Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
13
अध्याय 13 / 95

Book 1 - Adhyaya 13

64 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ64 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु ।धर्मज्ञौ सुमहावीर्यौ शतरूपा व्यजीजनत्

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge dvādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca priyavratottānapādau manoḥ svāyaṃbhuvasya tu / dharmajñau sumahāvīryau śatarūpā vyajījanat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माके द्वारा इस प्रकार भलीभाँति प्रबुद्ध किये जानेपर विकसित कमलके समान नेत्रवाले, पीत वस्त्र धारण करनेवाले तथा असुरोंके द्वेषी भगवान् विष्णु बोले--अत्यन्त वीर्यशाली देवताओ! आपलोग प्रजापतियोके साथ इस स्थानपर किस कारणसे आये हैं अथवा में आप लोगोंका कौन-सा कार्य करूं ?

English

JVirdsrayd (having no support), Nirdhdrd (having no food), Nirankusapadodbhavd (born of that free curbless region).

अध्याय १३

श्लोक 2

ततस्तूत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतो ऽभवत् ।भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानमुत्तमम्

tatastūttānapādasya dhruvo nāma suto 'bhavat / bhakto nārāyaṇe deve prāptavān sthānamuttamam

हिन्दी अर्थ

कारण घमंडसे भरा हुआ हिरण्यकशिपु नामका हैत्य ऋषियोंसहित सभी देवताओंको पीडित कर रहा है। हे पुरुषोत्तम! आपको छोड़कर अन्य सभी प्राणियोंसे वह अवध्य है । जगन्मय! आप उसे मारनेमें समर्थ हैं, आप ही सभीके रक्षक हैं। देवताओंके द्वारा कही गयी उस बातको सुनकर संसारके रक्षक विष्णुने हैत्यप्रमुख उस हिरण्यकशिपुके वधके लिये स्वयं एक पुरुषको उत्पन किया। सुमेरु पर्वतके समान शरीरवाले, घोर रूपवाले,

English

Vidydmayi (learning incarnate), Sahasrdkfi (having a thousand eyes), Sahasravadandtmajd (daughter of the thousand¬ faced), SahasraraSmi (having a thousand rays), Sattvasthd (stationed in the Sattva-guna ), Maheivarapaddhayd (resorted to or supported by the feet of Mahesvara).

अध्याय १३

श्लोक 3

ध्रुवात् श्लिष्टिञ्च भव्यं च भार्या शम्भुर्व्यजायत ।श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्पषान्

dhruvāt śliṣṭiñca bhavyaṃ ca bhāryā śambhurvyajāyata / śliṣṭerādhatta succhāyā pañca putrānakalpaṣān

हिन्दी अर्थ

भयानक एवं हाथमें शंख, चक्र, गदा धारण करनेवाले उस पुरुषसे गरुडध्वज (विष्णु)-ने कहा तुम (अपने) पराक्रमसे उस हैत्यराज हिरण्यकशिपुको मारकर पुनः इस स्थानपर शीघ्र ही वापस लौट आओ। विष्णुका वचन सुनकर शंख, चक्र, गदाधारी वह दूसरे महामेरुके समान देव गरुडपर आरूढ़ होकर भीषण नाद

English

KsalinI (one who washes), Mrnmayi (of the nature of earth), Vydptd (pervaded), Taz/ojt (lustrous), Padmabodhikd (opener of the lotus), Mahdmdydsrayd (having the support of the great Maya), Mdnyd (worthy of honour), Mahddevamanoramd (pleasing to the mind of Mahadeva).

अध्याय १३

श्लोक 4

वसिष्ठवचनाद् देवी तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम्

vasiṣṭhavacanād devī tapastaptvā suduścaram / ārādhya puruṣaṃ viṣṇuṃ śālagrāme janārdanam

हिन्दी अर्थ

करते हुए अव्यक्त, महापुरुष पुरुषोत्तमको प्रणामकर (हिरण्यकशिपु) हैत्यके महानगरकी ओर गया। महामेधकी गर्जनाके समान नादको सुनकर बड़े-बड़े हैत्योंने हैत्यराजसे (हिरण्यकशिपुसे) भयपूर्वक कहा- ॥ ३४--३७॥ हैत्योंने कहा--देवताओंका विनाश करनेवाले हैत्यराज! देवताओंकी प्रेरणा प्राप्त कर कोई महान् पुरुष भीषण नाद करता हुआ आ रहा है, हमें उसे जानना चाहिए। तदनन्तर मुख्य-मुख्य असुरों तथा आयुधोंसे

English

Vyomalakfmi (splendour of the firmament),

अध्याय १३

श्लोक 5

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् ।नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान्

ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛṣatejasam / nārāyaṇaparān śuddhān svadharmaparipālakān

हिन्दी अर्थ

सुसज्जित प्रहाद आदि पुत्रोंके साथ हिरण्यकशिपु स्वयं वहाँ गया। करोड़ों सूर्यके समान प्रभावाले तथा दूसरे नारायणके समान पर्वताकार गरुडपर बैठे हुए उस दुद्रुवुः केचिदन्योन्यमूचुः सम्भ्वान्तलोचनाः । अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः

English

Andhatd (non-struck spiritual sound), Kundalini (deco¬ rated with ear-rings or having spiral coils of the Yogic from), JValini, Padmabhdsini (shining through the lotus) Padma-vdsini (dweller in a lotus), Saddnandd(having perpetual bliss), Saddkirti (of perpetual fame), Sarvabhutdhayasthitd (stationed in support of all living beings).

अध्याय १३

श्लोक 6

रिपोराधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् ।सो ऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम् ।प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः

riporādhatta bṛhatī cakṣuṣaṃ sarvatejasam / so 'jījanat puṣkariṇyāṃ vairaṇyāṃ cākṣuṣaṃ manum / prajāpaterātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया पुत्रा नारायणोदभूतं युयुधुर्मघनिःस्वनाः । प्रहादश्वाप्यनुह्वादः संहादो हाद एव च

English

Vdgdevatd (the deity of speech), Brahmakald (the digit oi Brahman), Kaldtltd (going beyond the digit), Kaldrani (the Arani oi Kala), BrahmaSri (the splendour of Brahman), Brahmahrdayd (the heart of Brahman), Bramha-Viriu-Sivapriyd (beloved of Brahma, Visnu and Siva).

अध्याय १३

श्लोक 7

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः ।कन्यायां सुमहावीर्या वैराजस्य प्रजापतेः

manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ / kanyāyāṃ sumahāvīryā vairājasya prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

संहादश्चापि कोौमारमाग्नेयं हाद एव च न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा

English

Vyomaiakti {the. Sakti of the firmament), Kriyaiakti (the motive force of activity), JnanaJakti (the power of knowl¬ edge), Pardgati (the greatest goal), Kfobhikd (agitator), BandhikS (she who binds), Bhedyd (she who can be differentiated), Bkedd- bhedavivarjitd (devoid of difference and non-difference).

अध्याय १३

श्लोक 8

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः ।अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

ūruḥ pūruḥ śatadyumnastapasvī satyavāk śuciḥ / agniṣṭudatirātraśca sudyumnaścābhimanyukaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च अदृश्य: प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणाः प्रभुः । गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा

English

Abhinnd (non-different), Bhinnasarnsthdnd (having different resting places), VaSini (submissive), VathSahdrini (captivater of the race), Guhyaiakti (having concealed power), Gundtitd (transcender oiGunas), Sarvadd (bestower of everything), Sarvatomukhi (having faces all round).

अध्याय १३

श्लोक 9

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाबलान् ।अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्

ūrorajanayat putrān ṣaḍāgneyī mahābalān / aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratumaṅgirasaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयोऽमलः। नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा आविर्बभूव सहसा मोहयन् हैत्यपुङ्गवान्

English

Bhagini (fortunate woman), Bhagavatpatni (consort of the lord), Sakald (entire, perfect), Kdlahdrini (remover of Kdla), Sarvavit (knower of all), Sarvatobhadrd (having welfare all round), Guhydtitd (going beyond the hidden), Guhdvali (having groups of caves).

अध्याय १३

श्लोक 10

अङ्गाद् वेनो ऽभवत् पश्चाद् बैन्यो वेनादजायत ।यो ऽसौ पृथुरिति ख्यातः प्रजापालो महाबलः

aṅgād veno 'bhavat paścād bainyo venādajāyata / yo 'sau pṛthuriti khyātaḥ prajāpālo mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

दंष्टाकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः। समारुह्यात्मनः शकितं सर्वसंहारकारिकाम्। भाति नारायणोऽनन्तो यथा मध्यंदिने रवि: सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः

English

Prakriyd (procedure of a rite), Yogamdtd (mother of Yoga), Gangd, Viheivarehari, Kalild (impervious), Kapild (tawny coloured), Kdntd (shining), Kamaldbhd (shining like lotus), Kaldntard (the heart of fine arts).

अध्याय १३

श्लोक 11

येन दुग्धा मही पूर्वं प्राजानां हितकारणात् ।नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा

yena dugdhā mahī pūrvaṃ prājānāṃ hitakāraṇāt / niyogād brahmaṇaḥ sārdhaṃ devendreṇa mahaujasā

हिन्दी अर्थ

पुरुषको देखकर कोई तो भाग गये और कोई भ्रान्त- दृष्टि होकर आपसमें कहने लगे--“ यह निश्चित ही हमारा शत्रु और देवताओंका रक्षक वही अव्यय नारायण देव है अथवा उसका पुत्र ही यह आया है।' ऐसा कहकर वे उस पुरुषपर शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे, किंतु उस देवने लीलासे ही उन सभी शस्त्रोंको नष्ट कर डाला॥ ३८--४२॥

English

Punyd (meritorious), Pukarini (having the sacred

अध्याय १३

श्लोक 12

वेनपुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे ।सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरिः

venaputrasya vitate purā paitāmahe makhe / sūtaḥ paurāṇiko jajñe māyārūpaḥ svayaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अतितेजस्वी तथा मेघके समान गर्जना करनेवाले प्रहाद, अनुहाद, संहाद तथा हाद नामक हिरण्यकशिपुके चार पुत्र नारायणसे उत्पन्न उस पुरुषसे युद्ध करने लगे। प्रहादने ब्रह्मास्त्र, अनुहादने वैष्णवास्त्र, संहादने कोमारास्त्र तथा हादने आग्नेयास्त्रका प्रयोग किया

English

Pancabrahmasamutpatti (born of five Brahmans viz. Ganesa, Surya, Siva, Visnu and Sakti), Paramdrthdrthavigrahd (embodiment of reality), Dharmodayd (rise of piety), Bhdnumati (possessing rays), Yogijneyd (knowable by Yogins), Manojavd (having the speed of the mind).

अध्याय १३

श्लोक 13

प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सलः ।तं मां नित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोद्भूतं सनातनम्

pravaktā sarvaśāstrāṇāṃ dharmajño guṇavatsalaḥ / taṃ māṃ nitta muniśreṣṭhāḥ pūrvodbhūtaṃ sanātanam

हिन्दी अर्थ

वे चारों अस्त्र उस वैष्णव पुरुषके पास पहुँचकर उन वासुदेव विष्णुको किसी भी प्रकार बाँधनेमें समर्थ न हो सके। तदनन्तर महाबाहु महाबलशाली उस पुरुषने उन चारों पुत्रोंके पैरोंको अपने हाथसे पकड़कर उन्हें फेंक दिया और गर्जना की। इस प्रकार पुत्रोंके फेंक

English

Manoramd (delightful to the mind), Manoraskd (having mind in the chest), Tdpasi (an ascetic woman), Vedaru- pini (having the form of Veda), Vedaiakti (having the power of Vedas), Veda-mdtd (mother of the Vedas), Vedavidydprakdiini (revealer of the Vedic Lore).

अध्याय १३

श्लोक 14

अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् ।श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरिः

asmin manvantare vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam / śrāvayāmāsa māṃ prītyā purāṇaṃ puruṣo hariḥ

हिन्दी अर्थ

ही वेगसे उस (पुरुष)-की छातीपर प्रहार किया। उस प्रहारसे पीड़ित होकर वह पुरुष गरुडपर चढ़कर अदृश्य हो गया तथा शीघ्र ही वहाँ गया जहाँ प्रभु नारायण स्थित थे। वहाँ जाकर उसने सम्पूर्ण घटित तब सर्वज्ञामय विमल देवने मनमें विचारकर आधा शरीर मनुष्यका एवं आधा शरीर सिंहका बनाया। नरसिंह-शरीर धारण करनेवाले अव्यक्त देव हैत्य- समूहोंको मोहित करते हुए अकस्मात् हिरण्यकशिपुके

English

Goddess of the lords of Yoga, Mdtd (mother), Mahdiakti, Manomayi (of the nature of the mind), Viivdvasthd (stationed in the universe), Viyanmurti (having the form of the firmament), Vidyunmdld (with lightning as garland), Vihdyasi (of the nature of the sky).

अध्याय १३

श्लोक 15

मदन्वये तु ये सूताः संभूता वेदवर्जिताः ।तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया

madanvaye tu ye sūtāḥ saṃbhūtā vedavarjitāḥ / teṣāṃ purāṇavaktṛtvaṃ vṛttirāsīdajājñayā

हिन्दी अर्थ

नगरमें प्रकट हो गये। भयंकर दाढ़ोंवाले योगात्मा तथा प्रलयाग्निके समान अनन्त नारायण अपनी सर्वसंहारकारिणी शक्तिपर आरूढ़ होकर उसी प्रकार प्रकाशित हो रहे थे जैसे मध्याहकालीन सूर्य प्रकाशमान होता है। नरसिंहका शरीर धारण किये उन्हें देखकर उस असुरने अपने बड़े लड़के प्रहादको नरसिंहके वधके लिये प्रेरित किया और कहा-

English

Kinnari, Surabhi, Vidya, Nandini, (delighter), Mandi- vallabhd (beloved of Nandin), Bhdrati, (goddess of speech), Paramdnandd (of great bliss), Pardparavibhedikd (distinguisher between the greater and the smaller).

अध्याय १३

श्लोक 16

स तु वैन्यः पृथुर्धोमान् सत्यसंधो जितेन्द्रियः ।सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः

sa tu vainyaḥ pṛthurdhomān satyasaṃdho jitendriyaḥ / sārvabhaumo mahātejāḥ svadharmaparipālakaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने सभी छोटे भाइयोंके साथ तुम पहलेसे अधिक शक्तिवाले इस नरसिंह-शरीरधारी पुरुषको मेरी प्रेरणासे शीघ्र ही मार डालो तत्संनियोगादसुर: प्रह्मदो विष्णुमव्ययम्। युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जित:

English

Sarvapraharanopetd (equipped with all weapons), Kdmyd (desirable), Kdmeivaresvari (goddess of Kamesvara), Acintyd (inconceivable), Anantavibhavd (having infinite riches), Bhulekhd (line on the ground), Kanakaprabhd (having golden lustre).

अध्याय १३

श्लोक 17

तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणे ऽभवत् ।गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः

tasya bālyāt prabhṛtyeva bhaktirnārāyaṇe 'bhavat / govardhanagiriṃ prāpya tapastepe jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः संचोदितो हैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुज: । ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः

English

Kusmdndi, Dhanaratndhyd (endowed with riches and jewels), Sugandhd (sweet smelling), Gandhaddyini (bestower of scents), Trivikramapadodbhutd (born of the feet of Trivikrama {Wisnu), Dhanuspdni (having the bow in the hand), Sivodayd (of auspicious rise).

अध्याय १३

श्लोक 18

तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः ।आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्

tapasā bhagavān prītaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ / āgatya devo rājānaṃ prāha dāmodaraḥ svayam

हिन्दी अर्थ

मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम् ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम्

English

Sudurlabhd (very rare), Dhanddhyakfd (presiding deity over riches), Z)A<j7y>a (blessed), Pingalalocand (of reddish brown eyes), Sdnti (peace), Prabhdvati (possessing lustre), Dipti {i\[\immaX.ion), Pankajdyatalocand (having eyes as wide as the lotus).

अध्याय १३

श्लोक 19

ध्रमिकौ रूपसंपन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ ।मत्प्रसादादसंदिग्धं पुत्रौ तव भविष्यतः ।एकमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः

dhramikau rūpasaṃpannau sarvaśastrabhṛtāṃ varau / matprasādādasaṃdigdhaṃ putrau tava bhaviṣyataḥ / ekamuktvā hṛṣīkeśaḥ svakīyāṃ prakṛtiṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

स्तुत्वा नारायणे: स्तोत्रैः ऋग्यजुःसामसम्भवैः । निवार्य पितरं भ्रातृन् हिरण्याक्षं तदाब्रवीत् अयं नारायणोऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः। पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः

English

Adyd (the first), Bhuh (the earth), Kamalodbhutd (born of the lotus), Gavdm mdlini (mother of cows), Ranapriyd (fond of battle), Satkriyd (good ritual), GirUd (consort of Girisa), Suddhi (purity), Nityapustd (perpetually nourished), Nirantard (having no weak points).

अध्याय १३

श्लोक 20

वैन्यो ऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन् ।अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने

vainyo 'pi vedavidhinā niścalāṃ bhaktimudvahan / apālayat svakaṃ rājyaṃ nyāyena madhusūdane

हिन्दी अर्थ

गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम् प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया

English

Durgd, Kdtydyani, Candi, Carcitdngd (having the limbs besmeared), Suvigrakd (having good body), Hiranya-varnd (of golden colour), Jagati (the 'E.a.rth), Jagad-yantra-pravarttikd (Maker of the machine of this universe function).

अध्याय १३

श्लोक 21

अचिरादेव तन्वङ्गो भार्या तस्य सुचिस्मिता ।खिखण्डनं हविर्धानमन्तर्धाना व्यजायत

acirādeva tanvaṅgo bhāryā tasya sucismitā / khikhaṇḍanaṃ havirdhānamantardhānā vyajāyata

हिन्दी अर्थ

समागतोऽस्मद्धवनमिदानी कालचोदितः कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः। कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक्

English

Padmanabhd (having a lotus in the navel), Padmard-- bhd (resembling a lotus), Nityarutd (perpetually angry), Amrtodbhavd (born of the nectar), Dhunvati (shaking), Duspra-

अध्याय १३

श्लोक 22

शिखण्डनो ऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः ।धार्मिको रूपसंपन्नो वेदवेदाङ्गपारगः

śikhaṇḍano 'bhavat putraḥ suśīla iti viśrutaḥ / dhārmiko rūpasaṃpanno vedavedāṅgapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

उसकी आज्ञा पाकर असुर प्रह्मदने सभी प्रकारके प्रयत्रोंके द्वारा अव्यय विष्णुके साथ युद्ध किया, किंतु वह नरसिंहद्वारा पराजित हो गया। तदनन्तर उस (हिरण्य- कशिपु)-की आज्ञा प्रासकर उसके छोटे भाई हिरण्याक्षने पाशुपतास्त्रका ध्यान करके उसे चलाया और गर्जना की। वह अस्त्र देवाधिदेव अमित तेजस्वी उन विष्णुको, कोई हानि न कर सका जैसे कोई अस्त्र त्रिशूलधारी देव (शंकर)-को हानि नहीं करता

English

Mahendrabhagini (sister of Indra), (gentle),

अध्याय १३

श्लोक 23

सो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः ।मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यां प्रति धर्मवित्

so 'dhītya vidhivad vedān dharmeṇa tapasi sthitaḥ / matiṃ cakre bhāgyayogāt saṃnyāṃ prati dharmavit

हिन्दी अर्थ

अस्त्रको विफल होते देखकर भाग्यशाली होनेके कारण प्रह्वादने उन देवको सर्वात्मक सनातन वासुदेव ही समझा। उसने सभी शस्त्रोंका परित्याग कर दिया और सत्त्वगुणसम्पन्न चित्तसे योगियोंके हृदयमें निवास करनेवाले देवको सिरसे प्रणाम किया तथा ऋकू, यजुष् तथा सामवेदमें प्राप्त वैष्णव स्तुतियोंके द्वारा स्तुतिकर अपने पिता (हिरण्यकशिपु), भाइयों एवं हिरण्याक्षको युद्ध करनेसे रोकते हुए इस प्रकार कहा- ॥ ५७--५९॥

English

Vacya (expressible), Armreivari (goddess of Devas), Vidya (learning), Durjayd (invincible), Duratikrama (one who cannot be transgressed), Kdlaralri (night of the destruction of the world: identified with Durga), Mahdvegd (of great velocity), Virabhadra-priyd (beloved of Virabhadra), Hitd (benefactress)

अध्याय १३

श्लोक 24

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः ।जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम्

sa kṛtvā tīrthasaṃsevāṃ svādhyāye tapasi sthitaḥ / jagāma himavatpṛṣṭhaṃ kadācit siddhasevitam

हिन्दी अर्थ

पुराणपुरुष भगवान् नारायण देव हें । ये धाता, विधाता, अव्यय, ईश्वर, सभी प्राणियोंके अन्तर्यामी तथा गुणातीत हैं। इन अव्यक्त, अव्यय विष्णुकी आप लोग शरण ग्रहण करें

English

Bhadrakdli, Jaganmdtd, Bhaktdndrfi bhadra-dayini (bes¬ tower of welfare on devotees), Kardld (terrible), Pingaldkdrd (of tawny features), Kamabheda (prob. a misprint for JVdmabliedd — 'having different names, as in the Crt. Ed.), Mahdsvand (of loud voice).

अध्याय १३

श्लोक 25

तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम् ।अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्

tatra dharmapadaṃ nāma dharmasiddhipradaṃ vanam / apaśyad yogināṃ gamyamagamyaṃ brahmavidviṣām

हिन्दी अर्थ

(प्रहादके) इस प्रकार कहनेपर विष्णुकी मायासे अत्यन्त मोहित दुर्बुद्धि हिरण्यकशिपुने स्वयं पुत्रसे कहा--यह थोड़े पराक्रमवाला नरसिंह सभी प्रकारसे वध करने योग्य है। कालके द्वारा प्रेरित होकर इस समय यह हमारे घरमें ही आ गया है

English

Taiasvini (famous), Tasodd, Saadhva-parivartika}- (revolving through the six paths), Sankhini (variety of woman of that name), Padmini (a woman type), Sdrhkhyd, Sdthkhyayoga- pravartikd (promulgator of Sarhkhya and Yoga systems).

अध्याय १३

श्लोक 26

तत्र मन्दाकिनी नाम सुपुण्या विमला नदी ।पद्मोत्पलवनोपेता सिद्धाश्रमविभूषिता

tatra mandākinī nāma supuṇyā vimalā nadī / padmotpalavanopetā siddhāśramavibhūṣitā

हिन्दी अर्थ

पिताका वचन सुनकर महामति प्रह्ादने हँसकर कहा--प्राणियोंके एकमात्र स्वामी इन अव्ययको निन्दा मत करो। सनातन, कालवर्जित, कालात्मा, कालका रूप धारण करनेवाले, महादेव विष्णु देवको काल कैसे मार सकता है। तदनन्तर भाग्यसे प्रेरित हिरण्यकशिपु पुत्रके द्वारा रोके जानेपर भी अव्यय हरिसे लड्ने लगा। (क्रोधसे) अत्यन्त लाल नेत्रोवाले अनन्त विष्णुने प्रहादके देखते- ही-देखते हिरण्य (स्वर्ण)-के समान नयन हैं जिसके,

English

Caitrd (of the Caitra month), Sarhvatsardrudhd (rid¬ ing on the year), Jagatsampurani (the filler of universe), Dhvaja (the banner), Sumbhdri (enemy of Sumbha), Khecari (moving in the firmament), Svasthd (stationed in heaven), Kambugrivd (conch-necked), Kalipriyd (fond of quarrel).

अध्याय १३

श्लोक 27

स तस्या दक्षिणे तीरे मुनीन्द्रैर्योगिभिर्वृतम् ।सुपुण्यमाश्रमं रम्यमपश्यत् प्रीतिसंयुतः

sa tasyā dakṣiṇe tīre munīndrairyogibhirvṛtam / supuṇyamāśramaṃ ramyamapaśyat prītisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

उस हिरण्यनयन (हिरण्याक्ष)-के बड़े भाई हिरण्य- कशिपुको अपने नखोंद्वार विदीर्ण कर डाला॥ ६५--६८॥ नृसिंहदेहसम्भूतैः सिंहैनीता यमालयम्

English

Khagadhuajd (Bird-bannered), Khagdruihd (riding on a bird), Vdrdhi (of the boar incarnation), Pugamdlini (having

अध्याय १३

श्लोक 28

मन्दाकिनीजले स्त्रात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्मोत्पलादिभिः

mandākinījale strātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ / arcayitvā mahādevaṃ puṣpaiḥ padmotpalādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

ततः संहत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभु: । स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम् गते नारायणे हैत्यः प्रह्वादोऽसुरसत्तमः। अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत्

English

Jayanti (victorious), Hrdguhdgamyd (comprehen¬ sible in the cavity of the heart), Gahvaresthd (stationed in the cavity), Gandgrani (chief of the groups), Sarfikalpasiddhd {possess¬ ing achievements by mere conception), Sdmyasthd (stationed in similarity), Sarvavijndnaddyini (bestowerof all perfect enlighten¬ ment).

अध्याय १३

श्लोक 29

ध्यात्वार्कंसंस्थमीशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम् ।संप्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम्

dhyātvārkaṃsaṃsthamīśānaṃ śirasyādhāya cāñjalim / saṃprekṣamāṇo bhāsvantaṃ tuṣṭāva parameśvaram

हिन्दी अर्थ

लब्ध्वान्धकं महापुत्र तपसाराध्य शंकरम् देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान् बध्वा च धरणीमिमाम्। नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम्

English

Kdli Kalkavihantri (destroyer of dirt and hypocrisy), Guhyopanifadultamd (having the excellent secret well guarded), Nisthd (stability), Drti (vision), Smrti (memory), Vydpti (per¬ vasion), Puti (nourishment), Tuti (contentment), Kriydvati (possessing rites).

अध्याय १३

श्लोक 30

रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च ।अन्यैश्च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर्वेदसंभवैः

rudrādhyāyena giriśaṃ rudrasya caritena ca / anyaiśca vividhaiḥ stotraiḥ śāṃbhavairvedasaṃbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः। गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम् सर्वदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे

English

Viivdmareivaresdnd, (controller of the rulers of God), Bhukti (enjoyment), Mukti (liberation), Sivd (auspiciousness), Amrtd (immortality), ZoAi/a (red), S'flr/'ama/a(serpent garlanded), Bhisani (terrible), Vanamdlini (having garlands of sylvan flowers).

अध्याय १३

श्लोक 31

अथास्मिन्नन्तरे ऽपश्यत् तमायान्तं महामुनिम् ।श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्

athāsminnantare 'paśyat tamāyāntaṃ mahāmunim / śvetāśvataranāmānaṃ mahāpāśupatottamam

हिन्दी अर्थ

स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम् तस्मिन् हतेऽमररिपौ प्रह्लादो विष्णुतत्परः । अपालयत् स्वकं राज्यं भावं त्यक्त्वा तदासुरम्

English

AnantaSayand (lying on the serpent Ananta), Anantd (infinite), Marandrdyanodbhavd (born of Nara and Narayana), Nrsimhi (man-lion-formed), Daityamathani (suppressor of the Daityas), Sankhacakragadddhard (wielder of conch, discus and the iron-club).

अध्याय १३

श्लोक 32

भस्मसंदिग्धसवाङ्गं कौपीनाच्छादनान्वितम् ।तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्

bhasmasaṃdigdhasavāṅgaṃ kaupīnācchādanānvitam / tapasā karṣitātmānaṃ śuklayajñopavītinam

हिन्दी अर्थ

इयाज विधिवद् देवान् विष्णोराराधने रत: । निःसपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद् विष्णुवैभवात् तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया

English

Samkar$ani (of the form of Sahkarsana or squeezing and dragging), Samutpatti (origin), Ambikdpddasarhsrayd* (having the feet of Ambika for support), Mahdjvdld (of great flames), Mahdbhuti (of great prosperity), Sumurti (of excellent form), Sarvakdmadhuk (yielding all desires).

अध्याय १३

श्लोक 33

समाप्य संस्तवं शंभोरानन्दास्त्राविलेक्षणः ।ववन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

samāpya saṃstavaṃ śaṃbhorānandāstrāvilekṣaṇaḥ / vavande śirasā pādau prāñjalirvākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकशिपुके मार दिये जानेपर भयसे विह्वल महाबली हिरण्याक्ष पुत्र प्रहादको छोड़कर भाग चला। नरसिंहकी देहसे उत्पन्न सिंहोंने (हिरण्यकशिपुके) अनुहाद आदि पुत्रों तथा अन्य सैकड़ों असुरोंको यमलोक पहुँचा दिया। तदनन्तर प्रभु नारायण हरिने उस (नरसिंह) रूपको समेटकर अपने ही नारायण नामवाले श्रेष्ठ रूपको धारण कर लिया तथा अपने धामके लिये

English

Subhrd (white in complexion), Sustand (having

अध्याय १३

श्लोक 34

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वरः ।योगीश्वरो ऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः

dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi yanme sākṣānmunīśvaraḥ / yogīśvaro 'dya bhagavān dṛṣṭo yogavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणके चले जानेपर असुरश्रेष्ठ हैत्य प्रह्मादने (अपने चाचा) हिरण्याक्षका यथोचित अभिषेक किया। उस (हिरण्याक्ष)-ने युद्धमें देवताओं और मुनियोंको जीतकर उन्हें पीड़ा पहुँचायी और तपस्याके द्वारा शंकरकी आराधना करके अन्धक नामक श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त किया। उसने देवराज इन्द्रसहित सभी देवताओंको जीत लिया तथा कमलके समान कान्तिवाली इस पृथ्वीको बाँधकर रसातलमें ले जाकर बंदी बना लिया॥ ७२--७४॥

English

Mahavibhutida (bestower of great prosperity), Madhya (the middling), Sarojanayana (lotus-eyed), Asamd (unequalled), Aftadaiabhuja (having eighteen arms), Anadya (having no beginning), Nilotpaladalaprabha (having the lustre of the petals- of a blue lotus).

अध्याय १३

श्लोक 35

अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे ।किं करिष्यामि शिष्यो ऽहं तव मां पालयानघ

aho me sumahadbhāgyaṃ tapāṃsi saphalāni me / kiṃ kariṣyāmi śiṣyo 'haṃ tava māṃ pālayānagha

हिन्दी अर्थ

तब मुरझायी हुई मुखकी शोभावाले सभी देवता ब्रह्मासहित हरिके निवासमें गये और उन्हें (सारा वृत्तान्त) बतलाया अव्यय उन विश्वात्माने उस हिरण्याक्षके वधका उपाय सोचते हुए सर्वदेवमय स्वच्छ वराहके शरीरको धारण किया। हिरण्याक्षके समीप जाकर पुरुषोत्तमने उसे मार डाला और कल्पके आदिमें (हिरण्याक्षके द्वारा

English

Sarvasaktydsandru4hd (riding on the seat of all

अध्याय १३

श्लोक 36

सो ऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् ।शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्पषम्

so 'nugṛhyātha rājānaṃ suśīlaṃ śīlasaṃyutam / śiṣyatve parijagrāha tapasā kṣīṇakalpaṣam

हिन्दी अर्थ

रसातल ले जायी गयी) इस पृथ्वीका अपने दाढ़ोंद्वारा (उठाकर) उद्धार किया। वणह-रूपका परित्याग कर तथा अपने ही दिव्य (चतुर्भुज )-स्वरूपको धारण किया और वे अपने परम पदकी ओर चले गये॥ ७६--७८ ॥

English

Vicitragahanddhdrd (support of deep and wonderful things), Sdivatasthdnavdsini (resident of the permanent abobe), Sthdneivari (goddess of the proper abode), Nirdnandd (devoid of bliss), TrUulavaradhdrini (holder of the excellent Trident).

अध्याय १३

श्लोक 37

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः ।ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम्

sāṃnyāsikaṃ vidhiṃ kṛtsnaṃ kārayitvā vicakṣaṇaḥ / dadau tadaiśvaraṃ jñānaṃ svaśākhāvihitaṃ vratam

हिन्दी अर्थ

विष्णुपरायण प्रहाद आसुर भावका परित्याग कर अपने राज्यका पालन करने लगा। विष्णुकी आराधनामें निरत रहते हुए उसने विधिपूर्वक देवोंका यज्ञ आदिद्वारा पूजन किया। विष्णुके प्रतापसे उसका राज्य किसी प्रतिद्वन्द्वी (शत्रु) आदिसे रहित था

English

Aie$adevatdmurti (having the form of the entire group of Devas), Devatdvaradevatd* (the excellent among the deities), Gandmbikd (mother of the gams ), Gireh putri (daughter of the mountain), Nihtmbhavinipdtini (the overthrower of Nisumbha).

अध्याय १३

श्लोक 38

अशेषवेदसारं तत् पशुपाशविमोचनम् ।अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्

aśeṣavedasāraṃ tat paśupāśavimocanam / antyāśramamiti khyātaṃ brahmādibhiranuṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

एक बारकी बात है-देवताओंकी मायाके वशीभूत असुर प्रहादने घरमें आये हुए तपस्वी ब्राह्मणकी पूजा नहीं की शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः

English

Avarnd (devoid of castes), Varnarahitd (devoid of colour), Trivarnd (having three castes or colours), Jivasambhavd (cause of birth of the living beings), Amntavarnd (of infinite colours), Ananyasthd (not stationed elsewhere except in the lord), Bankart, Sdntamdnasd (of quiet mind).

अध्याय १३

श्लोक 39

उवाच शिष्यान् संप्रेक्ष्य ये तदाश्रमवासिनः ।ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्

uvāca śiṣyān saṃprekṣya ye tadāśramavāsinaḥ / brāhmaṇān kṣatriyān vaiśyān brahmacaryaparāyaṇān

हिन्दी अर्थ

नारायणस्य देवस्य प्रहादस्यामरद्विषः कृत्वा तु सुमहद् युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः। पूर्वसंस्कारमाहात्म्यात् परस्मिन् पुरुषे हरौ। संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ

English

Agotrd {heiYing no spiritual lineage), Gomati (posse¬ ssing cows or words), Goptri (protectress), Guhyarupd (of secret form), Gunottard (foremost in attributes), Gauh (cow), Gih (word), Gavyapriyd (fond of milk products), Gauni (of Guna traits), Ganeharanamaskrtd (bowed down by the leader of the Gams).

अध्याय १३

श्लोक 40

मया प्रवर्तितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः ।समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्

mayā pravartitāṃ śākhāmadhītyaiveha yoginaḥ / samāsate mahādevaṃ dhyāyanto niṣkalaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

ततः प्रभृति हैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्रहन्। नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे अवाप तन्महद् राज्यमन्धकोऽसुरपुङ्गवः

English

Satyabhdmd, Satyasandhd (Strictly adhering to truth), Trisandhyd (having three junctions), Sandhivarjitd (devoid of joints), Sarvavdddirayd (support of all schools of philosphers), Sankhyd (reason), Sdnkhyayogasarmdbhavd (born of the schools, of philosophy —Sdrhkhya and Toga).

अध्याय १३

श्लोक 41

इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया ।अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया

iha devo mahādevo ramamāṇaḥ sahomayā / adhyāste bhagavānīśo bhaktānāmanukampayā

हिन्दी अर्थ

मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम् ततः कदाचिन्महती कालयोगेन दुस्तरा। अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद् भूतविनाशिनी

English

Asarfikhyeydprameyakhya (having innumerable and immeasurable names), Sunyd (void), Suddhakulodbhava (born of pure family), Bindunadasamutpatti (cause of the origin of

अध्याय १३

श्लोक 42

इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम् ।आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया

ihāśeṣajagaddhātā purā nārāyaṇaḥ svayam / ārādhayanmahādevaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

सर्वे बुभुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शंकरी। बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्गत्

English

Piiangd (tawnycoloured), Bhedarahitd (devoid of

अध्याय १३

श्लोक 43

इहैव देवमीशानं देवानामपि दैवतम् ।आराध्य महतीं सिद्धिं लेभिरे देवदानवाः

ihaiva devamīśānaṃ devānāmapi daivatam / ārādhya mahatīṃ siddhiṃ lebhire devadānavāḥ

हिन्दी अर्थ

मायासे अत्यन्त मोहित उस तपस्वी प्रह्वादके द्वारा अपमानित होकर क्रोधसे रक्तनेत्रवाले उस तपस्वी ब्राह्मणने असुरराज (प्रह्मद)-को शाप दे डाला--जिस बलका आश्रय ग्रहणकर तुम ब्राह्मणोंकी अवमानना कर रहे हो, तुम्हारी वह दिव्य वैष्णवी भक्ति विनष्ट हो जायगी

English

Tritattvamdtd (mother of the three principles),. Trividhd (of three types, Susuksmapadasarhirayd (resorting to very subtle position), Sdntd{qm&sc&nt),Bhitd (of fearing nature), Maldtitd (going beyond dirt), JVirvikdrd (without aberration or change), Sivdirayd (having the support of Siva).

अध्याय १३

श्लोक 44

इहैव मुनयः पूर्वं मरीच्याद्या महेश्वरम् ।दृष्ट्वा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम्

ihaiva munayaḥ pūrvaṃ marīcyādyā maheśvaram / dṛṣṭvā tapobalājjñānaṃ lebhire sārvakālikam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वह ब्राह्मण प्रहादके घरसे शीघ्र ही निकल पड़ा और प्रहाद भी शापके प्रभावसे राज्य- संचालनमें लगे रहनेपर भी मोहग्रस्त हो गया। वह श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको पीडित करने लगा और जनार्दनको भूल-सा गया। पिता (हिरण्यकशिपु)-के वधका स्मरणकर वह हरि (विष्णु)-पर क्रुद्ध हो गया। तब उन दोनों सुरद्रोही प्रहाद और नारायणदेवमें अत्यन्त घोर रोमाञ्चकारी युद्ध हुआ। बड़ा भारी युद्ध करनेके बाद विष्णुने उसे जीत

English

Sivdkhyd (of auspicious name), Cittanilayd (having' the mind as the abode), SivajndnasvarUpnni (of the form of Siva's perfect knowledge), Dailyaddnavanirmdthi (suppressor of the Daityas and Danavas), Kdsyapi (of the family of Kasyapa), Kdlakarnikd (the pericarp of Kala (Time) ).

अध्याय १३

श्लोक 45

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः ।तिष्ठ नित्यं मया सार्धं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

tasmāt tvamapi rājendra tapoyogasamanvitaḥ / tiṣṭha nityaṃ mayā sārdhaṃ tataḥ siddhimavāpsyasi

हिन्दी अर्थ

लिया। पहलेके संस्कारके माहात्म्यसे उसे परमपुरुष हरिका वास्तविक ज्ञान उद्दुद्ध हो गया और वह उनकी शरणमें गया। तबसे नारायण पुरुषोत्तममें अनन्य भक्ति रखते हुए उस हैत्येन्द्र प्रहादको महायोगकी प्रापि हिरण्यकशिपुके पुत्र (प्रह्मद)-का चित्त योगमें आसक्त हो जानेपर शम्भुके देहसे उत्पन्न हिरण्याक्षके पुत्र असुर श्रेष्ठ अन्धकने उस विशाल राज्यको प्राप्त किया तथा मन्दर पर्वतपर अवस्थित पर्वत (हिमालय)-की

English

Sdstrayoni (the source of origin of the scripture), Kriydmurti (having activity as form), Catur-varga-Pradariikd (the revealer of the four types of human aims), Ndrdyani, Narotpatti (cause of Nara), Kaumudilingadhdrini (wearing the symbols of moonlight) {v.l. Kaumudi axiA Lingadhdrim).

अध्याय १३

श्लोक 46

एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम् ।आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये

evamābhāṣya viprendro devaṃ dhyātvā pinākinam / ācacakṣe mahāmantraṃ yathāvat svārthasiddhaye

हिन्दी अर्थ

पुत्री उमा देवीको प्राप्त करनेकी इच्छा की प्राचीन कालकी बात है, हजारों गृहस्थ मुनि पुण्यदायी दारुवनमें ईश्वरकी आराधना करनेके लिये तप करते थे। तदनन्तर कालयोगसे किसी समय प्राणियोंका विनाश करनेवाली अत्यन्त उग्र तथा भयंकर अनावृष्टि

English

Subhadrd, Devaki, Slid, Vedaveddngapdragd (one who

अध्याय १३

श्लोक 47

सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम् ।अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः संप्रवर्तितम्

sarvapāpopaśamanaṃ vedasāraṃ vimuktidam / agnirityādikaṃ puṇyamṛṣibhiḥ saṃpravartitam

हिन्दी अर्थ

हुई। भूखसे व्याकुल सभी मुनियोंने साथ मिलकर तपोनिधि गौतमसे प्राण धारणके निमित्त भोजनकी याचना की। बुद्धिमान् उन गौतमने उन सभीको अत्यधिक निःशंक-मनसे भोजन किया

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 48

सो ऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः ।साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतो ऽभवत्

so 'pi tadvacanād rājā suśīlaḥ śraddhayānvitaḥ / sākṣāt pāśupato bhūtvā vedābhyāsarato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

बारह वर्ष व्यतीत हो जानेपर कल्पान्तमें होनेवाली कल्याणकारिणी वृष्टिके सदृश महान् वृष्टि हुई। संसार (पुनः) पहलेके समान हो गया + शम्भुकी आराधनासे ही हिरण्याक्षको अन्धक (पुत्र)-की प्रापि हुई थी।

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 49

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कन्दमूलफलाशनः ।शान्तो दान्तो जितक्रोधः संन्यासविधिमाश्रितः

bhasmoddhūlitasarvāṅgaḥ kandamūlaphalāśanaḥ / śānto dānto jitakrodhaḥ saṃnyāsavidhimāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम्। महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः निवारयामास च तान् कञ्चित् कालं यथासुखम्। उषित्वा मदगृहेऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिता:

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 50

हविर्धानस्तथाग्नेय्यां जनयामास सत्सुतम् ।प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम्

havirdhānastathāgneyyāṃ janayāmāsa satsutam / prācīnabarhiṣaṃ nāmnā dhanurvedasya pāragam

हिन्दी अर्थ

स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्य महामुनिः । न पश्यति स्म सहसा तादूशं मुनयोऽब्रुवन् तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम्। जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तु यथा पुरा

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 51

प्राचीनबर्हिर्भागवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः ।समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत्

prācīnabarhirbhāgavān sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ / samudratanayāyāṃ vai daśa putrānajījanat

हिन्दी अर्थ

स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः। केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः सर्वे सम्प्राप्य देवेशं शंकरं विष्णुमव्ययम्। अस्तुवन् लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 52

प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितैजसः ।अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः

pracetasaste vikhyātā rājānaḥ prathitaijasaḥ / adhītavantaḥ svaṃ vedaṃ nārāyaṇaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशिनौ। कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं सम्प्रेक्ष्य वृषभध्वजः । किमेतेषां भवेत् कार्य प्राह पुण्यैषिणामिति

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 53

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः ।दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः

daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ / dakṣo jajñe mahābhāgo yaḥ pūrvaṃ brahmaṇaḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स भगवान् विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः । गोपतिं प्राह विप्रे्रानालोक्य प्रणतान् हरिः न वेदबाह्य पुरुषे पुण्यलेशोऽपि शंकर। संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद् विनिर्बभौ

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 54

स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता ।कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसो ऽभवत्

sa tu dakṣo maheśena rudreṇa saha dhīmatā / kṛtvā vivādaṃ rudreṇa śaptaḥ prācetaso 'bhavat

हिन्दी अर्थ

तब सभी मुनिवरोंने आपसमें मन्त्रणा कर महर्षि गौतमसे पूछा--क्या हमलोग शीघ्र यहाँसे चले जायें? तब गौतमने उन लोगोंको रोकते हुए कहा--पण्डितजनो ! कुछ समय और यहाँ मेरे घरमें सुखपूर्वक रहें, इसके एक कमजोर गाय बनाकर उसे महात्मा गौतमके समीप पहुँचा दिया। गायको देखकर उसकी रक्षाके लिये उत्सुक दयालु मुनिने अपनी गोशालामें उसे बाँध दिया, किंतु वह गाय छूते ही मर गयी॥ ९६--९९॥

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 55

समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः ।दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्

samāyāntaṃ mahādevo dakṣaṃ devyā gṛhaṃ haraḥ / dṛṣṭvā yathocitāṃ pūjāṃ dakṣāya pradadau svayam

हिन्दी अर्थ

शोकसे अत्यन्त दुःखी वे महामुनि उस समय किंकर्तव्यविमूढ़-से हो गये। तब शीघ्र ही मुनियोंने ऐसे उन (गौतम मुनि)-से कहा-- हे द्विजश्रेष्ठ! जबतक यह गोहत्या आपके शरीरमें (व्याप्त) रहेगी, तबतक आपके यहाँ अन्न नहीं ग्रहण करना चाहिए, इसलिये हमलोग जा रहे हैं

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 56

तदा वै तमसाविष्टः सो ऽदिकां ब्रह्मणः सुतः ।पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम्

tadā vai tamasāviṣṭaḥ so 'dikāṃ brahmaṇaḥ sutaḥ / pūjāmanarhāmanvicchan jagāma kupito gṛham

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार पापके वशीभूत हुए वे (मुनिजन) प्रसन्न होकर पहलेके ही समान तप करनेके लिये शुभ देवदारु वनमें चले गये। उन गौतम मुनिने उन मुनियोंकी मायाद्वारा करायी गयी गोहत्याको किसी प्रकारसे जान लिया और अत्यन्त क्रुद्ध होकर (इस प्रकार) शाप दिया

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 57

कदाचित् स्वगृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः ।भर्त्रा सह विनिन्द्यैनां भर्त्सयामसा वै रुषा

kadācit svagṛhaṃ prāptāṃ satīṃ dakṣaḥ sudurmanāḥ / bhartrā saha vinindyaināṃ bhartsayāmasā vai ruṣā

हिन्दी अर्थ

महापातकियोंके समान ये लोग वेदसे बहिष्कृत हो जायेगे और शापके कारण बार-बार जन्म लेनेवाले होंगे । भोजनसे बची हुई जूठनके समान वे सभी (शापसे भयभीत होकर) सर्वव्यापक देवेश शंकर तथा अव्यय विष्णुके पास पहुँचकर उनकी लौकिक स्तुतियोंसे स्तुति करने लगे

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 58

अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तुस्तव पिनाकिनः ।त्वमप्यसत्सुतास्माकं गृहाद् गच्छ यथागतम्

anye jāmātaraḥ śreṣṭhā bhartustava pinākinaḥ / tvamapyasatsutāsmākaṃ gṛhād gaccha yathāgatam

हिन्दी अर्थ

हे देवदेव (विष्णु) ! है महादेव! (शंकर) आप दोनों भक्तोंका कष्ट दूर करनेवाले हैं और इच्छानुसार योगका अवलम्बन करनेवाले हैं। आप हम लोगोंकी पापसे रक्षा करें। तब समीपमें स्थित विष्णुकी ओर देखकर वृषभध्वज शंकरने कहा-बताइये कि ये पुण्यकी इच्छा करनेवाले लोग क्या चाहते हैं? तब भक्तवत्सल, शरण्य हरि उन भगवान् विष्णुने विनीत श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी ओर देखकर शंकरजीसे कहा--

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 59

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया ।विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना

tasya tadvākyamākarṇya sā devī śaṅkarapriyā / vinindya pitaraṃ dakṣaṃ dadāhātmānamātmanā

हिन्दी अर्थ

शंकर! वेदबाह्य पुरुषमें पुण्यका लेशमात्र भी नहीं रहता। है महादेव! वेदसे ही धर्म उत्पन्न हुआ है अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 60

प्रणम्य पशुभर्तारं भर्तारं कृत्तिवाससम् ।हिमवद्दुहिता साभूत् तपसा तस्य तोषिता

praṇamya paśubhartāraṃ bhartāraṃ kṛttivāsasam / himavadduhitā sābhūt tapasā tasya toṣitā

हिन्दी अर्थ

तस्माद् वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम्। विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 61

ज्ञात्वा तद्भागवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः ।शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

jñātvā tadbhāgavān rudraḥ prapannārtiharo haraḥ / śaśāpa dakṣaṃ kupitaḥ samāgatyātha tadgṛham

हिन्दी अर्थ

कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम्। पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः ।

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 62

त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः ।स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि

tyaktvā dehamimaṃ brahman kṣatriyāṇāṃ kulodbhavaḥ / svasyāṃ sutāyāṃ mūḍhātmā putramutpādayiṣyasi

हिन्दी अर्थ

एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः । आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसाऽसुरविद्विषोः मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले। चकार शंकरो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 63

एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कालासपर्वतम् ।स्वायंभुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत्

evamuktvā mahādevo yayau kālāsaparvatam / svāyaṃbhuvo 'pi kālena dakṣaḥ prācetaso 'bhavat

हिन्दी अर्थ

विमोहयँल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि। नियोज्याङ्कभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

अध्याय १३

श्लोक 64

एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु ।विसर्गं दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ manoḥ svāyaṃbhuvasya tu / visargaṃ dakṣaparyantaṃ śṛṇvatāṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम्। संस्थाप्य तत्र गणपान् देवानिन्द्रपुरोगमान् प्रस्थितेऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम्। स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम्

English

Amanyu (devoid of anger), Amrtasvada (tasting nectar), Puruhuta (one who is often invoked), Purututa (much eulogised),.dfoiyia (not pitiable), fiAmraawVqya (having different objects), Hiranyarajatapriya (fond of gold and silver).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Kurma Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.