Narada Purana· Nārada Purāṇa
24
अध्याय 24 / 167

Book 1 - Adhyaya 25

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारायणपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सदाचारो नाम चतुर्विशो ऽध्यायः सनक उवाच वर्णाश्रमाचारविधिं प्रवक्ष्यामि विशेषतः ।शृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ सावधानेन चेतसा

iti śrībṛhannārāyaṇapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde sadācāro nāma caturviśo 'dhyāyaḥ sanaka uvāca varṇāśramācāravidhiṃ pravakṣyāmi viśeṣataḥ / śṛṇuṣva tanmuniśreṣṭha sāvadhānena cetasā

हिन्दी अर्थ

--इस मन्त्रको पढ़ते हुए हथेलीमें जल लेकर नासिकासे उसका स्पर्श कराये और भीतरके काम- क्रोधादि शत्रु उस जलमें आ गये, ऐसी भावना करके दूर फेंक दे। इस प्रकार शन्रुवर्गको दूर

English

I shall tell you specifically the precepts governing the disciplined conduct of life of the different castes and stages. Listen to it with attentive mind, O excellent sage.

अध्याय २४

श्लोक 2

यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत् ।पाषण्डः स हि विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

yaḥ svadharmaṃ parityajya paradharmaṃ samācaret / pāṣaṇḍaḥ sa hi vijñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भगाकर “बद्बरुपदादिव मुमुचान:” इत्यादि मन्त्रसे अभिमन्त्रित जलको अपने सिरपर डाले। उसके बाद “ऋतञ्ञ सत्यम्” इत्यादि मन्त्रसे अघमर्षण करके “अन्तश्वरसि” इत्यादि मन्त्रद्वारा एक ही

English

He who eschews his own prescribed course of duties (Dharma) and pursues that of others should be known as a heretic and be excluded from all Dharmas.

अध्याय २४

श्लोक 3

गर्भाधानादिसंस्काराः कार्या मन्त्रविधानतः ।स्त्रीणाममन्त्रतः कार्या यथाकालं यथाविधि

garbhādhānādisaṃskārāḥ kāryā mantravidhānataḥ / strīṇāmamantrataḥ kāryā yathākālaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

बार जलका आचमन करे। देवर्षे! तदनन्तर सूर्यदेवको विधिपूर्वक गन्ध, पुष्प और जलकी अञ्जलि दे। प्रात:काल स्वस्तिकाकार अञ्ञलि बाँधकर भगवान् सूर्यका उपस्थान करे। मध्याह्कालमें दोनों

English

Such purificatory ceremonies as Garbhadhana (rite of religious consummation of marriage-impregnation) should be performed with due chanting of Mantras at the proper time and in accordance with the injunctions. To women these rites do not require the chanting of Mantras.

अध्याय २४

श्लोक 4

सीमन्तकर्म प्रथमं चतुर्थे मासि शस्यते ।षष्टे वा सत्पमे वापि अष्टमे वापि कारयेत्

sīmantakarma prathamaṃ caturthe māsi śasyate / ṣaṣṭe vā satpame vāpi aṣṭame vāpi kārayet

हिन्दी अर्थ

भुजाओंको ऊपर उठाकर और सायंकाल बाँहें नीचे करके उपस्थान करे। इस प्रकार प्रात: आदि तीनों समयके लिये पृथक्ू-पृथक्॒ विधि है। नारदजी ! सूर्योपस्थानके समय “उदुत्यं जातवेदसम्',

English

The first holy rite of Simanta (ritualistic parting of the hair upwards, as a part of the purificatory rite during preg¬ nancy) should preferably be performed in the fourth month. It can be performed in the sixth or the seventh or the eighth month also.

अध्याय २४

श्लोक 5

जाते पुत्रे पिता स्नात्वा सचैलं जातकर्म च ।कुर्य्याच्च नान्दीश्राद्धं च स्वस्तिवाचनपूर्वकम्

jāte putre pitā snātvā sacailaṃ jātakarma ca / kuryyācca nāndīśrāddhaṃ ca svastivācanapūrvakam

हिन्दी अर्थ

चित्र देवानामुदगादनीकम्', 'तच्चक्षुदेवहितम्' इन तीन ऋचाओंका जप करे। इसके सिवा सूर्यदेवता- सम्बन्धी अन्य मन्त्रोंका, शिव-सम्बन्धी मन्त्रोंका तथा विष्णुदेवता-सम्बन्धी मन्त्रोंका भी जप किया

English

One should perform the VrddhiSraddha {Sraddha at the time when one has acquired special prosperity and glory) either with gold or with silver. He who performs it with cooked food shall be on a par with a Candala.

अध्याय २४

श्लोक 6

हेम्ना वा रजतेनापि वृद्धिश्राद्धं प्रकल्पयेत् ।अन्नेन कारयेद्यस्तु स चण्डाल समो भवेत्

hemnā vā rajatenāpi vṛddhiśrāddhaṃ prakalpayet / annena kārayedyastu sa caṇḍāla samo bhavet

हिन्दी अर्थ

जा सकता है। सूर्योपस्थानके बाद “तेजोउसि' तथा “गायत्र्यस्थेकपदी ' इत्यादि मन्त्रोंको पढ़कर भगवान् सविताके तेजःस्वरूप गायत्रीकी अथवा परमात्म-तेजकी स्तुति--प्रार्थना करे। तदनन्तर

English

At the end of the Sutaka (i.e. the period of pollution due to the birth of a child) the father should perform the Abhyu- dayika Sraddha (i.e. Sraddha due to prosperity) for the son, observ¬ ing restraint in speech. He should indicate the name also." (i.e. the naming ceremony is to be performed).

अध्याय २४

श्लोक 7

कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं पिता पुत्रघस्य वाग्यतः ।कुर्वीत नामनिर्द्देशं सूतकान्ते यथाविधि

kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ pitā putraghasya vāgyataḥ / kurvīta nāmanirddeśaṃ sūtakānte yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

पुन: तीन बार अद्भन्यास करके ब्रह्मा, रुद्र तथा विष्णुकी स्वरूपभूता शक्तियोंका चिन्तन करे। (प्रातःकाल त्रह्माकी, मध्याहमें रुद्रकी और सायंकाल विष्णुकी शंक्तिरूपसे क्रमश: गायत्री, सावित्री और

English

O leading Brahmana, the name given shall not be unclear, meaningless, or one with many long syllables. Nor shall it contain letters difficult to pronounce.

अध्याय २४

श्लोक 8

अस्पष्टमर्थहीनं च ह्यतिगुर्व क्षरान्वितम् ।न दद्यान्नाम विप्रेन्द तथा च विषथमाक्षरम्

aspaṣṭamarthahīnaṃ ca hyatigurva kṣarānvitam / na dadyānnāma viprenda tathā ca viṣathamākṣaram

हिन्दी अर्थ

संरस्वतीका चिन्तन करना चाहिए। उनका क्रमशः

English

He shall perform the Ca/a®, the rite of keeping locks

अध्याय २४

श्लोक 9

तृतीयवर्षे चौलं च पञ्चमे षष्टसंमिते ।सत्पमे चाष्टमे वापि कुर्याद् गृह्योक्तमार्गतः

tṛtīyavarṣe caulaṃ ca pañcame ṣaṣṭasaṃmite / satpame cāṣṭame vāpi kuryād gṛhyoktamārgataḥ

हिन्दी अर्थ

गी जतुराननाक्षवलयं कुम्भं करैः

English

If due to unavoidable situations, the GarbhSdhSna and other rites are not performed in due course, the expiatory rite of one fourth Krcchra shall be performed. In the case of the Caula rite, it should be half a Krcchra.

अध्याय २४

श्लोक 10

दैवयोगादतिक्रान्ते गर्भाधानादिकर्मणि ।कर्तव्यः पादकृच्छ्रो वै चौले त्वर्द्धं प्रकल्पयेत्

daivayogādatikrānte garbhādhānādikarmaṇi / kartavyaḥ pādakṛcchro vai caule tvarddhaṃ prakalpayet

हिन्दी अर्थ

प्रातः:कालमें गायत्रीदेवी ऋग्वेदस्वरूपा बालिकाके रूपमें विराज रही हैं। ये ब्रह्माजीकी शक्ति हैं। इनके चार मुख हैं। इन्होंने अपने हाथोंमें अक्षवलय, कलश, खुक् और ख्रुवा धारण कर

English

The investiture with sacred thread for the boy should be in the eighth year after conception or birth.* Any time upto the sixteenth year is permitted as a subsidiary period (for the same rite in the case of a Brahmana).

अध्याय २४

श्लोक 11

गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे बटुकस्योपनायनम् ।आषोडशाब्दपर्यन्तं गौणं कालमुशन्ति च

garbhāṣṭame 'ṣṭame vābde baṭukasyopanāyanam / āṣoḍaśābdaparyantaṃ gauṇaṃ kālamuśanti ca

हिन्दी अर्थ

रखा है। इनके मुखकी कान्ति अरुण चन्द्रमाके समान कमनीय है। ये हंसपर चढ़नेकी क्रीड़ा कर रही हैं। उस समय इनके मणिमय आभूषण खनखन करने लगते हैं। मणिके बिम्बोंसे ये कूजित और

English

The investiture with sacred thread in the case of a Ksatriya is in the eleventh year after conception. (If not done in the eleventh year due to circumstances), learned men permit any time upto the twentysecond year.

अध्याय २४

श्लोक 12

गर्भैकादशमे ऽब्दे तु राजन्यस्योपनायनम् ।आद्वाविंशाब्दपर्यन्तं कालमाहुर्विपश्चितः

garbhaikādaśame 'bde tu rājanyasyopanāyanam / ādvāviṃśābdaparyantaṃ kālamāhurvipaścitaḥ

हिन्दी अर्थ

विभूषित हैं। ऐसी गायत्रीदेवी हमारे ध्यानको

English

The religious student should perform the Brahmayajha and the Tarpana rite every day. He who forsakes the ritualistic fire-worship is called a fallen fellow by the learned.

अध्याय २४

श्लोक 13

वैश्वोपनयनं प्रोक्तं गर्भाद्द्वादशमे तथा ।चतुर्विंशाब्दपर्यन्तं गौणमाहुर्मनीषिणः

vaiśvopanayanaṃ proktaṃ garbhāddvādaśame tathā / caturviṃśābdaparyantaṃ gauṇamāhurmanīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

'मध्याह्कालमें वही गायत्री 'सावित्री' नाम धारण करती हैं। ये रुद्रकी शक्ति हैं। नूतन

English

Every day he should partake of the food got as alms only. Never should he take food given by a single man. The student who has conquered his sense-organs should bring alms from the houses of Brahmanas of irreproachable character.

अध्याय २४

श्लोक 14

एतत्कालावधेर्यस्य द्विजस्यातिक्रमो भवेत् ।सावित्रीपतितं विद्यात्तं तु नैवालपेत्कदा

etatkālāvadheryasya dvijasyātikramo bhavet / sāvitrīpatitaṃ vidyāttaṃ tu naivālapetkadā

हिन्दी अर्थ

यौवनसे सम्पन्न हैं। इनके तीन नेत्र हैं। व्याप्रका चर्म इन्होंने वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा है। इनके हाथोंमें खट्वाड़, त्रिशूल, अक्षवलय और अभयकी मुद्रा है। तेजोमयी विद्युतंकं समान

English

The Ksatriyas and others are by no means to be bowed to by a Brahmana. The following should not be saluted: An atheist, a person who breaks the bounds of decency, an un¬ grateful person, the common priest of the village, a thief, a rogue, a heretic, the fallen fellow, the Vrdtya (one of the three castes fallen from his castc-position due to non-performance of holy rites), a professional astrologer, a sinner, who shall never be saluted, a mad man, a gambler, an unclean person a person (who is) running, a person who has applied oil to his head and a person performing Japa.

अध्याय २४

श्लोक 15

द्विजोपनयने विप्र मुख्यकालव्यतिक्रमे ।द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ्रं पश्चाज्चान्द्रायणं तथा ।सांतपनद्वयं चैव कृत्वा कर्म समाचरेत्

dvijopanayane vipra mukhyakālavyatikrame / dvādaśābdaṃ caretkṛcchraṃ paścājcāndrāyaṇaṃ tathā / sāṃtapanadvayaṃ caiva kṛtvā karma samācaret

हिन्दी अर्थ

देदीप्यमान जटामें बालचन्द्रमाका मुकुट शोभा पा रहा है। ये आनन्दमें मग्र हैं। वृषभ इनका वाहन है। शरीरका रंग (कपूरके समान) गौर है और यजुर्वेद इनका स्वरूप है। इस रूपमें ध्यान करने

English

If individuafl salutation is made in an assembly, a sacrificial hall or a temple, it destroys the merit earned before.

अध्याय २४

श्लोक 16

अन्यथआ पतितं विद्यात्कर्त्तापि ब्रह्महा भवेत् ।र्मौञ्जी विप्रस्य विज्ञेया धनुर्ज्या क्षत्त्रियस्य तु

anyathaā patitaṃ vidyātkarttāpi brahmahā bhavet / rmauñjī viprasya vijñeyā dhanurjyā kṣattriyasya tu

हिन्दी अर्थ

योग्य सावित्री हमारे ऐश्वर्यकी वृद्धि करें।'

English

Caula or C&ddkarava:

अध्याय २४

श्लोक 17

आवी वैश्यस्य विज्ञेया श्रूयतामजिने तथा ।विप्रस्य चोक्तमैणेयं रौरवं क्षत्रियस्य तु

āvī vaiśyasya vijñeyā śrūyatāmajine tathā / viprasya coktamaiṇeyaṃ rauravaṃ kṣatriyasya tu

हिन्दी अर्थ

'सायंकालमें वही गायत्री विष्णुशक्ति भगवती सरस्वतीका रूप धारण करती हैं। उनके श्रीअड्भ पीताम्बरसे अलछ्डुत होते हैं। उनका रंग-रूप श्याम है। शरीरका एक-एक अवयव श्याम है।

English

The topic of holidays or days on which the Veda should not be taught, is discussed in the Grhya and Dharma Sutras and most of the Smrtis. A refe¬ rence to SC. on Anadhydya (I.p -61) shows the difference of opinion among these authorities. Many of the verses in NP. are found in VP.III. 14.13 ff, Af/. 4-8, M. Nfsirnha P. ch.56. The list of holidays is stupendous. But the anadhydya is limited to learning (new) Vedic mantras and not to their appli* cation or self study {Jaimini XII.3.18-19, Apastamba Srauta Sutra 24.1.37. Hence, normal studies of other lores were not affected.

अध्याय २४

श्लोक 18

आजं वेश्यस्य विज्ञेयं दण्डान्वक्ष्ये यथाक्रमम् ।पालाशं ब्राह्मणस्योक्तं नृपस्यौदुम्बरं तथा

ājaṃ veśyasya vijñeyaṃ daṇḍānvakṣye yathākramam / pālāśaṃ brāhmaṇasyoktaṃ nṛpasyaudumbaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

विभिन्न अड्रोंमें जरावस्थाके लक्षण प्रकट होकर उनकी शोभा बढ़ा रहे हैं। वे गरुड़पर बैठी हैं।

English

The staff of a Vaishya is of goat's-wood (or "aja"); I shall tell the staffs in order: the Brahmin's is of palasha, the king's of udumbara,

अध्याय २४

श्लोक 19

बैल्वं वैश्यस्य विज्ञेय तत्प्रमाणं शृणुष्व मे ।विप्रस्य केशमानं स्यादाललाटं नृपस्य च

bailvaṃ vaiśyasya vijñeya tatpramāṇaṃ śṛṇuṣva me / viprasya keśamānaṃ syādālalāṭaṃ nṛpasya ca

हिन्दी अर्थ

आदि भूषणोंसे उनकी स्वाभाविक प्रभा और बढ़ गयी है। उनके हाथोंमें शड्ख, चक्र और उत्तम गदा तथा पद्म सुशोभित हैं। इस रूपमें ध्यान करनेयोग्य सरस्वतीदेवी हमारी श्रीवृद्धि करें।'

English

the Vaishya's of bilva; hear their measure from me. The Brahmin's staff reaches the hair, the king's the forehead,

अध्याय २४

श्लोक 20

नासाग्रसंमितं दण्डं वैश्यस्याहुर्विपश्चितः ।तथा वासांसि वक्षघ्यामि विप्रादीनां यथाक्रमम्

nāsāgrasaṃmitaṃ daṇḍaṃ vaiśyasyāhurvipaścitaḥ / tathā vāsāṃsi vakṣaghyāmi viprādīnāṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ध्यान करके गायत्री-मन्त्रका जप करे। प्रात: और मध्याह्कालमें खड़े होकर तथा सायंकालमें बैठकर भक्तिभावसे गायत्रीके ध्यानमें ही मनको लगाये हुए जप करना चाहिए। प्रति

English

and the wise say the Vaishya's reaches the tip of the nose. Now I shall tell the garments of Brahmins and the rest in order:

अध्याय २४

श्लोक 21

कषायं चैव माञ्जिष्टं हारिद्रं च प्रकीर्तितम् ।उपनीतो द्विजो विप्र परिचर्यापरो गुरोः

kaṣāyaṃ caiva māñjiṣṭaṃ hāridraṃ ca prakīrtitam / upanīto dvijo vipra paricaryāparo guroḥ

हिन्दी अर्थ

समयकी संध्योपासनामें गायत्रीदेवीका एक हजार जप उत्तम, एक सौ जप मध्यम तथा कम-से- कम दस बार जप साधारण माना गया है। आरम्भमें

English

ochre, madder-red and turmeric-yellow are declared. The twice-born, invested with the sacred thread, a Brahmin, devoted to serving his teacher,

अध्याय २४

श्लोक 22

वेदग्रहणपर्यन्तं निवसेद्गुरुवेश्मनि ।प्रातः स्नायी भवेद्वर्णी समित्कुशफलादिकान्

vedagrahaṇaparyantaṃ nivasedguruveśmani / prātaḥ snāyī bhavedvarṇī samitkuśaphalādikān

हिन्दी अर्थ

प्रणव फिर ' भूर्भुवःस्वः' उसके बाद 'तत्सवितुः ' इत्यादि त्रिपदा गायत्री--यही जपनेयोग्य गायत्री-

English

should live in his teacher's house until he has learned the Veda; the student should bathe in the morning,

अध्याय २४

श्लोक 23

गुर्वर्थमाहरेन्नित्यं कल्ये कल्ये मुनीश्वर ।यज्ञोपवीतमजिनं दण्डं च मुनिसत्तम

gurvarthamāharennityaṃ kalye kalye munīśvara / yajñopavītamajinaṃ daṇḍaṃ ca munisattama

हिन्दी अर्थ

यतिके द्वारा जो गायत्री-मन्त्रका जप होता है, उसमें छ: प्रणव लगावे अथवा आदि-अन्तमें प्रणव लगाकर मन्त्रको उसमें सम्पुटित कर दे। परंतु गृहस्थके लिये केवल आदिमें एक प्रणव लगानेका

English

and fetch fuel, kusha grass, fruit and the like for his teacher every day, O lord of sages. The sacred thread, deerskin and staff,

अध्याय २४

श्लोक 24

नष्टे भ्रष्टे नवं मन्त्राद्धृत्वा भ्रष्टं जले क्षिपेत् ।वर्णिनो वर्त्तनं प्राहुर्भिक्षान्नेनैव केवलम्

naṣṭe bhraṣṭe navaṃ mantrāddhṛtvā bhraṣṭaṃ jale kṣipet / varṇino varttanaṃ prāhurbhikṣānnenaiva kevalam

हिन्दी अर्थ

नियम है। ऐसा ही मन्त्र उसके लिये जपनेयोग्य है। तदनन्तर यथाशक्ति जप करके उसे भगवान् सूर्यको निवेदित करे। फिर गायत्री तथा सूर्यदेवताके

English

if lost or broken, should be replaced with a mantra, and the old one cast in water. His livelihood, they say, is only alms-food.

अध्याय २४

श्लोक 25

भिक्षा च श्रोत्रियागारादाहरेत्प्रयतेन्द्रियः ।भवत्पूर्वं ब्राह्मणस्य भवन्मध्यं नृपस्य च

bhikṣā ca śrotriyāgārādāharetprayatendriyaḥ / bhavatpūrvaṃ brāhmaṇasya bhavanmadhyaṃ nṛpasya ca

हिन्दी अर्थ

“उत्तरे' शिखरे देवि' इत्यादि मन्त्रसे गायत्रीदेवीका विसर्जन करते हुए कहे--'देवि! श्रीबत्रह्मा, शिव तथा भगवान् विष्णुकी अनुमति लेकर सादर पधारो।' इसके बाद दिशाओं और दिग्देवताओंको हाथ

English

With self-controlled senses he should bring alms from the house of a Vedic scholar. The word "bhavat" comes first for a Brahmin, in the middle for a king,

अध्याय २४

श्लोक 26

भवदत्यं विशः प्रोक्तं भिक्षाहरणकं वचः ।सांयप्रातर्वह्निकार्यं यथाचारं जितेन्द्रियः

bhavadatyaṃ viśaḥ proktaṃ bhikṣāharaṇakaṃ vacaḥ / sāṃyaprātarvahnikāryaṃ yathācāraṃ jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

जोड़कर प्रणाम करनेके अनन्तर प्रात:काल आदिका दूसरा कर्म भी विधिपूर्वक सम्पन्न करे। देवर्षे ! गृहस्थ पुरुष तो प्रातःकाल और मध्याहकालमें स्रान करे। परंतु वानप्रस्थी तथा संन्यासीको तीनों

English

and last for a Vaishya, in the words of asking alms. Morning and evening he should attend the fire according to custom, with senses controlled.

अध्याय २४

श्लोक 27

कुर्यात्प्रतिदिनं वर्णीं ब्रह्मयज्ञं च तर्पणम् ।अग्निकार्यपरित्यागी पतितः प्रोच्यते बुधैः

kuryātpratidinaṃ varṇīṃ brahmayajñaṃ ca tarpaṇam / agnikāryaparityāgī patitaḥ procyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

समय ख्रान करना चाहिए। जो रोग आदिसे कष्ट पा रहे हों उनके लिये तथा पथिकोंके लिये एक ही बार स्रनानका विधान किया गया है। मुनीश्चर! संध्योपासनके अनन्तर द्विज हाथमें कुश धारण

English

The student should do daily the Brahma-sacrifice (study) and tarpana. One who abandons the fire-rite is called fallen by the wise,

अध्याय २४

श्लोक 28

ब्रह्मयज्ञविहीनश्च ब्रह्महा परिकीर्तितः ।देवताभ्यर्च्चनं कुर्याच्छुश्रूषानुपदं गुरोः

brahmayajñavihīnaśca brahmahā parikīrtitaḥ / devatābhyarccanaṃ kuryācchuśrūṣānupadaṃ guroḥ

हिन्दी अर्थ

करके ब्रह्मयज्ञ करे। यदि दिनमें बताये गये कर्म प्रमादवश न किये गये हों तो रातके पहले पहरमें उन्हें क्रमश: पूर्ण कर लेना चाहिए। जो धूर्त बुद्धिवाला द्विज आपत्तिकाल न होनेपर भी संध्योपासन नहीं

English

and one without the Brahma-sacrifice is called a Brahmin-slayer. He should worship the gods and serve his teacher step by step.

अध्याय २४

श्लोक 29

भिक्षान्नं भोजयेन्नित्यं नैकान्नाशी कदाचन ।आनीयानिन्द्यविप्राणां गृहाद्भिक्षां जितेन्द्रियः

bhikṣānnaṃ bhojayennityaṃ naikānnāśī kadācana / ānīyānindyaviprāṇāṃ gṛhādbhikṣāṃ jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

करता, उसे सब धर्मोंसे भ्रष्ट एवं पाखण्डी समझना चाहिए। जो कपटपूर्ण झूठी युक्ति देनेमें चतुर होनेके कारण संध्या आदि कर्मोंको अनावश्यक बताते हुए उनका त्याग करता है, उसे

English

He should feed on alms-food always, never eating the food of one house alone; having brought alms from the houses of blameless Brahmins, with senses controlled,

अध्याय २४

श्लोक 30

निवेद्य गुरवे ऽश्रीयाद्वाग्यतस्तदनुघज्ञया ।मधुस्त्रीमांसलवणं ताम्बूलं दन्तधावनम्

nivedya gurave 'śrīyādvāgyatastadanughajñayā / madhustrīmāṃsalavaṇaṃ tāmbūlaṃ dantadhāvanam

हिन्दी अर्थ

महापातकियोंका सिरमौर समझना चाहिए'।

English

he should offer it to the teacher and eat in silence with his leave. He should avoid honey, women, meat, salt, betel and tooth-twigs,

अध्याय २४

श्लोक 31

उच्छिष्टभोजनं चैव दिवास्वापं च वर्जयेत् ।छात्रघपादुक गन्धांश्च तथा माल्यानुलेपनम्

ucchiṣṭabhojanaṃ caiva divāsvāpaṃ ca varjayet / chātraghapāduka gandhāṃśca tathā mālyānulepanam

हिन्दी अर्थ

१. तैत्तिरीय आरण्यकमें “उत्तमे शिखरे' ऐसा पाठ मिलता है। इस पुराणमें “उत्तर शिखरे” आया है। २. यस्तु संध्यादिकर्माणि कूटयुक्तिविशारद: परित्यजति त॑ विद्यान्महापातकिनां वरम्॥ (ना० पूर्व० २७। ६८)

English

eating leftovers and sleeping by day; umbrella, sandals, perfumes, garlands and ointments;

अध्याय २४

श्लोक 32

जलकेलिं नृत्यगीतवाद्यं तु परिवर्जयेत् ।परिवादं चोपतापं विप्रलापं तथाञ्जनम्

jalakeliṃ nṛtyagītavādyaṃ tu parivarjayet / parivādaṃ copatāpaṃ vipralāpaṃ tathāñjanam

हिन्दी अर्थ

संध्योपासनाके बाद विधिपूर्वक देवपूजा तथा बलिवैश्वदेव-कर्म करना चाहिए। उस समय आये हुए अतिथिका अन्न आदिसे भलीभाँति सत्कार करना चाहिए। उनके आनेपर मीठे वचन बोलना

English

water-sports, dancing, singing and instrumental music; he should avoid slander, anger, idle talk and eye-ointment;

अध्याय २४

श्लोक 33

पाषण्ड जनसंयोगं शूद्रसंगं च वर्जयेत् ।अभिवादनशीलः स्याद् वृद्धेषु च यथाक्रमम्

pāṣaṇḍa janasaṃyogaṃ śūdrasaṃgaṃ ca varjayet / abhivādanaśīlaḥ syād vṛddheṣu ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

चाहिए। उन्हें घरमें ठहरनेके लिये स्थान देकर

English

he should avoid contact with heretics and the company of Shudras. He should be given to saluting his elders in order.

अध्याय २४

श्लोक 34

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धा इति त्रयः ।आध्यात्मिका दिदुःखानि निवारयति यो गुरुः

jñānavṛddhāstapovṛddhā vayovṛddhā iti trayaḥ / ādhyātmikā diduḥkhāni nivārayati yo guruḥ

हिन्दी अर्थ

अन्न-जल अथवा कन्द-मूल-फलसे उनकी पूजा करनी चाहिए। जिसके घरसे अतिथि निराश होकर लौटता है, वह उसे अपना पाप दे बदलेमें उसका पुण्य लेकर चला जाता है । जिसका नाम और गोत्र

English

Elders are three: in knowledge, in austerity, and in age. The teacher who removes the sorrows of the spirit and the rest

अध्याय २४

श्लोक 35

वेदशास्त्रोपदेशेन तं पूर्वमभिवादयेत् ।असावहमिति ब्रूयाद्दिजो वै ह्यभिवादने

vedaśāstropadeśena taṃ pūrvamabhivādayet / asāvahamiti brūyāddijo vai hyabhivādane

हिन्दी अर्थ

पहलेसे ज्ञात न हो और जो दूसरे गाँवसे आया हो, ऐसे व्यक्तिको विद्वान् पुरुष 'अतिथि' कहते हैं। उसका श्रीविष्णुकी भाँति पूजन करना चाहिए'। ब्रह्मन्! प्रतिदिन पितरोंकी तृप्तिके उद्देश्यसे अपने

English

by teaching the Veda and scriptures should be saluted first. In saluting, the twice-born says "I am so-and-so."

अध्याय २४

श्लोक 36

नाभिवाद्याश्च विप्रेण क्षघत्रियाद्याः कथञ्चन ।नास्तिकं भिन्नमर्यादं कृतन्घं ग्रामयाजकम्

nābhivādyāśca vipreṇa kṣaghatriyādyāḥ kathañcana / nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kṛtanghaṃ grāmayājakam

हिन्दी अर्थ

ग्रामके निवासी एक श्रोत्रिय एवं वैष्णव ब्राह्मणको अन्न आदिसे तृप्त करना चाहिए । जो पञ्चमहायज्ञोंका त्यागी है, उसे विद्वान् लोग ब्रह्महत्यारा कहते हैं।

English

A Brahmin should never salute Kshatriyas and the like; nor an unbeliever, one who breaks the limits, the ungrateful, or a village priest;

अध्याय २४

श्लोक 37

स्तेनं च कितवं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् ।पाषण्डं पतितं व्रात्यं तथा नक्षघत्रजीविनम्

stenaṃ ca kitavaṃ caiva kadācinnābhivādayet / pāṣaṇḍaṃ patitaṃ vrātyaṃ tathā nakṣaghatrajīvinam

हिन्दी अर्थ

इसलिये प्रतिदिन प्रयत्रपूर्वक पञ्चमहायज्ञोंका अनुष्ठान

English

a thief or a gambler should never be saluted; a heretic, an outcast, one lapsed from the thread, or one living by the military profession;

अध्याय २४

श्लोक 38

तथा पातकिनं चैव कदाचिन्नाभिवादयेत् ।उन्मत्तं च शठं धूर्त्तं धावन्तमशुचिं तथा

tathā pātakinaṃ caiva kadācinnābhivādayet / unmattaṃ ca śaṭhaṃ dhūrttaṃ dhāvantamaśuciṃ tathā

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए ।। देवयज्ञ, भूतयज्ञ, पितृयज्ञ, मनुष्ययज्ञ तथा ब्रह्मययज्ञ--इनको पञ्ञयज्ञ कहते हैं। भृत्य और मित्रादिवर्गके साथ स्वयं मौन होकर भोजन करना चाहिए। द्विज कभी अभक्ष्य पदार्थको न

English

a sinner of great sins should never be saluted; a madman, a rogue, a cheat, one who is running, or one who is impure;

अध्याय २४

श्लोक 39

अभ्यक्तशिरसं चैव जपन्तं नाभिवादयेत् ।विवादशीलिनं चञ्जं वमन्तं जलमध्यगम्

abhyaktaśirasaṃ caiva japantaṃ nābhivādayet / vivādaśīlinaṃ cañjaṃ vamantaṃ jalamadhyagam

हिन्दी अर्थ

खाय। सुपात्र व्यक्तिका त्याग न करे, उसे अवश्य भोजन करावे। जो अपने आसनपर पैर रखकर अथवा आधा वस्त्र पहनकर भोजन करता है या मुखसे उगले हुए अन्नको खाता है, विद्वान् पुरुष

English

one with oiled head or one muttering prayers should not be saluted; a quarrelsome man, one vomiting, or one in the middle of water;

अध्याय २४

श्लोक 40

भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् ।भर्तृन्घीं पुष्पिणीं जारां सूतिकां गर्भपातिनीम्

bhikṣānnadhāriṇaṃ caiva śayānaṃ nābhivādayet / bhartṛnghīṃ puṣpiṇīṃ jārāṃ sūtikāṃ garbhapātinīm

हिन्दी अर्थ

उसे 'शराबी ' कहते हैं । जो आधा खाये हुए मोदक, फल और प्रत्यक्ष नमकको पुनः खाता है, वह गोमांसभोजी कहा जाता है। द्विजको चाहिए कि वह पानी पीते, आचमन करते तथा भक्ष्य पदार्थोंका

English

one carrying alms-food or sleeping should not be saluted. A murderer of her husband, a menstruating woman, a woman with a paramour, a woman in childbed, one who has miscarried,

अध्याय २४

श्लोक 41

कृतन्घीं च तथा चण्डीं कदाचिन्नाभिवादयेत् ।सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेष्वपि

kṛtanghīṃ ca tathā caṇḍīṃ kadācinnābhivādayet / sabhāyāṃ yajñaśālāyāṃ devatāyataneṣvapi

हिन्दी अर्थ

भोजन करते समय मुखसे आवाज न करे। यदि वह उस समय मुँहसे आवाज करता है तो नरकगामी होता है। मौन होकर अन्नकी निन्दा न करते हुए हितकर अन्नका भोजन करना चाहिए। भोजनके

English

an ungrateful or fierce woman should never be saluted. In an assembly, in a sacrificial hall, or in temples,

अध्याय २४

श्लोक 42

प्रत्येकं तु नमस्कारो हॄन्ति पुण्यं पुराकृतम् ।श्राद्धं व्रतं तथा दानं देवताभ्यार्चनं तथा

pratyekaṃ tu namaskāro hṝnti puṇyaṃ purākṛtam / śrāddhaṃ vrataṃ tathā dānaṃ devatābhyārcanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पहले एक बार जलका आचमन करे और इस प्रकार कहे 'अमृतोपस्तरणमसि '--- (हे अमृतरूप जल! तू भोजनका आश्रय अथवा आसन है)। फिर भोजनके अन्तमें एक बार जल पीये और

English

a salutation to each individually takes away the merit earlier acquired. One performing shraddha, a vow, a gift, worship of gods,

अध्याय २४

श्लोक 43

यज्ञं च तर्पणं चैव कुर्वन्तं नाभिवादयेत् ।कृते ऽभिवादने यस्तु न कुर्या त्प्रतिवादनम्

yajñaṃ ca tarpaṇaṃ caiva kurvantaṃ nābhivādayet / kṛte 'bhivādane yastu na kuryā tprativādanam

हिन्दी अर्थ

कहे--' अमृतापिधानमसि ' (हे अमृत ! तू भोजनका आवरण--उसे ढकनेवाला है) । पहले प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान--इनके निमित्त अन्नकी पाँच आहुतियाँ अपने मुखमें डालकर आचमन कर

English

a sacrifice or tarpana should not be saluted. One who, when saluted, does not return the salutation

अध्याय २४

श्लोक 44

नाभिवाद्यः स विज्ञेयो यया शूद्रस्तथैव सः ।प्रक्षाल्य पादावाचम्य गुरोरभिमुखः सदा

nābhivādyaḥ sa vijñeyo yayā śūdrastathaiva saḥ / prakṣālya pādāvācamya gurorabhimukhaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

ले'। उसके बाद भोजन आरम्भ करे। विप्रवर नारदजी! इस प्रकार भोजनके पश्चात् आचमन करके शास्त्रचिन्तनमें तत्पर होना चाहिए। रातमें भी आये हुए अतिथिका यथाशक्ति भोजन, आसन

English

should not be saluted — he is to be treated as a Shudra. Having washed his feet and sipped water, facing the teacher always,

अध्याय २४

श्लोक 45

तस्य पादौ च संगृह्य अधीयीत विचक्षणः ।अष्टकासु चतुर्दश्यां प्रतिपत्पर्वणोस्तथा

tasya pādau ca saṃgṛhya adhīyīta vicakṣaṇaḥ / aṣṭakāsu caturdaśyāṃ pratipatparvaṇostathā

हिन्दी अर्थ

तथा शयनसे अथवा कन्द-मूल-फल आदिसे सत्कार करे। मुने ! इस प्रकार गृहस्थ पुरुष सदा सदाचारका पालन करे। जिस समय वह सदाचारको त्याग

English

the wise student should clasp his feet and study. On the eighth days, the fourteenth, the first and parvan days,

अध्याय २४

श्लोक 46

महाभरण्यां विप्रेद्रं श्रवणद्वादशीदिने ।भाद्रपदापरपक्षे द्वितीयायां तथैव च

mahābharaṇyāṃ vipredraṃ śravaṇadvādaśīdine / bhādrapadāparapakṣe dvitīyāyāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

अन्यग्रामादुपागतम्। विपश्चितोतिथिं प्राहुर्विष्णुबत् तं प्रपूजयेत्॥

English

at the Mahabharani star, on Shravana-dvadashi, in the dark half of Bhadrapada on the second day,

अध्याय २४

श्लोक 47

माघस्य शुक्लसत्पम्यां नवम्यामाश्रिनस्य च ।परिवेषं गते सूर्ये श्रोत्रिये गृहमागते

māghasya śuklasatpamyāṃ navamyāmāśrinasya ca / pariveṣaṃ gate sūrye śrotriye gṛhamāgate

हिन्दी अर्थ

२. प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा--इस प्रकार कहता हुआ

English

on the seventh of the bright half of Magha, on the ninth of Ashvina, when the sun has a halo, when a Vedic scholar has come to the house,

अध्याय २४

श्लोक 48

बन्धिते ब्रह्मणे चैव प्रवृद्धकलहे तथा ।संध्यायां गर्जिते मेघे ह्यकाले परिवर्षणे

bandhite brahmaṇe caiva pravṛddhakalahe tathā / saṃdhyāyāṃ garjite meghe hyakāle parivarṣaṇe

हिन्दी अर्थ

देता है, उस समय प्रायश्वित्तका भागी होता है।

English

when a Brahmin is bound, when a quarrel has grown, at twilight, when thunder roars, when unseasonal rain falls,

अध्याय २४

श्लोक 49

उल्काशनिप्रपाते च तथा विप्रे ऽवमानिते ।मन्वादिषु च देवर्षे युगादिषु चतुर्ष्वपि

ulkāśaniprapāte ca tathā vipre 'vamānite / manvādiṣu ca devarṣe yugādiṣu caturṣvapi

हिन्दी अर्थ

साधुशिरोमणे ! अपने शरीरको सफेद बाल आदि दोषोंसे युक्त देखकर अपनी पत्नीको पुत्रोंके संरक्षणमें छोड़ दे। स्वयं घरसे विरक्त होकर वनमें चला जाय अथवा पत्नीको भी साथ ही लेता जाय।

English

at the fall of meteors and thunderbolts, when a Brahmin is insulted, on the Manvantara beginnings and the four Yuga beginnings, O divine sage,

अध्याय २४

श्लोक 50

नाधीयीत द्विजः कश्चित्सर्वकर्मफलोत्सुकः ।तृतीया प्राधवे शुक्ला भाद्रे कृष्णा त्रघयोदशी

nādhīyīta dvijaḥ kaścitsarvakarmaphalotsukaḥ / tṛtīyā prādhave śuklā bhādre kṛṣṇā traghayodaśī

हिन्दी अर्थ

वहाँ तीनों समय स्रान करे। नख, दाढ़ी, मूँछ और जटा धारण किये रहे । नीचे भूमिपर सोये । ब्रह्मचर्यका पालन करे और पशद्ञमहायज्ञोंके अनुष्ठानमें तत्पर रहे। प्रतेदिन फल-मूलका भोजन करे और स्वाध्यायमें

English

no twice-born who desires the fruit of all rites should study. The third of the bright half of Vaishakha, the thirteenth of the dark half of Bhadrapada,

अध्याय २४

श्लोक 51

कार्त्तिके नवमी शुद्धा माघे पञ्चदशी तिथिः ।एता युगाद्याः कथिता दत्तस्याक्षयकारिकाः

kārttike navamī śuddhā māghe pañcadaśī tithiḥ / etā yugādyāḥ kathitā dattasyākṣayakārikāḥ

हिन्दी अर्थ

लगा रहे। भगवान् विष्णुके भजनमें संलग्र होकर सब प्राणियोंके प्रति दयाभाव रखे गाँवमें पैदा हुए फल-मूलको त्याग दे। प्रतिदिन आठ ग्रास भोजन करे तथा रातमें उपवासपूर्वक रहे । वानप्रस्थ-आश्रममें

English

the pure ninth of Kartika, the fifteenth of Magha — these are declared the beginnings of ages, making gifts imperishable.

अध्याय २४

श्लोक 52

मन्वादींश्च प्रवक्ष्यामि शृणुष्व सुसमाहितः ।अक्षयुक्छुक्लनवमी कार्तिके द्वादशी सिता

manvādīṃśca pravakṣyāmi śṛṇuṣva susamāhitaḥ / akṣayukchuklanavamī kārtike dvādaśī sitā

हिन्दी अर्थ

और गदा धारण करनेवाले भगवान् नारायणका चिन्तन तथा चान्द्रायण आदि तपोमय ब्रत करे। सर्दी-गरमी आदि द्वन्द्ेंकी सहन करे सदा अग्निकी सेवा (अग्रिहोत्र)-में संलग्न रहे ।

English

I shall tell the Manvantara beginnings; hear with attention: the bright ninth of Ashvina, the bright twelfth of Kartika,

अध्याय २४

श्लोक 53

तृतीया चैघत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च ।आषाढशुक्लदशमी सिता माघस्य सत्पमी

tṛtīyā caighatramāsasya tathā bhādrapadasya ca / āṣāḍhaśukladaśamī sitā māghasya satpamī

हिन्दी अर्थ

जब मनमें सब वस्तुओंकी ओरसे वैराग्य हो जाय तभी संन्यास ग्रहण करे, अन्यथा वह पतित हो जाता है। संन्‍्यासीको वेदान्तके अभ्यासमें तत्पर, शान्त, संयमी और जितेन्द्रिय, द्वन्द्"ोंसे रहित तथा

English

the third of Chaitra and of Bhadrapada, the bright tenth of Ashadha, the bright seventh of Magha,

अध्याय २४

श्लोक 54

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णमा ।फआल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता

śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇamā / phaālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī sitā

हिन्दी अर्थ

ममता और अहंकारसे शून्य रहना चाहिए। वह शम-दम आदि गुणोंसे युक्त तथा काम-क्रोधादि दोषोंसे दूर रहे। संन्‍्यासी द्विज नग्न रहे या पुराना कौपीन पहने। उसे अपना मस्तक मुँड़ाये रहना

English

the dark eighth of Shravana and the full moon of Ashadha, the new moon of Phalguna, the bright eleventh of Pausha,

अध्याय २४

श्लोक 55

कार्तिकी फआल्गुनी चैघत्रीं ज्यैष्ठी पञ्चदशी सिता ।मन्वादयः समाख्याता दत्तस्याक्षयकारिकाः

kārtikī phaālgunī caighatrīṃ jyaiṣṭhī pañcadaśī sitā / manvādayaḥ samākhyātā dattasyākṣayakārikāḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए। वह शत्रु-मित्र तथा मान-अपमानमें समान भाव रखे। गाँवमें एक रात और नगरमें अधिक- से-अधिक तीन रात रहे। संन्यासी सदा भिक्षासे ही जीवन-निर्वाह करे। किसी एकके घरका अन्न

English

the full moons of Kartika, Phalguna, Chaitra and Jyeshtha — these are called Manvantara beginnings, making gifts imperishable.

अध्याय २४

श्लोक 56

द्विजैः श्रद्धं चकर्त्तव्यं मन्वादिषु युगादिषु ।श्राद्धे निमन्त्रिते चैवग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

dvijaiḥ śraddhaṃ cakarttavyaṃ manvādiṣu yugādiṣu / śrāddhe nimantrite caivagrahaṇe candrasūryayoḥ

हिन्दी अर्थ

खानेवाला न हो। जब चूल्हेकी आग बुझ जाय, घरके लोगोंका खाना-पीना हो गया हो, कोई बाकी न हो, उस समय किसी उत्तम द्विजके घरमें, जहाँ लड़ाई-झगड़ा न हो, भिक्षाके लिये संन्‍्यासीको

English

Brahmins should perform shraddha on the Manvantara and Yuga beginnings. When invited to a shraddha, at eclipses of the moon and sun,

अध्याय २४

श्लोक 57

अयनद्वितये चैव तथा भूकंपने मुने ।गलग्रहे दुर्द्दिने च नाधीयीत कदाचना

ayanadvitaye caiva tathā bhūkaṃpane mune / galagrahe durddine ca nādhīyīta kadācanā

हिन्दी अर्थ

जाना चाहिए। संनन्‍्यासी तीनों काल स्नान और भगवान् नारायणका ध्यान करे। और मनको जीतकर इन्द्रियोंको वशमें रखते हुए प्रतिदिन प्रणणका जप करता रहे। अगर कोई लम्पट संन्‍्यासी कभी एक

English

at the two solstices, at an earthquake, O sage, when the throat is sore, on a gloomy day, one should never study.

अध्याय २४

श्लोक 58

एवमादिषु सर्वेषु अनध्यायेषु नारद ।अधीयतां सुमूढानांप्रजांप्रज्ञांयशः श्रियम्

evamādiṣu sarveṣu anadhyāyeṣu nārada / adhīyatāṃ sumūḍhānāṃprajāṃprajñāṃyaśaḥ śriyam

हिन्दी अर्थ

व्यक्तिका अन्न खाकर रहने लगे तो दस हजार प्रायश्वित्त करनेपर भी उसका उद्धार नहीं दिखायी देता। ब्रह्मन्! यदि संन्यासी लोभवश केवल शरीरके ही पालन-पोषणमें लगा रहे तो उसे चाण्डालके

English

On all these study-forbidden days, O Narada, for foolish students who study then, Yama himself cuts off progeny, wisdom, fame and wealth,

अध्याय २४

श्लोक 59

आयुष्यं बलमारोग्यं निकृन्तति यमः स्वयम् ।अनध्याये तु यो ऽधीते तं विद्याद्व्रह्मघातकम्

āyuṣyaṃ balamārogyaṃ nikṛntati yamaḥ svayam / anadhyāye tu yo 'dhīte taṃ vidyādvrahmaghātakam

हिन्दी अर्थ

समान समझना चाहिए । सभी वर्णों और आश्रमोंमें उसकी निन्दा होती है। संन्यासी अपने आत्मस्वरूप भगवान् नारायणका चिन्तन करे। जो रोग-शोकसे रहित, दइन्द्वोंसे परे, ममताशून्य, शान्त, मायातीत,

English

longevity, strength and health. One who studies on a forbidden day should be known as a slayer of Brahmins.

अध्याय २४

श्लोक 60

न तं संभाषयेद्विप्रन तेन सह संवसेत् ।कुण्डगोलकयोः केचिज्जडादीनां च नारद

na taṃ saṃbhāṣayedviprana tena saha saṃvaset / kuṇḍagolakayoḥ kecijjaḍādīnāṃ ca nārada

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमय, निर्मल, परम ज्योतिर्मय, सनातन, अधिकारी, अनादि, अनन्त जगत्की चिन्मयताके कारण गुणातीत तथा परात्पर परमात्मा हैं, उन्हींका नित्य ध्यान करना चाहिए। वह उपनिषद्-वाक्योंका पाठ एवं

English

One should not speak with him nor live with him. Some say the initiation of those born to adulteresses (kunda, golaka) and the dull and their sons...

अध्याय २४

श्लोक 61

वदन्ति चोपनयनं तत्पुत्रादिषु केचन ।अनधीत्य तु यो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम्

vadanti copanayanaṃ tatputrādiṣu kecana / anadhītya tu yo vedamanyatra kurute śramam

हिन्दी अर्थ

वेदान्तशास्त्रके अर्थका विचार करता रहे। जितेन्द्रिय रहकर सदा सहस्रों मस्तकवाले भगवान् श्रीहरिका ध्यान करे। जो ईर्ष्या छोड़कर इस प्रकार भगवान्के ध्यानमें तत्पर रहता है, वह परमानन्दस्वरूप उत्कृष्ट

English

One who, not having studied the Veda, takes pains elsewhere

अध्याय २४

श्लोक 62

शूद्रतुल्यः स विज्ञेयो नरकस्य प्रियो ऽतिथिः ।अनधीतश्रुतिर्विप्र आचार प्रतिपद्यते

śūdratulyaḥ sa vijñeyo narakasya priyo 'tithiḥ / anadhītaśrutirvipra ācāra pratipadyate

हिन्दी अर्थ

सनातन ज्योतिको प्राप्त होता है। जो द्विज इस तरह क्रमश: आश्रमसम्बन्धी आचारोंका पालन करता है, वह परम धाममें जाता है। वहाँ जाकर कोई शोक नहीं करता। वर्ण और आश्रम-सम्बन्धी

English

is to be regarded as equal to a Shudra, a favourite guest of hell. A Brahmin without Vedic learning who takes up the conduct (of a Brahmin)

अध्याय २४

श्लोक 63

नाचारफलमान्पोति यथा शूद्रस्तथैव सः ।नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम्

nācāraphalamānpoti yathā śūdrastathaiva saḥ / nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yaccānyatkarma vaidikam

हिन्दी अर्थ

धर्मके पालनमें तत्पर एवं सब पापोंसे रहित भगवद्धक्त भगवान् विष्णुके परम धामको प्राप्त होते हैं।

English

does not gain the fruit of conduct, just like a Shudra. Daily, occasional, desire-motivated and any other Vedic rite

अध्याय २४

श्लोक 64

अनधीतस्य विप्रस्य सर्वं भवति निष्फलम् ।शब्दब्रह्ममयो विष्णुर्वेदः साक्षाद्धारि स्मृकतः

anadhītasya viprasya sarvaṃ bhavati niṣphalam / śabdabrahmamayo viṣṇurvedaḥ sākṣāddhāri smṛkataḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धकी विधि तथा उसके विषयमें अनेक ज्ञातव्य विषयोंका वर्णन श्रीसनकजी कहते हैं--मुनिश्रेष्ठ ! मैं श्राद्धकी मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। पिताकी उत्तम विधिका वर्णन करता हूँ, सुनो । उसे सुनकर क्षयाह तिथिके पहले दिन स्नान करके एक समय

English

of an unlearned Brahmin is all fruitless. Vishnu is made of the Word-Brahman; the Veda is Hari himself.

अध्याय २४

श्लोक 65

वेदाध्यायी ततो विप्रः सर्वान्कामानवान्पुयात्

vedādhyāyī tato vipraḥ sarvānkāmānavānpuyāt

हिन्दी अर्थ

. करे। जमीनपर सोये, ब्रह्मचर्यका पालन करे तथा रातमें ब्राह्मणोंको निमन्त्रण दे। श्राद्धकर्ता पुरुष दाँतुन करना, पान खाना, तेल और उबटन लगाना, मैथुन, औषध-सेवन तथा दूसरोंके अन्नका

English

Therefore a Brahmin who studies the Veda obtains all desires.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Narada Purana — Chapter 24
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.