब ओर मुख और सब ओर नेत्र हैं। आप ही इस विश्वके उत्पादक

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 37

तदा त्वं प्राप्स्यसे युद्धं सुमहद् दितिनन्दन ।ततो ऽहं परमप्रीतो भगवन्तं वृषध्वजम् प्रणम्य शिरसा देवं तवान्तिकम् उपागतः

tadā tvaṃ prāpsyase yuddhaṃ sumahad ditinandana | tato 'haṃ paramaprīto bhagavantaṃ vṛṣadhvajam praṇamya śirasā devaṃ tavāntikam upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

तथा जगत्के भोक्ता (रक्षक और संहारक) हैं आपका पराक्रम बहुत है। आप चक्रका संचालन करनेवाले हैं। तीनों लोक आपके ही स्वरूप हैं। आपका विक्रम उत्तम है। विक्रम आपका स्वरूप है। आप स्वर्लोकको लाँघ जानेवाले हैं। आप बश्रु (अग्नि एवं विष्णुरूप), सुविभु (व्यापक), प्रभाकर (सूर्यरूप), शम्भु (कल्याणमय शिव), स्वयम्भू (ब्रह्मा), भूतादि (महत्तत््व अथवा सम्पूर्ण भूतोंके आदि कारण), भूतात्मा (समस्त प्राणियोंके आत्मा), और विश्वपालक हैं। विश्वम्भर! आप पवित्र हैं। सात हविर्यज्ञ-संस्थाओंके विशेषज्ञ हैं । हविष्यके होममें तत्पर रहनेवाले हैं। अमृत (घी)-रूपी ईंधनसे प्रज्वलित होने- वाले अग्नि हैं। सुरासुरगुरों! महादिदेव! नरदेव! आपके कर्म ऊर्ध्वगति प्रदान करनेवाले हैं। पूतात्मन्! आप अमृतपदके स्वामी हैं। इुलोकका स्पर्श करनेवाले हैं। विश्वपते। आप घृताची (घीकी आहुति डालनेवाली खुवा) हैं। आपके कर्म अनन्त हैं। ब्रह्मा आपके वंशज हैं। आप स्ववंश

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 38

इत्य् एवम् उक्तः कुम्भाण्डः प्रोवाच नृपतिं तदा अहो न शोभनं राजन् यद् एवं भाषसे वचः

ity evam uktaḥ kumbhāṇḍaḥ provāca nṛpatiṃ tadā aho na śobhanaṃ rājan yad evaṃ bhāṣase vacaḥ

हिन्दी अर्थ

(स्वयम्भू) हैं। आप ही विश्वके पालक हैं तथा आप ही विश्वका धारण-पोषण करते हैं। हम वरकी अभिलाषा रखनेवाले सेवकोंकी आप रक्षा करें इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनप्रादुर्भावे महापुरुषस्तवे अष्ट्रषष्टितमो5ध्याय: इस ब्रकार श्रीयहाभारतके खिलभाग हरिव॑शके अन्तर्गत भरविष्यपर्वमें वामनाववारके ग्रसड़सें महापुरुषकी स्तुतिविषयक अड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ एकोनसप्ततितमो5ध्याय:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 39

एवं कथयतोर् एव तयोर् अन्योन्यम् उच्छ्रितः ध्वजः पपात वेगेन शक्राशनिसमाहतः

evaṃ kathayator eva tayor anyonyam ucchritaḥ dhvajaḥ papāta vegena śakrāśanisamāhataḥ

हिन्दी अर्थ

एकोनसप्रतितमो5 ध्यायः कश्यप, अदिति और देवताओंको भगवान् विष्णुका वरदान देना और अदितिके गर्भसे प्रकट होना ब्रह्मज्षेन द्विजेन्द्रण कश्यपेन समीरितम् आकाशाच्छुश्रुवे शब्दो दर्शनं नोपलक्ष्यते। श्रीमान् प्रीतमना देव: प्रोवाचर प्रभुरीश्चरः यहैव भगवान् प्रीतः सर्वेषाममरोत्तम:। तहैव कृतकृत्या: सम त्वं हि नः परमा गति:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 40

तं तथा पतितं दृष्ट्वा सो ऽसुरो ध्वजम् उत्तमम् प्रहर्षम् अतुलं लेभे मेने चाहवम् आगतम्

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā so 'suro dhvajam uttamam praharṣam atulaṃ lebhe mene cāhavam āgatam

हिन्दी अर्थ

यदि प्रसन्नो भगवान् दातव्यो वा वरो यदि। अदित्यां वामन: श्रीमान् भगवानस्तु वै सुत: अदितिर्देवमगाता च एतमेवार्थमुत्तमम्। पुत्रार्थ वरदं प्राह भगवन्तं वरार्थिनी याचे त्वां पुत्रकामा वै भवान् पुत्रों भवत्विति। निःश्रेयसाय सर्वेषां देवानां हि महात्मनाम्

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 41

ततश् चकम्पे वसुधा शक्राशनिसमाहता ननादान्तर्हितो भूमौ वृषदंशो जगर्ज च

tataś cakampe vasudhā śakrāśanisamāhatā nanādāntarhito bhūmau vṛṣadaṃśo jagarja ca

हिन्दी अर्थ

अदित्या: पुत्रतां याते त्वयि देवा: सवासवा: । देवशब्दं वहिष्यन्ति कश्यपस्यात्मजो भव वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! ब्रह्मवेत्ता विप्रवर कश्यपद्वारा किये गये इस परमस्तवकों सुनकर भगवान् नारायणके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई; वे उन महात्मा देवताओंसे मेघगर्जनाके समान स्रिग्ध-गम्भीर घोष करते हुए हृष्ट-पुष्ट पद और अक्षरवाली उत्तम वाणीमें बोले; उस समय आकाशसे केवल उनका शब्दमात्र सुनायी देता था, दर्शन नहीं हो रहा था। करने, न करने और अन्यथा करनेमें भी समर्थ वे श्रीमान् भगवान् नारायण देव इस प्रकार कहने लगे॥ १--३॥ भगवान् विष्णु बोले--सुरश्रेष्ठणण ! तुम्हारा भला हो! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ; तुम सब लोग मुझसे सुनिश्चित वर माँगो। श्रेष्ठ देवताओ! मैं तुम्हें वर देनेके लिये उद्यत हूँ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 42

देवानाम् अपि यो देवः सो ऽप्य् अवर्षत वासवः शोणितं शोणितपुरे सर्वतः पुरम् अन्तिकात्

devānām api yo devaḥ so 'py avarṣata vāsavaḥ śoṇitaṃ śoṇitapure sarvataḥ puram antikāt

हिन्दी अर्थ

कश्यपने कहा--प्रभो! आप देवताओंमें उत्तम हैं; आप जभी हम सबपर प्रसन्न हुए तभी हम कृतकृत्य हो गये, क्योंकि आप ही हमारी परम गति हैं॥ ५॥ यदि भगवान् हमपर प्रसन्न हैं अथवा यदि हमें वर देना उचित समझते हैं तो अदितिके गर्भसे पुत्ररूपमें उत्पन्न हो श्रीमान् भगवान् वामनके नामसे विख्यात हों और इन्द्रके छोटे भाई होकर बन्धु-बान्धवोंका आनन्दवर्धन करें वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! वरकी इच्छा रखनेवाली देवमाता अदिति भी वरदायक भगवानूसे पुत्रके लिये यही उत्तम मनोरथ प्रकट करती हुई बोलीं अदितिने कहा--भगवन्! मेरे मनमें पुत्रकी कामना है। मैं आपसे यही प्रार्थना करती हूँ कि आप समस्त महात्मा देवताओंके कल्याणके लिये मेरे पुत्र हो जायँ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 43

सूर्यं भित्त्वा महोल्का च पपात धरणीतले स्वपक्षे चोदितः सूर्यो भरणीं समपीडयत्

sūryaṃ bhittvā maholkā ca papāta dharaṇītale svapakṣe coditaḥ sūryo bharaṇīṃ samapīḍayat

हिन्दी अर्थ

(भरण-पोषण करनेवाले), दाता और आश्रय हों। आप जब अदितिके पुत्र होंगे, तभी इन्द्रसहित समस्त देवता देवशब्द (देवता पदवी)-का भार वहन कर सकेंगे, अतः आप कश्यपके पुत्र हो जाइये ततस्तानब्रवीद् विष्णुर्देवान्ू कश्यपमेव च। एवं भवतु भद्रं वो यथेष्ट काममाप्रुत हत्वासुरगणान् सर्वान् ये चान्ये देवशत्रव:। करिष्ये देवता: सर्वा यज्ञभागाग्रभोजिन: करिष्ये विबुधश्रेष्ठा: पारमेष्ठच्रेन देवमातुस्तथादित्या: कश्यपस्यामितात्मन: । यथामनीषितं कर्ता गच्छध्वं स्व स्वमालयम्

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 44

चैत्यवृक्षेषु सहसा धाराः शतसहस्रशः शोणितस्यास्रवन् घोरा निपेतुस् तारका भृशम्

caityavṛkṣeṣu sahasā dhārāḥ śatasahasraśaḥ śoṇitasyāsravan ghorā nipetus tārakā bhṛśam

हिन्दी अर्थ

एवमुक्ते तु बचने विष्णुना प्रभविष्णुना। देवाः प्रह्टमनस:ः पूजयन्ति सम सर्वशः विश्वेदेवा महात्मान: कश्यपो5दितिरेव च। साध्या मरुद्रणाश्रेव शक्रश्नेव महाबल: नमस्कृत्य सुरेशाय तस्मै देवाय रंहसे। प्रयाता: प्राग्दिशं दिव्यं विपुलं कश्यपा श्रमम् गत्वा ते आश्रमं तत्र ब्रह्मर्षिगणसेवितम्। चेरु: स्वाध्यायनियता अदित्या गर्भमीप्सव:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 45

राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते लोकक्षयकरे काले निर्घातश् चाभवन् महान्

rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate lokakṣayakare kāle nirghātaś cābhavan mahān

हिन्दी अर्थ

अदितिर्देवमाता च गर्भ दश्लेडतितेजसम्। भूतात्मानं महात्मानं दिव्यं वर्षमहसत्रकम् सुराणां शरणं देवमसुराणां विनाशनम् गर्भस्थेन तु देवेन परित्राताः सुरास्तदा। आददानेन तेजांसि त्रैलोक्यस्य महात्मना तस्मिञ्जाते तु देवेशे त्रैलोक्यस्थ सुखावहे। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय तब भगवान् विष्णुने देवताओं तथा कश्यपजीसे कहा--'ऐसा ही

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 46

दक्षिणां दिशम् आस्थाय धूमकेतुः स्थितो ऽभवत् अनिशं चाप्य् अविच्छिन्ना ववुर् वाताः सुदारुणाः

dakṣiṇāṃ diśam āsthāya dhūmaketuḥ sthito 'bhavat aniśaṃ cāpy avicchinnā vavur vātāḥ sudāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करो॥ १०॥ तुम सब लोगोंके जो शत्रु होंगे, वे सब-के-सब दो घड़ी भी मेरे सामने नहीं ठहर सकेंगे॥ ११५॥ समस्त असुरों तथा अन्यान्य देवद्रोहियोंका वध करके मैं समस्त देवताओंको यज्ञभागका अग्रभोजी बना दूँगा॥१२॥ श्रेष्ठ देवताओ! मैं अपने परमेश्वरोचित कर्मके द्वारा सब देवताओंको हविष्यभोक्ता और पितरोंको तुम जिस मार्गसे आये हो, उसीसे लौट जाओ! मैं देवमाता अदिति तथा महात्मा कश्यपजीकी इच्छाके अनुसार कार्य करूँगा! तुम सब लोग अपने-अपने स्थानको जाओ' वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! प्रभावशाली विष्णुके ऐसी बात कहनेपर देवताओंका मन हर्षसे खिल उठा। वे सब प्रकारसे भगवान्कीौ पूजा-भूरि- भूरि प्रशंसा करने लगे॥१५॥ महात्मा विश्वेदेवगण,

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 47

श्वेतलोहितपर्यन्तः कृष्णग्रीवस् तडिद्द्युतिः त्रिवर्णः परिघो भानोः संध्यारागम् अथावृणोत्

śvetalohitaparyantaḥ kṛṣṇagrīvas taḍiddyutiḥ trivarṇaḥ parigho bhānoḥ saṃdhyārāgam athāvṛṇot

हिन्दी अर्थ

इन्द्र-ये सब उन वेगशाली दिव्यस्वरूप देवेश्वरको नमस्कार करके पूर्व दिशामें स्थित कश्यपजीके दिव्य एवं विशाल आश्रमकी ओर चल दिये बह्मर्षियोंद्रारा सेवित उस आश्रममें पहुँचकर वे देवता वहाँ नियमपूर्वक स्वाध्यायमें तत्पर रहकर अदितिके गर्भकी प्रतीक्षा करते हुए विचरने लगे॥ १८॥ देवमाता अदितिने अत्यन्त तेजस्वी गर्भ धारण किया, जिसमें समस्त प्राणियोंके आत्मा परमात्मा श्रीहरिका निवास था। एक सहस्न दिव्य वर्षोतक वे उस गर्भको धारण किये रहीं॥ १९॥ सहस््र वर्ष पूर्ण होनेपर देवी अदितिने अपने उत्तम गर्भ (शिशु)-के रूपमें जन्म दिया गर्भमें रहते समय ही तीनों लोकोंके तेजको छीन लेनेवाले महात्मा नारायणदेवने तत्काल सब देवताओंकी रक्षा आरम्भ कर दी॥२१॥ त्रिभुवनको सुख देनेवाले, हैत्यसमूहोंको भयभीत करनेवाले और देवताओंका आनन्द

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 48

वक्रम् अङ्गारकश् चक्रे कृत्तिकासु भयंकरः बाणस्य जन्मनक्षत्रं भर्त्सयन्न् इव सर्वशः

vakram aṅgārakaś cakre kṛttikāsu bhayaṃkaraḥ bāṇasya janmanakṣatraṃ bhartsayann iva sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

बढ़ानेवाले देवेश्वर श्रीहरिके अदितिके गर्भसे प्रकट होते भयदे हैत्यसंघानां सुराणां नन्दिवर्धने॥ २२ ही सर्वत्र आनन्द छा गया इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनप्रादुर्भावे एकोनसप्ततितमोउध्याय: इस प्रकार श्रीमयहाभारतके खिलथाय हरिवंशके अन्तर्गत भविष्यपर्वमें वामनावतारविषयक उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 49

अनेकशाखश् चैत्यश् च निपपात महीतले अर्चितः सर्वकन्याभिर् दानवानां महात्मनाम्

anekaśākhaś caityaś ca nipapāta mahītale arcitaḥ sarvakanyābhir dānavānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ओर विविध देवताओंका वामनजीको नमस्कार करना, गश्धर्वों तथा अप्सगओंका नाचना-गाना, भगवानूके वैशिष्टका वर्णन, भगवानूका देवताओंसे उनका मनोरथ पूछकर बृहस्पतिजीके साथ बलिके यज्ञमें जाना, वहाँ अपनी वाक्पटुतासे सबको चकित कर देना और राजा बलिका उनसे परिचय तथा आगमनका प्रयोजन पूछना तस्य देवस्य जातस्य नमस्कारं प्रचक्रिरे यश्चोदितोी भास्करे. सम्प्रणष्टे सो5प्यत्रात्रिभगवानाजगाम दक्षप्रजापतिश्नेव नमस्कार प्रचक्रिरे

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 50

एवं विविधरूपाणि निमित्तानि निशामयन् बाणो बलमदोन्मत्तो निश्चयं नाधिगच्छति

evaṃ vividharūpāṇi nimittāni niśāmayan bāṇo balamadonmatto niścayaṃ nādhigacchati

हिन्दी अर्थ

औवों वसिष्ठपुत्रश्च स्तम्ब: काश्यप एव च। कपीवानकपीवांश्व दत्तो निशच्यवनस्तथा हिरण्यगर्भस्य सुताः पूर्वजाता: सुतेजस: देवबाहुर्यदुश्नश्च॒ पर्जन्यश्षेव सोमज: अतिनामा सहिष्णुश्व नमस्कारमकुर्वत। उद्योतमाना वपुषा सर्वाभरणभूषिता:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 51

विचेतास् त्व् अभवत् प्राज्ञः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान् बाणस्य सचिवस् तत्र कीर्तयन् बहु किल्बिषम्

vicetās tv abhavat prājñaḥ kumbhāṇḍas tattvadarśivān bāṇasya sacivas tatra kīrtayan bahu kilbiṣam

हिन्दी अर्थ

उपनृत्यन्ति देवेशं विष्णुमप्सरसां वरा:। ततो गन्धर्वतूर्येषु प्रणदत्सु विहायसि युगपस्तृणप: कार्थिार्नन्दिश्व त्रिशिरास्तथा वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! वहाँ प्रकट हुए भगवान् विष्णुको मरीचि आदि सात प्रजापतियों तथा सात महर्षियोंने नमस्कार किया॥ १॥ भरद्वाज, सूर्यदेवके नष्ट (अपने स्थानसे भ्रष्ट) होनेपर जो उदित हुए थे, वे भगवान् अत्रि भी श्रीहरिको प्रणाम करनेके लिये वहाँ पधारे थे॥२॥ मरीचि, अड्विरा, पुलस्त्य, वहाँ आकर भगवान्को प्रणाम किया॥३॥ ओर्व, वसिष्ठपुत्र शक्ति, स्तम्ब, काश्यप, कपीवानू, अकपीवान्, दत्तात्रेय, निश्च्यवन तथा वासिष्ठ नामसे विख्यात वसिष्ठके वे सात पुत्र, जो पहले हिरण्यगर्भके परमतेजस्वी

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 52

उत्पाता ह्य् अत्र दृश्यन्ते कथयन्तो नशोभनम् ।तव राज्यविनाशाय भविष्यन्ति न संशयः ॥ वयं चान्ये च सचिवा भृत्या ये च तवानुगाः ।क्षयं यास्यन्ति नचिरात् सर्वे पार्थिव दुर्नयात् ॥ यथा शक्रध्वजतरोः स्वदर्पात् पतनं भवेत् ।रणम् आकाङ्क्षतो मोहात् तथा बाणस्य नर्दतः ॥ देवदेवप्रसादात् तु त्रैलोक्यविजयं गतः ।उत्सेकाद् दृश्यते नाशो युद्धाकाङ्क्षी ननर्द ह ।बाणः प्रीतमनास् त्व् एव पपौ पानम् अनुत्तमम् दैत्यदानवनारीभिः सार्धम् उत्तमविक्रमः

utpātā hy atra dṛśyante kathayanto naśobhanam | tava rājyavināśāya bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || vayaṃ cānye ca sacivā bhṛtyā ye ca tavānugāḥ | kṣayaṃ yāsyanti nacirāt sarve pārthiva durnayāt || yathā śakradhvajataroḥ svadarpāt patanaṃ bhavet | raṇam ākāṅkṣato mohāt tathā bāṇasya nardataḥ || devadevaprasādāt tu trailokyavijayaṃ gataḥ | utsekād dṛśyate nāśo yuddhākāṅkṣī nanarda ha | bāṇaḥ prītamanās tv eva papau pānam anuttamam daityadānavanārībhiḥ sārdham uttamavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्रोंके रूपमें उत्पन्न हुए थे (भगवान्को नमस्कार करनेके लिये वहाँ पधारे थे) ॥ ४-५॥ गार्ग्य, पृथु, जन्य, वामन, देवबाहु, यदुश्र, सोमवंशी पर्जन्य, हिरण्यरोमा, विरजा, अतिनामा और सहिष्णु--इन सबने वहाँ आकर भगवान्को नमस्कार किया। अपने शरीरसे प्रकाशित होनेवाली समस्त आशभूषणोंसे विभूषित श्रेष्ठ अप्सराएँ देवेश्वर भगवान् विष्णुके समीप आकर नृत्य करने लगीं। तदनन्तर आकाशमें गन्धरवोंके बाजे बजने लगे। उस समय बहुसंख्यक गन्धर्वोके साथ तुम्बुरुने गीत गाया। पृथ्वीनाथ! इनके सिवा महाश्रुति, चित्रशिरा, ऊर्णायु, कार्ण्णि, नन्दि, त्रिशिरा, तेरहवें शालिशिरा, चौदहवें पर्जन्य और पंद्रहवें कलि--ये सब वहीं गीत गाने लगे॥ ६--१२॥ ये पंद्रह गन्धर्व बताये गये हैं। इनके

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 53

कुम्भाण्डश् चिन्तयाविष्टो राजवेश्माभ्ययात् तदा अचिन्तयच् च तत्त्वार्थं तैस् तैर् उत्पातदर्शनैः

kumbhāṇḍaś cintayāviṣṭo rājaveśmābhyayāt tadā acintayac ca tattvārthaṃ tais tair utpātadarśanaiḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वे ते देवगन्धर्वा उपगायन्ति केशवम्। तथेवाप्सरसो हृष्टा: सर्वालंकारभूषिता: अनूकाथ तथा जामी मिश्रकेशी त्वलम्बुषा मरीचि: शुचिका चैव विद्युत्पूर्णा तिलोत्तमा। अद्विका लक्षणा चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा पुण्डरीका सुगन्धा च सुरथा च प्रमाथिनी। नन्‍्दा शारद्वती चैव तथान्यास्तत्र संघश: मेनका सहजन्या च पर्णिका पुद्चिकस्थला। एताश्चाप्सरसो न्याश्व प्रनृत्यन्ति सहस्त्रश:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 54

राजा प्रमादी दुर्बुद्धिर् जितकाशी महासुरः युद्धम् एवाभिलषते न दोषान् पश्यते मदात्

rājā pramādī durbuddhir jitakāśī mahāsuraḥ yuddham evābhilaṣate na doṣān paśyate madāt

हिन्दी अर्थ

कथितो विष्णुरित्येवं काश्यपेयो गणस्तथा। इत्येते द्वादशादित्या ज्वलन्तः सूर्यवर्चस: चक्कुस्तस्य सुरेशस्य नमस्कार महात्मन:। मृगव्याधश्व सर्पश्च निर्क्रतिश्न॒ महाबल: अजैकपादहिर्बुध्न्य:ः पिनाकी चापराजित: दहनोअथेश्वरश्नेव कपाली च विशाम्पते स्थाणुर्भर्गश्च॒ भगवान् रुद्रास्तत्रावतस्थिरे। अश्विनौ वसवश्चाष्टी मरुतश्च महाबलाः

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 55

महोत्पातभयं चैव न तन् मिथ्या भविष्यति अपीदानीं भवेन् मिथ्या सर्वम् उत्पातदर्शनम्

mahotpātabhayaṃ caiva na tan mithyā bhaviṣyati apīdānīṃ bhaven mithyā sarvam utpātadarśanam

हिन्दी अर्थ

विश्वेदेवाश्व साध्याश्व तस्य प्राज्ललय: स्थिता: । शेषानुजा महाभागा वासुकिप्रमुखास्तथा पितामहश्च भगवान् स्वयमागम्य लोककृत् । प्राह चैव॑ं गुरु: श्रीमान् सह सर्वेर्महात्मभि: यस्मात् प्रसूबते लोक: प्रभविष्णु: सनातन: । तस्माह्लेके श्वरः श्रीमान् विष्णुरेव भवत्वयम् वे समस्त देव-गन्धर्व भगवान् केशवके समीप गान करने लगे। उसी प्रकार हर्षमें भरी हुई महाभागा अप्सराएँ सब प्रकारके अलंकारोंसे विभूषित हो वहाँ नृत्य और गान करने लगीं। उनके शरीर सुन्दर थे। जघनप्रदेश मनोहर जान पड़ते थे। वे सब-की-सब सर्वाज्भसुन्दरी दिखायी देती थीं। उनके नेत्र बड़े-बड़े थे। शरीरका मध्यभाग सुन्दर एवं मनोहर था। उन सुमुखी अप्सराओंके मुख सबको प्रिय लगते थे। उनके नाम इस

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 56

इह त्व् आस्ते त्रिनयनः कार्त्तिकेयश् च वीर्यवान् तेनोत्पन्नो ऽपि दोषो नः कच्चिद् गच्छेत् पराभवम्

iha tv āste trinayanaḥ kārttikeyaś ca vīryavān tenotpanno 'pi doṣo naḥ kaccid gacchet parābhavam

हिन्दी अर्थ

प्रकार हैं--अनूका, जामी, मिश्रकेशी, अलम्बुषा, मरीचि, शुचिका, विद्युत्पूर्णा, तिलोत्तमा, अद्विका, लक्षणा, रम्भा, चित्रलेखा, सुग्रीवा, सुलोचना, पुण्डरीका, सुगन्धा, सुरथा, प्रमाथिनी, नन्दा, शारद्वती, मेनका, सहजन्या, पर्णिका, पुझ्िकस्थला-ये तथा दूसरी झुंड-की-झुंड अप्सराएँ सहस्रोंकी संख्यामें वहाँ आकर नृत्य करने भग, इन्द्र, विवस्वान्ू, पूषा, त्वष्टा, सविता तथा विष्णु-- यह कश्यपपुत्रोंका समुदाय है। ये सूर्यतुल्य तेजस्वी और अग्नरिके समान प्रकाशमान बारह आदित्य कहे गये हैं। इन सबने आकर उन देवेश्वर महात्मा वामनको नमस्कार अजैकपात्, अहिर्बुध्न्य, पिनाकी, अपराजित, दहन, ईश्वर, कपाली तथा भगवान् स्थाणु या भर्ग-ये ग्यारह रुद्र भी वहाँ उपस्थित थे। दोनों अश्विनीकुमार, आठ वसु, महाबली मरुद्ृण, विश्वेदेव तथा साध्य देवता उन

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 57

उत्पन्नदोषप्रभवः क्षयो ऽयं भविता महान् दोषाणां न भवेन् नाश इति मे धीयते मतिः

utpannadoṣaprabhavaḥ kṣayo 'yaṃ bhavitā mahān doṣāṇāṃ na bhaven nāśa iti me dhīyate matiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्के सामने हाथ जोड़कर खड़े थे। शेषके छोटे महाबली तक्षक--ये महाकाय नाग किसीसे पराजित होनेवाले नहीं थे। ये तेजस्वी, महाक्रोधी और महाबलवानू थे। ये सब-के-सब वहाँ भगवान्के लिये हाथ जोड़े हुए आरुणि--ये विनताके पुत्र भी वहाँ उपस्थित थे। इन सब महात्माओंके साथ लोकस्रष्टा जगदगुरु श्रीमान् भगवान् पितामह स्वयं आकर इस प्रकार बोले॥ २१--२९॥ ब्रह्मजीनी कहा--इनसे ही इस सम्पूर्ण जगत्की उत्पत्ति होती है, इसलिये ये प्रभावशाली सनातन पुरुष श्रीमान् विष्णु ही लोकेश्वर हों (इन्हींको लोकेश्वरके पदपर प्रतिष्ठित किया जाय) एवमुक्त्वा तु भगवान् सार्ध देवर्षिभि: प्रभु: । नमस्कृत्वा सुरेशाय जगाम त्रिदिवं पुनः

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 58

नियतं दोष एवायं भविष्यति न संशयः दौरात्म्यान् नृपतेर् अस्य दोषभूता हि दानवाः

niyataṃ doṣa evāyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ daurātmyān nṛpater asya doṣabhūtā hi dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीवत्सेनोरसि श्रीमान् रोमजातेन राजता। उत्फुछललोचना: सर्वा: पश्यन्त्यप्सरसस्तदा या गतिः पुण्यकी्तीनामगति: पापकर्मणाम्। योगसिद्धा महात्मानो यं विदुर्योगमुत्तमम् अस्थाष्ट्गुणमैश्वय. यमाहुर्देवसत्तमम्। य॑प्राप्य शाश्वतं विप्रा नियता मोक्षकाड्विण: सेवन्ते यं यताहारा दुश्चरं ब्रतमास्थिता:। योनन्त इति नागेषु सेव्यते सर्वभोगिभि:

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 59

देवदानवसंघानां यः कर्ता भुवनप्रभुः स भवः कार्त्तिकेयश् च कृतवासो हि नः पुरे

devadānavasaṃghānāṃ yaḥ kartā bhuvanaprabhuḥ sa bhavaḥ kārttikeyaś ca kṛtavāso hi naḥ pure

हिन्दी अर्थ

यो यज्ञ इति विप्रेन्द्रैरिज्यते स्वर्गलिप्सुभि: य॑ं देवा यान्ति वेत्तारं यज्ञभागप्रदायिनम् वृषार्चिश्चन्द्रसूर्याक्ष॑देवमाकाशविग्रहम्। स प्राह त्रिदशान् सर्वान् वाचा वै परया विभु: कि करोमि सुरक्रेष्ठा: क॑ वरं च ददामि व: ऐसा कहकर देवर्षियोंसहित भगवान् ब्रह्मा उन देवेश्वको नमस्कार करके पुनः: अपने धामको चले गये ॥ ३१॥ वहाँ प्रकट हुए कश्यपकुमार देवेश्वर भगवान् विष्णुका स्वरूप बौना था। वे वर्षाकालके नूतन मेघकी

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 60

प्राणैः प्रियतरो नित्यं भवस्य तु गुहः सदा तद् विशिष्टश् च बाणो ऽपि भवस्य सततं प्रियः

prāṇaiḥ priyataro nityaṃ bhavasya tu guhaḥ sadā tad viśiṣṭaś ca bāṇo 'pi bhavasya satataṃ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

भाँति श्याम कान्तिसे सुशोभित हो रहे थे। उनके नेत्र कुछ-कुछ लाल थे॥ ३२॥ उनके वक्ष:स्थलमें श्रीवत्स - नामवाली रोमराजि सुशोभित थी, जिससे वे भगवान् बड़े प्रफुल्ल नेत्रोंसे उनकी छवि निहार रही थीं॥ ३३॥ यदि आकाशमें एक सहस्न सूर्योकी प्रभा एक साथ ही उदित हो जाती तो वही उन महात्मा श्रीहरिकी प्रभाके समान हो सकती थी॥ ३४॥ वे देवर्षियोंके तुल्य तेजस्वी श्रीमान् भगवान् वामन भूलोंक और भुवर्लोक आदिके समस्त प्राणियोंके उत्पादक और संरक्षक थे। उनकी रोमावली पवित्र और कंधे बड़े-बड़े थे। वे प्रभु सम्पूर्ण तेजके युञ्ञ थे॥ ३५॥ जो पुण्यकीर्ति पुरुषोंकी गति हैं, पापकर्मियोंकी जिनके पास पहुँच नहीं होती, योगसिद्ध महात्मा पुरुष जिन्हें उत्तम योगके रूपमें जानते हैं, जिनमें अणिमा आदि अष्टगुण ऐश्वर्य सदा विराजमान हैं, जिन्हें देवशिरोमणि कहा गया है, जिन सनातन देवको पाकर नियमपरायण,

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 61

दर्पोत्सेकात् तु नाशाय वरं याचितवान् भवम् ।युद्धहेतोः स लुब्धस् तु सर्वथा न भविष्यति ॥ यदि विष्णुपुरोगाणाम् इन्द्रादीनां दिवौकसाम् ।भविता ह्य् अभयत् प्राप्तिर् भवहस्तात् कृता भवेत् ।एतयोश् च हि को युद्धं कुमारभवयोर् इह शक्तो दातुं समागम्य बाणसाहाय्यकाङ्क्षिणोः

darpotsekāt tu nāśāya varaṃ yācitavān bhavam | yuddhahetoḥ sa lubdhas tu sarvathā na bhaviṣyati || yadi viṣṇupurogāṇām indrādīnāṃ divaukasām | bhavitā hy abhayat prāptir bhavahastāt kṛtā bhavet | etayoś ca hi ko yuddhaṃ kumārabhavayor iha śakto dātuṃ samāgamya bāṇasāhāyyakāṅkṣiṇoḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्षाभिलाषी तथा भवबन्धनसे भयभीत रहनेवाले ब्राह्मण जन्म-मरणके चक्रसे छूट जाते हैं, जिन्हें सभी आश्रमोंके निवासी तप कहते हैं, आहारका संयम करके दुष्कर ब्रतका आश्रय लेनेवाले साधक जिनकी उपासना करते हैं, शेष आदि सर्वोत्तम एवं समस्त सर्पगण नागोंमें अनन्त नामसे जिनकी आराधना करते हैं, जिनके सहस्रों मस्तक और लाल-लाल नेत्र हैं, स्वर्गकी अभिलाषा रखनेवाले श्रेष्ठ ब्राह्मण यज्ञपुरुषरूपसे जिनका यजन करते हैं, जो श्रीसम्पन्न, अद्वितीय तथा सर्वोत्तम ज्ञानी हैं और अकेले ही नाना स्थानोंमें व्याप्त हैं, जिन्हें ज्ञानी, यज्ञभागप्रदाता, धर्ममय तेजसे युक्त, चन्द्रमा और सूर्यरूपी नेत्रोंसे सुशोभित तथा अनन्त आकाशमय शरीरसे सम्पन्न मानकर देवता उनकी शरणमें जाते हैं, उन्हीं सर्वव्यापी परमात्माने अपनी उत्तम वाणीद्वारा समस्त देवताओंसे कहा-- ॥ ३६--४२ ॥ योगशक्तिसे बालभावको प्राप्त हुए उन महातेजस्वी श्रीहरिने जानते हुए भी पूछा--'सुरश्रेष्णण ! बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा कार्य सिद्ध करूँ? तुम्हें क्या वर दूँ?

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 62

न च देववचो मिथ्या भविष्यति कथंचन ।भविष्यति महद् युद्धं सर्वदैत्यविनाशनम् ।एवं स चिन्तयाविष्टः कुम्भाण्डस् तत्त्वदर्शिवान् स्वस्तिप्रणिहितां बुद्धिं चकार स महासुरः

na ca devavaco mithyā bhaviṣyati kathaṃcana | bhaviṣyati mahad yuddhaṃ sarvadaityavināśanam | evaṃ sa cintayāviṣṭaḥ kumbhāṇḍas tattvadarśivān svastipraṇihitāṃ buddhiṃ cakāra sa mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

यत्काडुध्षितं वै सर्वेषां तद्दे ब्रूत मुदा युता: । तस्य तद् वचन श्रुत्वा वामनस्य महात्मन: सर्वे ते हष्टमनसो देवा: कश्यपनन्दनम्। ऊचुः प्राज्ललयो विष्णुं सुरा: शक्रपुरोगमा: ब्रह्मणो वरदानेन हतं नो निखिलं जगत्। तपसा महता चैव विक्रमेण दमेन च बलिना हैत्यमुख्येन सर्वज्ञेन महात्मना। अवध्य: किल सोस्माकं सर्वेषां देवसत्तम

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

अध्याय १०६

श्लोक 63

ये हि देवैर् विरुध्यन्ते पुण्यकर्मभिर् आहवे यथा बलिर् नियमितस् तथा ते यान्ति संक्षयम्

ye hi devair virudhyante puṇyakarmabhir āhave yathā balir niyamitas tathā te yānti saṃkṣayam

हिन्दी अर्थ

शरण्यं बरदं देवं सर्वदेवभयापहम् ऋषीणां च हितार्थाय लोकानां च सुरेश्वर। प्रियार्थ च तथादित्या: कश्यपस्य तथेव च प्रत्यानय महेन्द्रस्य त्रैलोक्यमिदमव्ययम् य॒त् प्रत्यानयने युक्ते लोकानां तद् विचिन्तय एवमुक्तस्तदा देवैर्विष्णुर्वामनरूपधृक् । प्रहर्षयत्रुवाचाथ सर्वान् देवानिदं वचः

English

Thereupon having created the second Bhuvarloka the high-minded Lord Brahmā created again his mind-begotten son. According to Brahmā's order the mind-begotten son appeared before the grand-fathers, the preceptors of Yoga and Sānkhya and said:—"Do you command me what I am to do." Afterwards going again with those two preceptors to the region of Bhogavati he, waiting by their side, attained to a great region (15–17).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 106
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.