Manusmriti· Manusmṛti
6
अध्याय 6 / 12

Adhyāya 6

97 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 6.1

एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः ।वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितैन्द्रियः

evaM gR^ihAshrame sthitvA vidhivatsnAtako dvijaH | vane vasettu niyato yathAvadvijitaindriyaH

हिन्दी अर्थ

है खुगचर्म या धल्कल धारण करे और आतःकालसायकाल दोनों समय स्नान करे। जरा, दाढ़ी मूछ, लोम और नख का सदा धारण करे! अपने भोजनार्थ जो कुछ हो उसमें से बलि और भिक्षा देवे और आशम मैं आए मह॒ुष्यों का जल, कन्द, फल और

English

A twice-born Snataka, who has thus lived according to the law in the order of householders, may, taking a firm resolution and keeping his organs in subjection, dwell in the forest, duly (observing the rules given below).

अध्याय ६

श्लोक 6.2

गृहस्थस्तु यथा पश्येद्वलीपलितमात्मनः ।अपत्यस्यैव चापत्यं तदाऽरण्यं समाश्रयेत्

gR^ihasthastu yathA pashyedvalIpalitamAtmanaH | apatyasyaiva chApatyaM tadA.araNyaM samAshrayet

हिन्दी अर्थ

ससुपोढेणु कासए निरपेक्षः परिज्रजेत्

English

When a householder sees his (skin) wrinkled, and (his hair) white, and. the sons of his sons, then he may resort to the forest.

अध्याय ६

श्लोक 6.3

संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वं चैव परिच्छदम् ।पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा

sa.ntyajya grAmyamAhAraM sarvaM chaiva parichChadam | putreShu bhAryAM nikShipya vanaM gachChetsahaiva vA

हिन्दी अर्थ

५, 2 सी को ममि में जीवों को बचाकर पैर दिन या रात में, संन्यास का भूम में जीवो को रखना चाहिए चाहे शरीर को छुम्ख भा मिले । जो यति चलता फिरता अनजान में, जीवों की दिला करता है; उस पाप

English

Abandoning all food raised by cultivation, and all his belongings, he may depart into the forest, either committing his wife to his sons, or accompanied by her.

अध्याय ६

श्लोक 6.4

अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निपरिच्छदम् ।ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेन्नियतेन्द्रियः

agnihotraM samAdAya gR^ihyaM chAgniparichChadam | grAmAdaraNyaM niHsR^itya nivasenniyatendriyaH

हिन्दी अर्थ

पुष्पमूलफलेवापे केवलैवेतयेत्सदा । कालपक्केःस्वयंशीरॉबेानससते स्थितः

English

Taking with him the sacred fire and the implements required for domestic (sacrifices), he may go forth from the village into the forest and reside there, duly controlling his senses.

अध्याय ६

श्लोक 6.5

निष्क्रम्य मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा ।एतानेव महायज्ञान्निर्वपेद्विधिपूर्वकम्

niShkramya munyannairvividhairmedhyaiH shAkamUlaphalena vA | etAneva mahAyaj~nAnnirvapedvidhipUrvakam

हिन्दी अर्थ

भूमो वियारिवतेत हिड्दा प्रपहैविनम्।

English

Let him offer those five great sacrifices according to the rule, with various kinds of pure food fit for ascetics, or with herbs, roots, and fruit.

अध्याय ६

श्लोक 6.6

वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्प्रगे तथा ।जटाश्च बिभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखानि च

vasIta charma chIraM vA sAyaM snAyAtprage tathA | jaTAshcha bibhR^iyAnnityaM shmashrulomanakhAni cha

हिन्दी अर्थ

श्रथवा पूर्णा और अमा को एक चार उचाली हुई यवागू खाय! अथवा ऋतु में एके और स्वयं गिरे फल, मुल, फूलों से ही नि चा करे! भूमि पर चैठा रहे या दिनभर पैसों से खड़ा रहे, अपने स्थान और आसन मै बिहार करे। तीनों काल में स्नान किया करे।

English

Let him wear a skin or a tattered garment; let him bathe in the evening or in the morning; and let him always wear (his hair in) braids, the hair on his body, his beard, and his nails (being unclipped).

अध्याय ६

श्लोक 6.7

यद्भक्ष्यं स्याद्ततो दद्याद्बलिं भिक्षां च शक्तितः ।यद्भक्षः अब्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेदाश्रमागतान्

yadbhakShyaM syAdtato dadyAdbaliM bhikShAM cha shaktitaH | yadbhakShaH abmUlaphalabhikShAbhirarchayedAshramAgatAn

हिन्दी अर्थ

अनग्निरनिकेतः स्यान्सुनिमतफलाशनः

English

Let him perform the Bali-offering with such food as he eats, and give alms according to his ability; let him honour those who come to his hermitage with alms consisting of water, roots, and fruit.

अध्याय ६

श्लोक 6.8

:आश्रमागतं स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः ।दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः

:AshramAgataM svAdhyAye nityayuktaH syAddAnto maitraH samAhitaH | dAtA nityamanAdAtA sarvabhUtAnukampakaH

हिन्दी अर्थ

'वावेथाश्चोपानेषदोरास्मलासेछय श्चताः

English

Let him be always industrious in privately reciting the Veda; let him be patient of hardships, friendly (towards all), of collected mind, ever liberal and never a receiver of gifts, and compassionate towards all living creatures.

अध्याय ६

श्लोक 6.9

वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि ।दर्शमस्कन्दयन् पर्व पौर्णमासं च योगतः

vaitAnikaM cha juhuyAdagnihotraM yathAvidhi | darshamaskandayan parva paurNamAsaM cha yogataH

हिन्दी अर्थ

तीनोंकाल स्नान करे, देवता और पितरों को तृप्त करे आर. उग्र तपस्या करके अपना शरीर, खुखाया करे। शाख्रचिधि के अचुसार रहें, भूमि पर सोवे, सुख के पदार्थों का उपाय च करे और निवास स्थान में ममता छोड़कर वृक्ष के नीचे रहाकरे । चनवाखी ब्राडाणा ,

English

Let him offer, according to the law, the Agnihotra with three sacred fires, never omitting the new-moon and full-moon sacrifices at the proper time.

अध्याय ६

श्लोक 6.10

ऋक्षेष्ट्य्।आग्रयणं चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् ।दर्शेष्ट्य्।आग्रयणं तुरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च

R^ikSheShTy.AgrayaNaM chaiva chAturmAsyAni chAharet | darsheShTy.AgrayaNaM turAyaNaM cha kramasho dakShasyAyanameva cha

हिन्दी अर्थ

स्थलजौदकशाकानि पुष्पमूलफतान च। .

English

Let him also offer the Nakshatreshti, the Agrayana, and the Katurmasya (sacrifices), as well as the Turayana and likewise the Dakshayana, in due order.

अध्याय ६

श्लोक 6.11

दाक्षस्यायनं वासन्तशारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः ।पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवत्निर्वपेत्पृथक्

dAkShasyAyanaM vAsantashAradairmedhyairmunyannaiH svayamAhR^itaiH | puroDAshA.nshcharU.nshchaiva vidhivatnirvapetpR^ithak

हिन्दी अर्थ

वर्जयेन्मधुमांसे च भो सदा वेदपाठ में: लगा रहे, इन्टिया वश मे रक्खे; सव से मित्रतां रखे, मनको स्थिर रक्खे, सदा दान देवे; किसीका दाने न लेव, सन्त और शरद ऋतु के मन अन्ना को खुद लाकर, विधि से चर

English

With pure grains, fit for ascetics, which grow in spring and in autumn, and which he himself has collected, let him severally prepare the sacrificial cakes (purodasa) and the boiled messes (karu), as the law directs.

अध्याय ६

श्लोक 6.12

देवताभ्यस्तु तधुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः ।शेषमात्मनि युञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्

devatAbhyastu tadhutvA vanyaM medhyataraM haviH | sheShamAtmani yu~njIta lavaNaM cha svayaM kR^itam

हिन्दी अर्थ

पुष्पमूलफलेवापे केवलैवेतयेत्सदा । कालपक्केःस्वयंशीरॉबेानससते स्थितः

English

Having offered those most pure sacrificial viands, consisting of the produce of the forest, he may use the remainder for himself, (mixed with) salt prepared by himself.

अध्याय ६

श्लोक 6.13

स्थलजौदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च ।मेध्यवृक्षोद्भवान्यद्यात्स्नेहांश्च फलसम्भवान्

sthalajaudakashAkAni puShpamUlaphalAni cha | medhyavR^ikShodbhavAnyadyAtsnehA.nshcha phalasambhavAn

हिन्दी अर्थ

भूमो वियारिवतेत हिड्दा प्रपहैविनम्।

English

Let him eat vegetables that grow on dry land or in water, flowers, roots, and fruits, the productions of pure trees, and oils extracted from forest-fruits.

अध्याय ६

श्लोक 6.14

वर्जयेन् मधु मांसं च भौमानि कवकानि च ।भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेश्मातकफलानि च

varjayen madhu mA.nsaM cha bhaumAni kavakAni cha | bhUstR^iNaM shigrukaM chaiva shleshmAtakaphalAni cha

हिन्दी अर्थ

श्रथवा पूर्णा और अमा को एक चार उचाली हुई यवागू खाय! अथवा ऋतु में एके और स्वयं गिरे फल, मुल, फूलों से ही नि चा करे! भूमि पर चैठा रहे या दिनभर पैसों से खड़ा रहे, अपने स्थान और आसन मै बिहार करे। तीनों काल में स्नान किया करे।

English

Let him avoid honey, flesh, and mushrooms growing on the ground (or elsewhere, the vegetables called) Bhustrina, and Sigruka, and the Sleshmantaka fruit.

अध्याय ६

श्लोक 6.15

त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसञ्चितम् ।जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च

tyajedAshvayuje mAsi munyannaM pUrvasa~nchitam | jIrNAni chaiva vAsA.nsi shAkamUlaphalAni cha

हिन्दी अर्थ

अनग्निरनिकेतः स्यान्सुनिमतफलाशनः

English

Let him throw away in the month of Asvina the food of ascetics, which he formerly collected, likewise his worn-out clothes and his vegetables, roots, and fruit.

अध्याय ६

श्लोक 6.16

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केन चित् ।न ग्रामजातान्यार्तोऽपि मूलाणि च फलानि च

na phAlakR^iShTamashnIyAdutsR^iShTamapi kena chit | na grAmajAtAnyArto.api mUlANi cha phalAni cha

हिन्दी अर्थ

'वावेथाश्चोपानेषदोरास्मलासेछय श्चताः

English

Let him not eat anything (grown on) ploughed (land), though it may have been thrown away by somebody, nor roots and fruit grown in a village, though (he may be) tormented (by hunger).

अध्याय ६

श्लोक 6.17

पुष्पानि च फलानि च अग्निपक्वाशनो वा स्यात्कालपक्वभुजेव वा ।अश्मकुट्टो भवेद्वाऽपि दन्तोलूखलिकोऽपि वा

puShpAni cha phalAni cha agnipakvAshano vA syAtkAlapakvabhujeva vA | ashmakuTTo bhavedvA.api dantolUkhaliko.api vA

हिन्दी अर्थ

तीनोंकाल स्नान करे, देवता और पितरों को तृप्त करे आर. उग्र तपस्या करके अपना शरीर, खुखाया करे। शाख्रचिधि के अचुसार रहें, भूमि पर सोवे, सुख के पदार्थों का उपाय च करे और निवास स्थान में ममता छोड़कर वृक्ष के नीचे रहाकरे । चनवाखी ब्राडाणा ,

English

He may eat either what has been cooked with fire, or what has been ripened by time; he either may use a stone for grinding, or his teeth may be his mortar.

अध्याय ६

श्लोक 6.18

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान् माससञ्चयिकोऽपि वा ।षण्मासनिचयो वा स्यात्समानिचय एव वा

sadyaH prakShAlako vA syAn mAsasa~nchayiko.api vA | ShaNmAsanichayo vA syAtsamAnichaya eva vA

हिन्दी अर्थ

इन महर्षियों फे आनुएानो मे से कोई अञजुष्टान करके चिप्र शरीर को छोड़कर शोक, भय खे रहित, नह्मालोक में महिमा पाता है। इस प्रकार आयुके तीसरे भाग को बन में विताकर, चौथे भाग में चिपयाएँ वासना छोड़ कर, सन्यास आश्रम को घारणुकरे॥३२-३४॥

English

He may either at once (after his daily meal) cleanse (his vessel for collecting food), or lay up a store sufficient for a month, or gather what suffices for six months or for a year.

अध्याय ६

श्लोक 6.19

नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा वाऽहृत्य शक्तितः ।चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वाऽप्यष्टमकालिकः

naktaM chAnnaM samashnIyAddivA vA.ahR^itya shaktitaH | chaturthakAliko vA syAtsyAdvA.apyaShTamakAlikaH

हिन्दी अर्थ

भे जाकर और हवन, सिक्षा, चलि आदि से थका हुआ, सन्यास लेनेवाला पुरुप देहत्याग करने पर सोक्ष पाता हे। ऋषिऋ, दून ऋण झार पितऋण इन तीचा ख छटकारा पांच पर, सचका मात अम म लगावे अन्यथा करने से सनरकगार्सा हाता है गवाश ल

English

Having collected food according to his ability, he may either eat at night (only), or in the day-time (only), or at every fourth meal-time, or at every eighth.

अध्याय ६

श्लोक 6.20

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्लकृष्णे च वर्तयेत् ।पक्षान्तयोर्वाऽप्यश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्

chAndrAyaNavidhAnairvA shuklakR^iShNe cha vartayet | pakShAntayorvA.apyashnIyAdyavAgUM kvathitAM sakR^it

हिन्दी अर्थ

उपश्षक्कशइसुका मानसोवससाहतः ॥ ४४ प जो पुरुष सव प्राणियों को अभय देकर, घर से चौथे आशम फो जाता है उसको तेजोमय लोक प्राप्त होते हैं । जिस द्विज से प्राणियों को ज़रा भी भय नहीं होता, उसको देह त्यागने पर कहो

English

Or he may live according to the rule of the lunar penance (Kandrayana, daily diminishing the quantity of his food) in the bright (half of the month) and (increasing it) in the dark (half); or he may eat on the last days of each fortnight, once (a day only), boiled barley-gruel.

अध्याय ६

श्लोक 6.21

पुष्पमूलफलैर्वाऽपि केवलैर्वर्तयेत्सदा ।कालपक्वैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः

puShpamUlaphalairvA.api kevalairvartayetsadA | kAlapakvaiH svayaM shIrNairvaikhAnasamate sthitaH

हिन्दी अर्थ

भिक्षापात्र, वृक्ष के नीचे निवास, फरे टूटे वख, किसी की मदद न लेना और सब के ऊपर समान भाव रखना, ये सब झुक पुरुप के ॐ न मरने की और न जीने की ही इच्छा करे पुरुप के लक्षण हैं! : नीक की अतीक्षा

English

Or he may constantly subsist on flowers, roots, and fruit alone, which have been ripened by time and have fallen spontaneously, following the rule of the (Institutes) of Vikhanas.

अध्याय ६

श्लोक 6.22

भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् ।स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषूपयन्नपः

bhUmau viparivarteta tiShThedvA prapadairdinam | sthAnAsanAbhyAM viharetsavaneShUpayannapaH

हिन्दी अर्थ

श्ध्य . - मनुस्खति। . सघङ्गारावकोणा च ने वाचमदृतां वदत् ४८

English

Let him either roll about on the ground, or stand during the day on tiptoe, (or) let him alternately stand and sit down; going at the Savanas (at sunrise, at midday, and at sunset) to water in the forest (in order to bathe).

अध्याय ६

श्लोक 6.23

ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः ।आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

grIShme pa~nchatapAstu syAdvarShAsvabhrAvakAshikaH | ArdravAsAstu hemante kramasho vardhaya.nstapaH

हिन्दी अर्थ

कोइ व्यथ झगडा करें तो उसको सहन करे, किसाका अपमानच व न करे। और इस देह से किसी से चेर करना भी अच्छा नहीं है। कर, केवल अपची सहायता से ही मोक्षखख चाहता. हुआ इस. ' जगत् में विचरे ॥ ४७-७६ ॥ 5

English

In summer let him expose himself to the heat of five fires, during the rainy season live under the open sky, and in winter be dressed in wet clothes, (thus) gradually increasing (the rigour of) his austerities.

अध्याय ६

श्लोक 6.24

उपस्पृशंस्त्रिषवणं पितॄन् देवांश्च तर्पयेत् ।तपस्चरंश्चोग्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः

upaspR^isha.nstriShavaNaM pitR^In devA.nshcha tarpayet | tapaschara.nshchogrataraM shoShayeddehamAtmanaH

हिन्दी अर्थ

दसर काइ चालण, पक्षी, कुत्ता या.सिखारियों ले घिरे स्थान में भिक्षा को न जावे । केश, नख और दाढ़ी सुँछाँ को मुडाकर, भिक्षा- पात्र, दर्ड, कमरडलु और रंगे वखों के सहित, किसी को दुःख न देकर, नियम से विचरा करे । संन्यासी के पात्र, सोना, चांदी

English

When he bathes at the three Savanas (sunrise, midday, and sunset), let him offer libations of water to the manes and the gods, and practising harsher and harsher austerities, let him dry up his bodily frame.

अध्याय ६

श्लोक 6.25

अग्नीनात्मनि वैतानान् समारोप्य यथाविधि ।अनग्निरनिकेतः स्यान् मुनिर्मूलफलाशनः

agnInAtmani vaitAnAn samAropya yathAvidhi | anagniraniketaH syAn munirmUlaphalAshanaH

हिन्दी अर्थ

अभिपूजितलाभेशच यतिुकोऽपि बध्यते

English

Having reposited the three sacred fires in himself, according to the prescribed rule, let him live without a fire, without a house, wholly silent, subsisting on roots and fruit,

अध्याय ६

श्लोक 6.26

अप्रयत्नः सुखार्थेषु ब्रह्मचारी धराऽऽशयः ।शरणेष्वममश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः

aprayatnaH sukhArtheShu brahmachArI dharA.a.ashayaH | sharaNeShvamamashchaiva vR^ikShamUlaniketanaH

हिन्दी अर्थ

अधिक भिक्षा से कामादि विषया में मन लग जाता है । रखोई कां युऱा निकल गया हो, कूटना वंद हो चुका हो, आग बुझादी हि चाहिए। भिक्षा न मिलने पर खेद और मिलने पर आल न माले, होवे । सत्कार के साथ मिली भिक्षाओं से पुणा करे यकि

English

Making no effort (to procure) things that give pleasure, chaste, sleeping on the bare ground, not caring for any shelter, dwelling at the roots of trees.

अध्याय ६

श्लोक 6.27

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ।गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

tApaseShveva vipreShu yAtrikaM bhaikShamAharet | gR^ihamedhiShu chAnyeShu dvijeShu vanavAsiShu

हिन्दी अर्थ

" थोडा भोजन से, निर्जन मै निवास खे, विषयों में खिची हुई, णियाँ की हिंसा न करने से पुरुष मोक्ष के योग्य होता है। महुप्य , के कमे दोषों से दुर्गति, नरक में पड़ना और यमयातना. आदि -: यह सब निषिद्ध कर्मों का फल समभना चाहिए -॥'५६-६२॥ पत .

English

From Brahmanas (who live as) ascetics, let him receive alms, (barely sufficient) to support life, or from other householders of the twice-born (castes) who reside in the forest.

अध्याय ६

श्लोक 6.28

ग्रामादाहृत्य वाऽश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् ।प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा

grAmAdAhR^itya vA.ashnIyAdaShTau grAsAn vane vasan | pratigR^ihya puTenaiva pANinA shakalena vA

हिन्दी अर्थ

समः सर्वेषु भूतेष न लिङ्ग धमेकारणम् ॥ ६ ६ ॥

English

Or (the hermit) who dwells in the forest may bring (food) from a village, receiving it either in a hollow dish (of leaves), in (his naked) hand, or in a broken earthen dish, and may eat eight mouthfuls.

अध्याय ६

श्लोक 6.29

एताश्चान्याश्च सेवेत दीक्षा विप्रो वने वसन् ।विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः

etAshchAnyAshcha seveta dIkShA vipro vane vasan | vividhAshchaupaniShadIrAtmasa.nsiddhaye shrutIH

हिन्दी अर्थ

इस देह से निकलता, फिर गर्म में उत्पत्ति और लाखों योनियों का विचार करे । आश्रम के चियद्ध कोई दोष भी लगे, सोभी जीवो पर समभाव रखकर, धर्माचरण करता रहे । क्योंकि दरड-कम- रडलु चिद्व धारण करना ही धर्माचरण नहीं कहलाता । निर्मली

English

These and other observances must a Brahmana who dwells in the forest diligently practise, and in order to attain complete (union with) the (supreme) Soul, (he must study) the various sacred texts contained in the Upanishads,

अध्याय ६

श्लोक 6.30

ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः ।विद्यातपोविवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये

R^iShibhirbrAhmaNaishchaiva gR^ihasthaireva sevitAH | vidyAtapovivR^iddhyarthaM sharIrasya cha shuddhaye

हिन्दी अर्थ

दशनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते

English

(As well as those rites and texts) which have been practised and studied by the sages (Rishis), and by Brahmana householders, in order to increase their knowledge (of Brahman), and their austerity, and in order to sanctify their bodies;

अध्याय ६

श्लोक 6.31

अपराजितां वाऽस्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः ।आ निपातात्शरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनः

aparAjitAM vA.asthAya vrajeddishamajihmagaH | A nipAtAtsharIrasya yukto vAryanilAshanaH

हिन्दी अर्थ

जसे सुवणं आदि घातुओं का मेल अग्नि में घोकने से जल याम से दोषों को, बह्म में मनकी चारणा से पाए को, इा्रियसंयम ले विषयों को और ध्यान से कास, क्रोध, मोह आदि को जलावे। से विचार करे, क्योंकि, जीवयति सच को ज्ञात नहीं होती । ब्रहम

English

Or let him walk, fully determined and going straight on, in a north-easterly direction, subsisting on water and air, until his body sinks to rest.

अध्याय ६

श्लोक 6.32

आसां महर्षिचर्याणां त्यक्त्वाऽन्यतमया तनुम् ।वीतशोकभयो विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

AsAM maharShicharyANAM tyaktvA.anyatamayA tanum | vItashokabhayo vipro brahmaloke mahIyate

हिन्दी अर्थ

नदकूल यथा इक्षा वृक्ष वा शकानयथा।

English

A Brahmana, having got rid of his body by one of those modes practised by the great sages, is exalted in the world of Brahman, free from sorrow and fear.

अध्याय ६

श्लोक 6.33

वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ।चतुर्थमायुषो भागं त्यक्वा सङ्गान् परिव्रजेत्

vaneShu cha vihR^ityaivaM tR^itIyaM bhAgamAyuShaH | chaturthamAyuSho bhAgaM tyakvA sa~NgAn parivrajet

हिन्दी अर्थ

से इल लोक में ब्रह्मपद का साधन होता है । यह शरीर हड्डी रूप खेमा में स्नायुरूप डोरियों से बॅधा, मांस और रुधिर रूप बुढ़ापा शोक, रोग, दुःख का घर हैं, रजोगुणी है, अनित्य है, पांच महाभूतो का निवासस्थान है, इससे ममता छोड़देनी चा

English

But having thus passed the third part of (a man's natural term of) life in the forest, he may live as an ascetic during the fourth part of his existence, after abandoning all attachment to worldly objects.

अध्याय ६

श्लोक 6.34

आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः ।भिक्षाबलिपरिश्रान्तः प्रव्रजन् प्रेत्य वर्धते

AshramAdAshramaM gatvA hutahomo jitendriyaH | bhikShAbaliparishrAntaH pravrajan pretya vardhate

हिन्दी अर्थ

प्रिय पुरुषों के ऊपर पुण्य झौर अग्रियं ब्रह्मज्ञानी पुरुष अपने फे ऊपर पाप त्यागकर, भ्या होता-हे। जब सन्यासी सब भाँति निःस्ट्ह

English

He who after passing from order to order, after offering sacrifices and subduing his senses, becomes, tired with (giving) alms and offerings of food, an ascetic, gains bliss after death.

अध्याय ६

श्लोक 6.35

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ।अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः

R^iNAni trINyapAkR^itya mano mokShe niveshayet | anapAkR^itya mokShaM tu sevamAno vrajatyadhaH

हिन्दी अर्थ

एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतारमनाम्। वेदसेन्यासिकानां त कर्मयोगं निबोधत

English

When he has paid the three debts, let him apply his mind to (the attainment of) final liberation; he who seeks it without having paid (his debts) sinks downwards.

अध्याय ६

श्लोक 6.36

अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः ।इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्

adhItya vidhivadvedAn putrA.nshchotpAdya dharmataH | iShTvA cha shaktito yaj~nairmano mokShe niveshayet

हिन्दी अर्थ

से जो हिज संन्यास धारण करता है, चह सूच, पापों से छूटकर। यतियो का कहा गया है अब वेद संच्यासी, अथीत् जो चिई चारण गृहत्याग न करके शान सही संन्यासी है उनका कमयमिं

English

Having studied the Vedas in accordance with the rule, having begat sons according to the sacred law, and having offered sacrifices according to his ability, he may direct his mind to (the attainment of) final liberation.

अध्याय ६

श्लोक 6.37

अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथा सुतान् ।तथा प्रजां अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः

anadhItya dvijo vedAnanutpAdya tathA sutAn | tathA prajAM aniShTvA chaiva yaj~naishcha mokShamichChan vrajatyadhaH

हिन्दी अर्थ

तो उत्तमगति देनेवाले हैं । इन सब आश्रमां मै वेद और स्सृतियों के सन करता है। जैसे सव नदी और नद समुद्र में अकर ठरते हैं, पैसे सघ आश्रमी गृहस्थ में आश्रम रखते हैं ॥ ८७-६० ॥ .

English

A twice-born man who seeks final liberation, without having studied the Vedas, without having begotten sons, and without having offered sacrifices, sinks downwards.

अध्याय ६

श्लोक 6.38

प्राजापत्यं निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ।सार्ववेदसदक्षिणाम् आत्मन्यग्नीन् समारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात्

prAjApatyaM nirupyeShTiM sarvavedasadakShiNAm | sArvavedasadakShiNAm AtmanyagnIn samAropya brAhmaNaH pravrajedgR^ihAt

हिन्दी अर्थ

का सेवन यक्ष से करना चाहिए उनके लक्षण इस प्रकार हैं- १-बैसे, २-क्षमा, २-दम-मनको रोकना, ४-अस्तेय-चोरी व करना । ओ विप्र घर्मे/के दशलक्षणो को पढ़ते है और उसके अजु सा ते हैं, वे परमगति को पातेई॥ ६१-६३ ॥

English

Having performed the Ishti, sacred to the Lord of creatures (Pragapati), where (he gives) all his property as the sacrificial fee, having reposited the sacred fires in himself, a Brahmana may depart from his house (as an ascetic).

अध्याय ६

श्लोक 6.39

यो दत्त्वा सर्वभूतेभ्यः प्रव्रजत्यभयं गृहात् ।तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः

yo dattvA sarvabhUtebhyaH pravrajatyabhayaM gR^ihAt | tasya tejomayA lokA bhavanti brahmavAdinaH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Worlds, radiant in brilliancy, become (the portion) of him who recites (the texts regarding) Brahman and departs from his house (as an ascetic), after giving a promise of safety to all created beings.

अध्याय ६

श्लोक 6.40

यस्मादण्वपि भूतानां द्विजान्नोत्पद्यते भयम् ।तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन

yasmAdaNvapi bhUtAnAM dvijAnnotpadyate bhayam | tasya dehAdvimuktasya bhayaM nAsti kutashchana

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

For that twice-born man, by whom not the smallest danger even is caused to created beings, there will be no danger from any (quarter), after he is freed from his body.

अध्याय ६

श्लोक 6.41

अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः ।समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत्

agArAdabhiniShkrAntaH pavitropachito muniH | samupoDheShu kAmeShu nirapekShaH parivrajet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Departing from his house fully provided with the means of purification (Pavitra), let him wander about absolutely silent, and caring nothing for enjoyments that may be offered (to him).

अध्याय ६

श्लोक 6.42

एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ।सिद्धिमेकस्य सम्पश्यन्न जहाति न हीयते

eka eva charennityaM siddhyarthamasahAyavAn | siddhimekasya sampashyanna jahAti na hIyate

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him always wander alone, without any companion, in order to attain (final liberation), fully understanding that the solitary (man, who) neither forsakes nor is forsaken, gains his end.

अध्याय ६

श्लोक 6.43

सिद्धम् अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ।उपेक्षकोऽसङ्कुसुको मुनिर्भावसमाहितः

siddham anagniraniketaH syAdgrAmamannArthamAshrayet | upekShako.asa~Nkusuko munirbhAvasamAhitaH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

He shall neither possess a fire, nor a dwelling, he may go to a village for his food, (he shall be) indifferent to everything, firm of purpose, meditating (and) concentrating his mind on Brahman.

अध्याय ६

श्लोक 6.44

ऽसाङ्कुसुको कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता ।कुचैलं समता चैव सर्वस्मिन्नेतत्मुक्तस्य लक्षणम्

.asA~Nkusuko kapAlaM vR^ikShamUlAni kuchelamasahAyatA | kuchailaM samatA chaiva sarvasminnetatmuktasya lakShaNam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

A potsherd (instead of an alms-bowl), the roots of trees (for a dwelling), coarse worn-out garments, life in solitude and indifference towards everything, are the marks of one who has attained liberation.

अध्याय ६

श्लोक 6.45

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशं भृतको यथा

nAbhinandeta maraNaM nAbhinandeta jIvitam | kAlameva pratIkSheta nirveshaM bhR^itako yathA

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him not desire to die, let him not desire to live; let him wait for (his appointed) time, as a servant (waits) for the payment of his wages.

अध्याय ६

श्लोक 6.46

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् ।सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्

dR^iShTipUtaM nyasetpAdaM vastrapUtaM jalaM pibet | satyapUtAM vadedvAchaM manaHpUtaM samAcharet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him put down his foot purified by his sight, let him drink water purified by (straining with) a cloth, let him utter speech purified by truth, let him keep his heart pure.

अध्याय ६

श्लोक 6.47

अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कं चन ।न चैमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केन चित्

ativAdA.nstitikSheta nAvamanyeta kaM chana | na chaimaM dehamAshritya vairaM kurvIta kena chit

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him patiently bear hard words, let him not insult anybody, and let him not become anybody's enemy for the sake of this (perishable) body.

अध्याय ६

श्लोक 6.48

क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुध्येदाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ।सप्तद्वारावकीर्णां च न वाचमनृतां वदेत्

kruddhyantaM na pratikrudhyedAkruShTaH kushalaM vadet | saptadvArAvakIrNAM cha na vAchamanR^itAM vadet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Against an angry man let him not in return show anger, let him bless when he is cursed, and let him not utter speech, devoid of truth, scattered at the seven gates.

अध्याय ६

श्लोक 6.49

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।आत्मनैव सहायेन सुखार्थी विचरेदिह

adhyAtmaratirAsIno nirapekSho nirAmiShaH | Atmanaiva sahAyena sukhArthI vicharediha

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Delighting in what refers to the Soul, sitting (in the postures prescribed by the Yoga), independent (of external help), entirely abstaining from sensual enjoyments, with himself for his only companion, he shall live in this world, desiring the bliss (of final liberation).

अध्याय ६

श्लोक 6.50

न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ।नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हि चित्

na chotpAtanimittAbhyAM na nakShatrA~NgavidyayA | nAnushAsanavAdAbhyAM bhikShAM lipseta karhi chit

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Neither by (explaining) prodigies and omens, nor by skill in astrology and palmistry, nor by giving advice and by the exposition (of the Sastras), let him ever seek to obtain alms.

अध्याय ६

श्लोक 6.51

न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरपि वा श्वभिः ।आकीर्णं भिक्षुकैर्वाऽन्यैरगारमुपसंव्रजेत्

na tApasairbrAhmaNairvA vayobhirapi vA shvabhiH | AkIrNaM bhikShukairvA.anyairagAramupasa.nvrajet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him not (in order to beg) go near a house filled with hermits, Brahmanas, birds, dogs, or other mendicants.

अध्याय ६

श्लोक 6.52

कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ।विचरेन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन्

kL^iptakeshanakhashmashruH pAtrI daNDI kusumbhavAn | vicharenniyato nityaM sarvabhUtAnyapIDayan

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

His hair, nails, and beard being clipped, carrying an alms-bowl, a staff, and a water-pot, let him continually wander about, controlling himself and not hurting any creature.

अध्याय ६

श्लोक 6.53

अतैजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च ।तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे

ataijasAni pAtrANi tasya syurnirvraNAni cha | teShAmadbhiH smR^itaM shauchaM chamasAnAmivAdhvare

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

His vessels shall not be made of metal, they shall be free from fractures; it is ordained that they shall be cleansed with water, like (the cups, called) Kamasa, at a sacrifice.

अध्याय ६

श्लोक 6.54

अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैदलं तथा ।एताणि यतिपात्राणि मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

alAbuM dArupAtraM cha mR^iNmayaM vaidalaM tathA | etANi yatipAtrANi manuH svAyambhuvo.abravIt

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

A gourd, a wooden bowl, an earthen (dish), or one made of split cane, Manu, the son of Svayambhu, has declared (to be) vessels (suitable) for an ascetic.

अध्याय ६

श्लोक 6.55

एककालं चरेद्भैक्षं न प्रसज्जेत विस्तरे ।भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

ekakAlaM charedbhaikShaM na prasajjeta vistare | bhaikShe prasakto hi yatirviShayeShvapi sajjati

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him go to beg once (a day), let him not be eager to obtain a large quantity (of alms); for an ascetic who eagerly seeks alms, attaches himself also to sensual enjoyments.

अध्याय ६

श्लोक 6.56

विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्

vidhUme sannamusale vya~NgAre bhuktavajjane | vR^itte sharAvasampAte bhikShAM nityaM yatishcharet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

When no smoke ascends from (the kitchen), when the pestle lies motionless, when the embers have been extinguished, when the people have finished their meal, when the remnants in the dishes have been removed, let the ascetic always go to beg.

अध्याय ६

श्लोक 6.57

अलाभे न विषदी स्यात्लाभे चैव न हर्षयेत् ।प्राणयात्रिकमात्रः स्यात्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः

alAbhe na viShadI syAtlAbhe chaiva na harShayet | prANayAtrikamAtraH syAtmAtrAsa~NgAdvinirgataH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him not be sorry when he obtains nothing, nor rejoice when he obtains (something), let him (accept) so much only as will sustain life, let him not care about the (quality of his) utensils.

अध्याय ६

श्लोक 6.58

अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्वशः ।अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते

abhipUjitalAbhA.nstu jugupsetaiva sarvashaH | abhipUjitalAbhaishcha yatirmukto.api badhyate

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him disdain all (food) obtained in consequence of humble salutations, (for) even an ascetic who has attained final liberation, is bound (with the fetters of the Samsara) by accepting (food given) in consequence of humble salutations.

अध्याय ६

श्लोक 6.59

अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च ।ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्तयेत्

alpAnnAbhyavahAreNa rahaHsthAnAsanena cha | hriyamANAni viShayairindriyANi nivartayet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

By eating little, and by standing and sitting in solitude, let him restrain his senses, if they are attracted by sensual objects.

अध्याय ६

श्लोक 6.60

इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च ।अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते

indriyANAM nirodhena rAgadveShakShayeNa cha | ahi.nsayA cha bhUtAnAmamR^itatvAya kalpate

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

By the restraint of his senses, by the destruction of love and hatred, and by the abstention from injuring the creatures, he becomes fit for immortality.

अध्याय ६

श्लोक 6.61

अवेक्षेत गतीर्नॄणां कर्मदोषसमुद्भवाः ।निरये चैव पतनं यातनाश्च यमक्षये

avekSheta gatIrnR^INAM karmadoShasamudbhavAH | niraye chaiva patanaM yAtanAshcha yamakShaye

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him reflect on the transmigrations of men, caused by their sinful deeds, on their falling into hell, and on the torments in the world of Yama,

अध्याय ६

श्लोक 6.62

विप्रयोगं प्रियैश्चैव संयोगं च तथाऽप्रियैः ।जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्चोपपीडनम्

viprayogaM priyaishchaiva sa.nyogaM cha tathA.apriyaiH | jarayA chAbhibhavanaM vyAdhibhishchopapIDanam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

On the separation from their dear ones, on their union with hated men, on their being overpowered by age and being tormented with diseases,

अध्याय ६

श्लोक 6.63

देहादुत्क्रमणं चास्मात्पुनर्गर्भे च सम्भवम् ।योनिकोटिसहस्रेषु सृतीश्चास्यान्तरात्मनः

dehAdutkramaNaM chAsmAtpunargarbhe cha sambhavam | yonikoTisahasreShu sR^itIshchAsyAntarAtmanaH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

On the departure of the individual soul from this body and its new birth in (another) womb, and on its wanderings through ten thousand millions of existences,

अध्याय ६

श्लोक 6.64

अधर्मप्रभवं चैव दुःखयोगं शरीरिणाम् ।धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगमक्षयम्

adharmaprabhavaM chaiva duHkhayogaM sharIriNAm | dharmArthaprabhavaM chaiva sukhasa.nyogamakShayam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

On the infliction of pain on embodied (spirits), which is caused by demerit, and the gain of eternal bliss, which is caused by the attainment of their highest aim, (gained through) spiritual merit.

अध्याय ६

श्लोक 6.65

सूक्ष्मतां चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः ।देहेषु च समुत्पत्तिमुत्तमेष्वधमेषु च

sUkShmatAM chAnvavekSheta yogena paramAtmanaH | deheShu cha samutpattimuttameShvadhameShu cha

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

By deep meditation let him recognise the subtile nature of the supreme Soul, and its presence in all organisms, both the highest and the lowest.

अध्याय ६

श्लोक 6.66

देहेषु चैवोपपत्तिम् दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः ।भूषितोऽपि समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम्

deheShu chaivopapattim dUShito.api chareddharmaM yatra tatrAshrame rataH | bhUShito.api samaH sarveShu bhUteShu na li~NgaM dharmakAraNam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

To whatever order he may be attached, let him, though blemished (by a want of the external marks), fulfil his duty, equal-minded towards all creatures; (for) the external mark (of the order) is not the cause of (the acquisition of) merit.

अध्याय ६

श्लोक 6.67

फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् ।न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति

phalaM katakavR^ikShasya yadyapyambuprasAdakam | na nAmagrahaNAdeva tasya vAri prasIdati

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Though the fruit of the Kataka tree (the clearing-nut) makes water clear, yet the (latter) does not become limpid in consequence of the mention of the (fruit's) name.

अध्याय ६

श्लोक 6.68

संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा ।शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत्

sa.nrakShaNArthaM jantUnAM rAtrAvahani vA sadA | sharIrasyAtyaye chaiva samIkShya vasudhAM charet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

In order to preserve living creatures, let him always by day and by night, even with pain to his body, walk, carefully scanning the ground.

अध्याय ६

श्लोक 6.69

अह्ना रात्र्या च याञ्जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः ।तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत्

ahnA rAtryA cha yA~njantUn hinastyaj~nAnato yatiH | teShAM snAtvA vishuddhyarthaM prANAyAmAn ShaDAcharet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

In order to expiate (the death) of those creatures which he unintentionally injures by day or by night, an ascetic shall bathe and perform six suppressions of the breath.

अध्याय ६

श्लोक 6.70

प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः ।व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः

prANAyAmA brAhmaNasya trayo.api vidhivatkR^itAH | vyAhR^itipraNavairyuktA vij~neyaM paramaM tapaH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Three suppressions of the breath even, performed according to the rule, and accompanied with the (recitation of the) Vyahritis and of the syllable Om, one must know to be the highest (form of) austerity for every Brahmana.

अध्याय ६

श्लोक 6.71

दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात्

dahyante dhmAyamAnAnAM dhAtUnAM hi yathA malAH | tathendriyANAM dahyante doShAH prANasya nigrahAt

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

For as the impurities of metallic ores, melted in the blast (of a furnace), are consumed, even so the taints of the organs are destroyed through the suppression of the breath.

अध्याय ६

श्लोक 6.72

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम् ।प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

prANAyAmairdaheddoShAn dhAraNAbhishcha kilbiSham | pratyAhAreNa sa.nsargAn dhyAnenAnIshvarAn guNAn

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him destroy the taints through suppressions of the breath, (the production of) sin by fixed attention, all sensual attachments by restraining (his senses and organs), and all qualities that are not lordly by meditation.

अध्याय ६

श्लोक 6.73

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयामकृतात्मभिः ।ध्यानयोगेन सम्पश्येद्गतिमस्यान्तरात्मनः

uchchAvacheShu bhUteShu durj~neyAmakR^itAtmabhiH | dhyAnayogena sampashyedgatimasyAntarAtmanaH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him recognise by the practice of meditation the progress of the individual soul through beings of various kinds, (a progress) hard to understand for unregenerate men.

अध्याय ६

श्लोक 6.74

सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न निबध्यते ।दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते

samyagdarshanasampannaH karmabhirna nibadhyate | darshanena vihInastu sa.nsAraM pratipadyate

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

He who possesses the true insight (into the nature of the world), is not fettered by his deeds; but he who is destitute of that insight, is drawn into the circle of births and deaths.

अध्याय ६

श्लोक 6.75

अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्चैव कर्मभिः ।तपसश्चरणैश्चौग्रैः साधयन्तीह तत्पदम्

ahi.nsayendriyAsa~Ngairvaidikaishchaiva karmabhiH | tapasashcharaNaishchaugraiH sAdhayantIha tatpadam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

By not injuring any creatures, by detaching the senses (from objects of enjoyment), by the rites prescribed in the Veda, and by rigorously practising austerities, (men) gain that state (even) in this (world).

अध्याय ६

श्लोक 6.76

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

asthisthUNaM snAyuyutaM mA.nsashoNitalepanam | charmAvanaddhaM durgandhi pUrNaM mUtrapurIShayoH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him quit this dwelling, composed of the five elements, where the bones are the beams, which is held together by tendons (instead of cords), where the flesh and the blood are the mortar, which is thatched with the skin, which is foul-smelling, filled with urine and ordure, infested by old age and sorrow, the seat of disease, harassed by pain, gloomy with passion, and perishable.

अध्याय ६

श्लोक 6.77

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यजेत्

jarAshokasamAviShTaM rogAyatanamAturam | rajasvalamanityaM cha bhUtAvAsamimaM tyajet

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him quit this dwelling, composed of the five elements, where the bones are the beams, which is held together by tendons (instead of cords), where the flesh and the blood are the mortar, which is thatched with the skin, which is foul-smelling, filled with urine and ordure, infested by old age and sorrow, the seat of disease, harassed by pain, gloomy with passion, and perishable.

अध्याय ६

श्लोक 6.78

नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते

nadIkUlaM yathA vR^ikSho vR^ikShaM vA shakuniryathA | tathA tyajannimaM dehaM kR^ichChrAdgrAhAdvimuchyate

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

He who leaves this body, (be it by necessity) as a tree (that is torn from) the river-bank, or (freely) like a bird (that) quits a tree, is freed from the misery (of this world, dreadful like) a shark.

अध्याय ६

श्लोक 6.79

प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ।विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम्

priyeShu sveShu sukR^itamapriyeShu cha duShkR^itam | visR^ijya dhyAnayogena brahmAbhyeti sanAtanam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Making over (the merit of his own) good actions to his friends and (the guilt of) his evil deeds to his enemies, he attains the eternal Brahman by the practice of meditation.

अध्याय ६

श्लोक 6.80

यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः ।तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चैह च शाश्वतम्

yadA bhAvena bhavati sarvabhAveShu niHspR^ihaH | tadA sukhamavApnoti pretya chaiha cha shAshvatam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

When by the disposition (of his heart) he becomes indifferent to all objects, he obtains eternal happiness both in this world and after death.

अध्याय ६

श्लोक 6.81

अनेन विधिना सर्वांस्त्यक्त्वा सङ्गान् शनैः शनैः ।सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते

anena vidhinA sarvA.nstyaktvA sa~NgAn shanaiH shanaiH | sarvadvandvavinirmukto brahmaNyevAvatiShThate

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

He who has in this manner gradually given up all attachments and is freed from all the pairs (of opposites), reposes in Brahman alone.

अध्याय ६

श्लोक 6.82

ध्यानिकं सर्वमेवैतद्यदेतदभिशब्दितम् ।न ह्यनध्यात्मवित्कश्चित्क्रियाफलमुपाश्नुते

dhyAnikaM sarvamevaitadyadetadabhishabditam | na hyanadhyAtmavitkashchitkriyAphalamupAshnute

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

All that has been declared (above) depends on meditation; for he who is not proficient in the knowledge of that which refers to the Soul reaps not the full reward of the performance of rites.

अध्याय ६

श्लोक 6.83

अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च ।आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्

adhiyaj~naM brahma japedAdhidaivikameva cha | AdhyAtmikaM cha satataM vedAntAbhihitaM cha yat

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Let him constantly recite (those texts of) the Veda which refer to the sacrifice, (those) referring to the deities, and (those) which treat of the Soul and are contained in the concluding portions of the Veda (Vedanta).

अध्याय ६

श्लोक 6.84

इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् ।इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम्

idaM sharaNamaj~nAnAmidameva vijAnatAm | idamanvichChatAM svargamidamAnantyamichChatAm

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

That is the refuge of the ignorant, and even that (the refuse) of those who know (the meaning of the Veda); that is (the protection) of those who seek (bliss in) heaven and of those who seek endless (beatitude).

अध्याय ६

श्लोक 6.85

अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः ।स विधूयैह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति

anena kramayogena parivrajati yo dvijaH | sa vidhUyaiha pApmAnaM paraM brahmAdhigachChati

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

A twice-born man who becomes an ascetic, after the successive performance of the above-mentioned acts, shakes off sin here below and reaches the highest Brahman.

अध्याय ६

श्लोक 6.86

एष धर्मोऽनुशिष्टो वो यतीनां नियतात्मनाम् ।वेदसंन्यासिकानां तु कर्मयोगं निबोधत

eSha dharmo.anushiShTo vo yatInAM niyatAtmanAm | vedasa.nnyAsikAnAM tu karmayogaM nibodhata

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Thus the law (valid) for self-restrained ascetics has been explained to you; now listen to the (particular) duties of those who give up (the rites prescribed by) the Veda.

अध्याय ६

श्लोक 6.87

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः

brahmachArI gR^ihasthashcha vAnaprastho yatistathA | ete gR^ihasthaprabhavAshchatvAraH pR^ithagAshramAH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

The student, the householder, the hermit, and the ascetic, these (constitute) four separate orders, which all spring from (the order of) householders.

अध्याय ६

श्लोक 6.88

सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः ।यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम्

sarve.api kramashastvete yathAshAstraM niShevitAH | yathoktakAriNaM vipraM nayanti paramAM gatim

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

But all (or) even (any of) these orders, assumed successively in accordance with the Institutes (of the sacred law), lead the Brahmana who acts by the preceding (rules) to the highest state.

अध्याय ६

श्लोक 6.89

सर्वेषामपि चैतेषां वेदस्मृतिविधानतः ।वेदश्रुतिविधानतः गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान् बिभर्ति हि

sarveShAmapi chaiteShAM vedasmR^itividhAnataH | vedashrutividhAnataH gR^ihastha uchyate shreShThaH sa trInetAn bibharti hi

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

And in accordance with the precepts of the Veda and of the Smriti, the housekeeper is declared to be superior to all of them; for he supports the other three.

अध्याय ६

श्लोक 6.90

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्

yathA nadInadAH sarve sAgare yAnti sa.nsthitim | tathaivAshramiNaH sarve gR^ihasthe yAnti sa.nsthitim

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

As all rivers, both great and small, find a resting-place in the ocean, even so men of all orders find protection with householders

अध्याय ६

श्लोक 6.91

चतुर्भिरपि चैवैतैर्नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः ।दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः

chaturbhirapi chaivaitairnityamAshramibhirdvijaiH | dashalakShaNako dharmaH sevitavyaH prayatnataH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

By twice-born men belonging to (any of) these four orders, the tenfold law must be ever carefully obeyed.

अध्याय ६

श्लोक 6.92

धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्

dhR^itiH kShamA damo.asteyaM shauchamindriyanigrahaH | dhIrvidyA satyamakrodho dashakaM dharmalakShaNam

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Contentment, forgiveness, self-control, abstention from unrighteously appropriating anything, (obedience to the rules of) purification, coercion of the organs, wisdom, knowledge (of the supreme Soul), truthfulness, and abstention from anger, (form) the tenfold law.

अध्याय ६

श्लोक 6.93

दश लक्षणानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते ।अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम्

dasha lakShaNAni dharmasya ye viprAH samadhIyate | adhItya chAnuvartante te yAnti paramAM gatim

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Those Brahmanas who thoroughly study the tenfold law, and after studying obey it, enter the highest state.

अध्याय ६

श्लोक 6.94

दशलक्षणकं धर्ममनुतिष्ठन् समाहितः ।वेदान्तं विधिवत्श्रुत्वा संन्यसेदनृणो द्विजः

dashalakShaNakaM dharmamanutiShThan samAhitaH | vedAntaM vidhivatshrutvA sa.nnyasedanR^iNo dvijaH

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

A twice-born man who, with collected mind, follows the tenfold law and has paid his (three) debts, may, after learning the Vedanta according to the prescribed rule, become an ascetic.

अध्याय ६

श्लोक 6.95

संन्यस्य सर्वकर्माणि कर्मदोषानपानुदन् ।नियतो वेदमभ्यस्य पुत्रैश्वर्ये सुखं वसेत्

sa.nnyasya sarvakarmANi karmadoShAnapAnudan | niyato vedamabhyasya putraishvarye sukhaM vaset

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Having given up (the performance of) all rites, throwing off the guilt of his (sinful) acts, subduing his organs and having studied the Veda, he may live at his ease under the protection of his son.

अध्याय ६

श्लोक 6.96

एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्यपरमोऽस्पृहः ।संन्यासेनापहत्यैनः प्राप्नोति परमं गतिम्

evaM sa.nnyasya karmANi svakAryaparamo.aspR^ihaH | sa.nnyAsenApahatyainaH prApnoti paramaM gatim

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

He who has thus given up (the performance of) all rites, who is solely intent on his own (particular) object, (and) free from desires, destroys his guilt by his renunciation and obtains the highest state.

अध्याय ६

श्लोक 6.97

एष वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विधः ।पुण्योऽक्षयफलः प्रेत्य राज्ञां धर्मं निबोधत

eSha vo.abhihito dharmo brAhmaNasya chaturvidhaH | puNyo.akShayaphalaH pretya rAj~nAM dharmaM nibodhata

हिन्दी अर्थ

ऋषि, देव ओर पितरों के ऋण से सुक्त होकर, दशलक्षण भर्म का सचन करता हुआ द्विज वेदान्त को खुनकर संन्यास धारण करे । सव अस्निदोत्रादि कमो को छोड़कर, पापों का प्राणायाम से नाश करके, जितेन्द्रिय होकर वेद का अध्ययन करे आरे बुझा

English

Thus the fourfold holy law of Brahmanas, which after death (yields) imperishable rewards, has been declared to you; now learn the duty of kings.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Manusmriti — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.