Skanda Purana· Skanda Purāṇa
111
अध्याय 111 / 116

Adhyaya 111

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १११

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे प्रभासतीर्थमहिमानुवर्णनो नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय १११ मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र नर्मदादक्षिणे तटे ।स्थापितं वासुकेर् नाम्ना अशेषाघौघनाशनम्

iti śrīskandapurāṇe prabhāsatīrthamahimānuvarṇano nāma daśādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 111 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra narmadādakṣiṇe taṭe / sthāpitaṃ vāsuker nāmnā aśeṣāghaughanāśanam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

There is an extremely splendid Tirtha on the southern bank of Narmada. It was formerly created by Skanda after performing a very severe penance.

अध्याय १११

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: आः कस्मात् कारणात् तात स्थापितं दक्षिणे तटे ।तत्त्वं सर्वं ममाख्याहि त्व् अशेषं धर्मकारणम्

yudhiṣṭhira uvāca: āḥ kasmāt kāraṇāt tāta sthāpitaṃ dakṣiṇe taṭe / tattvaṃ sarvaṃ mamākhyāhi tv aśeṣaṃ dharmakāraṇam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

W 3-21 describe the story of the birth of Skanda. If differs from a similar siory in Mbh and other Puranas on the following points: i. Siva invites Smara (god of Love) to inspire him sexually.

अध्याय १११

श्लोक 3

मार्कण्डेय उवाच: शृणु त्वं कुरुशार्दूल यः प्रश्नः क्रियते त्वया ।भैरवं रूपमास्थाय नृत्यं शम्भुश् चकार ह

mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu tvaṃ kuruśārdūla yaḥ praśnaḥ kriyate tvayā / bhairavaṃ rūpamāsthāya nṛtyaṃ śambhuś cakāra ha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

On hearing these splendid words of the Devas, Paramesvara who was enamoured of Goddess Uma mentally recollected Smara (god of Love).

अध्याय १११

श्लोक 4

तच् छ्रमाज् जायते स्वेदो गङ्गातोयविमिश्रितः ।तत्रैव पन्नगः स्नातो हरतोयविमिश्रिते

tac chramāj jāyate svedo gaṅgātoyavimiśritaḥ / tatraiva pannagaḥ snāto haratoyavimiśrite

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

If there is any pain caused by our seed deposited in your belly, cast off that fiery refulgence in the waters of Ganga, O Hutasana (Fire).

अध्याय १११

श्लोक 5

मन्दाकिनी ततः क्रुद्धा व्यालस्योपरि भारत ।अजगरत्वमाप्नोषि उरगं चाब्रवीत् तदा

mandākinī tataḥ kruddhā vyālasyopari bhārata / ajagaratvamāpnoṣi uragaṃ cābravīt tadā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Day and night he muttered ritualistically passages from Rk, Yujus and Saman. He meditated upon Mahadeva with great purity. He became so emaciated that all his veins became visible.

अध्याय १११

श्लोक 6

वासुकिर् उवाच: अनुग्राह्यो ऽस्म्य् अहं पापो भवत्या हरसम्भृते ।त्रैलोक्यपावनी पुण्या सरित् त्वं शुभलक्षणे

vāsukir uvāca: anugrāhyo 'smy ahaṃ pāpo bhavatyā harasambhṛte / trailokyapāvanī puṇyā sarit tvaṃ śubhalakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Ever since then that Tlrtha became well-known as Skandatlrtha. It is the rarest meritorious Tlrtha unto the men of the earth. It is destructive of all sins.

अध्याय १११

श्लोक 7

संसारच्छेदनकरी आर्ता नामार्तिनाशिनी ।स्वर्गद्वारस्थिते देवि दयां कुरु ममोपरि

saṃsāracchedanakarī ārtā nāmārtināśinī / svargadvārasthite devi dayāṃ kuru mamopari

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"You who cut off worldly existence, named Arta, destroyer of affliction, goddess standing at the door of heaven, have compassion on me."

अध्याय १११

श्लोक 8

गङ्गोवाच: चर त्वं विपुलं नाग तपो वै शङ्करं प्रति ।ततस् तपश् चचारासाव् ईश्वराराधनं परम्

gaṅgovāca: cara tvaṃ vipulaṃ nāga tapo vai śaṅkaraṃ prati / tatas tapaś cacārāsāv īśvarārādhanaṃ param

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The Ganga said: "Practise vast austerity toward Shankara, naga." Then he practised austerity, the supreme worship of the Lord,

अध्याय १११

श्लोक 9

ततश् च ध्यायतो देवं दमयुक्तो ऽभवत् स च ।ततो वर्षशते पूर्णे उपरुद्धो जगद्गुरुः

tataś ca dhyāyato devaṃ damayukto 'bhavat sa ca / tato varṣaśate pūrṇe uparuddho jagadguruḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and as he meditated on the god he became endowed with self-control; when a hundred years were complete, the guru of the world, besought,

अध्याय १११

श्लोक 10

आगत्य तत्समीपस्थः श्लक्ष्णां वाणीम् उदाहरत् ।वरं वरयतु श्रेष्ठं पन्नग त्वं महाबल

āgatya tatsamīpasthaḥ ślakṣṇāṃ vāṇīm udāharat / varaṃ varayatu śreṣṭhaṃ pannaga tvaṃ mahābala

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

came and stood near him and spoke gentle words: "Choose an excellent boon, mighty serpent."

अध्याय १११

श्लोक 11

पन्नग उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं त्रिशूलभृत् ।तदा मे दीयतां स्थानं स्वकीयं वृषवाहन

pannaga uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ triśūlabhṛt / tadā me dīyatāṃ sthānaṃ svakīyaṃ vṛṣavāhana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The serpent said: "If you are pleased with me, god, trident-bearer, to grant a boon, then give me a place of my own, bull-borne one."

अध्याय १११

श्लोक 12

ईश्वर उवाच: प्रसन्नो ऽहं महाबाहो रेवां गच्छ शुभां त्वरम् ।याम्ये चैव तटे पुण्ये स्नानं कृत्वा विधानतः

īśvara uvāca: prasanno 'haṃ mahābāho revāṃ gaccha śubhāṃ tvaram / yāmye caiva taṭe puṇye snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The Lord said: "I am pleased, mighty-armed one; go quickly to the lovely Reva and bathe according to rule on its holy southern bank."

अध्याय १११

श्लोक 13

इत्युक्त्वा ऽन्तर्दधे देवो वासुकिस् त्वरितान्वितः ।रूपेणाजगरेणाथ विवेश नर्मदाजले

ityuktvā 'ntardadhe devo vāsukis tvaritānvitaḥ / rūpeṇājagareṇātha viveśa narmadājale

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Having said this, the god vanished, and Vasuki in haste, in the form of a python, entered the water of the Narmada.

अध्याय १११

श्लोक 14

मार्गेण तस्य तज् जातं जाह्नव्याः स्रोत उत्तमम् ।निर्धूतकल्मषः सर्पः स जातो नर्मदाजले

mārgeṇa tasya taj jātaṃ jāhnavyāḥ srota uttamam / nirdhūtakalmaṣaḥ sarpaḥ sa jāto narmadājale

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

By his path there arose an excellent stream of the Jahnavi; the serpent was cleansed of his impurity in the water of the Narmada,

अध्याय १११

श्लोक 15

स्थापितश् चेश्वरस् तत्र नर्मदाया युधिष्ठिर ।तेन नागेश्वरो भूम्यां सर्वपापविनाशनः

sthāpitaś ceśvaras tatra narmadāyā yudhiṣṭhira / tena nāgeśvaro bhūmyāṃ sarvapāpavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and the Lord was installed there on the Narmada, Yudhishthira; hence Nageshvara on earth destroys all sins.

अध्याय १११

श्लोक 16

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मधुना स्नापयेच् छिवम् ।विमुक्तः सर्वपापेभ्यो जायते ह्य् अनलो यथा

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ madhunā snāpayec chivam / vimuktaḥ sarvapāpebhyo jāyate hy analo yathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

On the eighth and fourteenth one should bathe Shiva with honey; freed from all sins, one becomes like fire.

अध्याय १११

श्लोक 17

अपुत्रा ये नराः पार्थ स्नानं कुर्वन्ति संगमे ।ते लभन्ते शुभान् पुत्रान् कार्तवीर्योपमान् अपि

aputrā ye narāḥ pārtha snānaṃ kurvanti saṃgame / te labhante śubhān putrān kārtavīryopamān api

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Men without sons who bathe at the confluence, son of Pritha, obtain fine sons, even like Kartavirya.

अध्याय १११

श्लोक 18

श्राद्धं तत्रैव ये भक्त्या उपवासपरायणाः ।कुर्वन्ति तारयन्ति स्वान् नरकान् नृपनन्दन

śrāddhaṃ tatraiva ye bhaktyā upavāsaparāyaṇāḥ / kurvanti tārayanti svān narakān nṛpanandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Those devoted to fasting who perform shraddha there with devotion rescue their own from hell, prince.

अध्याय १११

श्लोक 19

एवम् आख्यातवान् अस्मि तव स्नेहाद् विशेषतः ।मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेच् च राजेन्द्र मार्कण्डेश्वरम् उत्तमम्

evam ākhyātavān asmi tava snehād viśeṣataḥ / mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchec ca rājendra mārkaṇḍeśvaram uttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thus I have told you, especially out of affection. Markandeya said: Then, king of kings, one should go to the excellent Markandeshvara,

अध्याय १११

श्लोक 20

नर्मदादक्षिणे कूले गीर्वाणैर् वन्दितं शुभम् ।गुह्याद् गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन् मया

narmadādakṣiṇe kūle gīrvāṇair vanditaṃ śubham / guhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacin mayā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

on the southern bank of the Narmada, auspicious, saluted by the gods; this holy place, more secret than the secret, I have told to no one.

अध्याय १११

श्लोक 21

स्थापितं च मया पुण्यं स्वर्गभोगं च मुक्तिदम् ।ज्ञानं तत्रैव मे जातं प्रसादाच् छङ्करस्य च

sthāpitaṃ ca mayā puṇyaṃ svargabhogaṃ ca muktidam / jñānaṃ tatraiva me jātaṃ prasādāc chaṅkarasya ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

It was installed by me, holy, granting the enjoyment of heaven and liberation; knowledge arose in me right there by the grace of Shankara.

अध्याय १११

श्लोक 22

अन्यसूक्तं च यो ध्यायेद् द्रुपदं च जले जपेत् ।सो ऽपि घोराद् अघौघाच् च मुच्यते पाण्डुनन्दन

anyasūktaṃ ca yo dhyāyed drupadaṃ ca jale japet / so 'pi ghorād aghaughāc ca mucyate pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever meditates on another hymn and recites the "drupadad" in the water is also freed from a dreadful flood of sin, delight of Pandu,

अध्याय १११

श्लोक 23

वाचिकैर् मानसैश् चापि कर्मजैर् अपि पाण्डव ।पञ्चेन्द्रियाण्यवष्टभ्य याम्यामाशां च संस्थितः

vācikair mānasaiś cāpi karmajair api pāṇḍava / pañcendriyāṇyavaṣṭabhya yāmyāmāśāṃ ca saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whether of speech, of mind or born of deeds, son of Pandu; restraining the five senses and facing the south,

अध्याय १११

श्लोक 24

यो जपेत् सलिले भक्त्या इत्येवं शङ्करो ऽब्रवीत् ।श्राद्धं तत्रैव यो भक्त्या कुरुते नृपनन्दन

yo japet salile bhaktyā ityevaṃ śaṅkaro 'bravīt / śrāddhaṃ tatraiva yo bhaktyā kurute nṛpanandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever recites it in the water with devotion — so said Shankara. Whoever performs shraddha there with devotion, prince,

अध्याय १११

श्लोक 25

पितरस् तस्य वै तृप्ता यावदाहूतसम्प्लवम् ।आमलैर् बदरैर् बिल्वैर् अक्षतैर् वा जलेन वा

pitaras tasya vai tṛptā yāvadāhūtasamplavam / āmalair badarair bilvair akṣatair vā jalena vā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

his ancestors are satisfied until the deluge. With amalaka fruits, jujubes, bilva, unbroken rice or water,

अध्याय १११

श्लोक 26

तर्पयेत् तत्र यः प्रेतान् प्रेता यान्ति शुभां गतिम्

tarpayet tatra yaḥ pretān pretā yānti śubhāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever makes offerings there to the departed — the departed go to a good goal.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 111
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.