Skanda Purana· Skanda Purāṇa
12
अध्याय 12 / 116

Adhyaya 12

80 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ80 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे तीर्थमहिमवर्णनो नामैकादशो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय १२ मार्कण्डेय उवाच: अथ शृणुष्व राजेन्द्र दक्षिणां दिशमाश्रितम् ।शैवं गाञ्जालभेदं च संगमं सुरपूजितम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tīrthamahimavarṇano nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 12 mārkaṇḍeya uvāca: atha śṛṇuṣva rājendra dakṣiṇāṃ diśamāśritam / śaivaṃ gāñjālabhedaṃ ca saṃgamaṃ surapūjitam

हिन्दी अर्थ

यज्ञको परिपूर्ण करके वे राजर्षि दीर्षकालतक

English

On hearing this, O king, the sages became highly delighted. With palms joined together in veneration the Brahmanas began to eulogize Narmada.

अध्याय १२

श्लोक 2

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः ।यः कुर्यात् पितृदेवानां तर्पणं पिण्डपातनम्

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ / yaḥ kuryāt pitṛdevānāṃ tarpaṇaṃ piṇḍapātanam

हिन्दी अर्थ

“उञ्छः कणश आदानं कणिशाद्यर्जनं शिलम्' इस कोष-वाक्यके अनुसार बाजार या खलिहानका अन्न उठ जानेपर

English

Men wander through the various Narakas because they are fettered with many kinds of inauspicious sins. But their sufferings torment them only till they do not touch- your waters emerging from the waves set in motion by violent gusts of winds. O lotus-faced one, you are the goal unto those who are tortured by the fear of many series of miseries, who are envel- oped by many sins and overwhelmed by many Dvandvas (mu- tually opposing pairs e.g. pleasure — pain).

अध्याय १२

श्लोक 3

पितरस् तस्य तृप्यन्ति यावच् चन्द्रार्कतारकम् ।महोत्सवे च कौमुद्यां कार्त्तिक्यां चैव पर्वणि

pitaras tasya tṛpyanti yāvac candrārkatārakam / mahotsave ca kaumudyāṃ kārttikyāṃ caiva parvaṇi

हिन्दी अर्थ

'बीनना 'शिल' कहा गया है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 4

गाञ्जालेश्वरलिङ्गं च अर्चयेत् सिद्धिदायकम् ।हरिकेशश्चक्रवर्ती कन्यापुरपतिः पुरा

gāñjāleśvaraliṅgaṃ ca arcayet siddhidāyakam / harikeśaścakravartī kanyāpurapatiḥ purā

हिन्दी अर्थ

वहाँ बिखरे हुए एक-एक दातेको चुनना "उञ्छ' कहलाता है और खेत कट जानेपर वहाँ गिरी हुई धान या गेहूँकी मंजरी

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 5

तीर्थस्या ऽस्य प्रभावेण मुक्तो भूद् वत्सगोवधात् ।मार्कण्डेय उवाच: ममास्ति संशयस् तात सुमहांल्लोमहर्षणः

tīrthasyā 'sya prabhāveṇa mukto bhūd vatsagovadhāt / mārkaṇḍeya uvāca: mamāsti saṃśayas tāta sumahāṃllomaharṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके भोग भोगकर कालान्तरमें मृत्युको प्राप्त हुए। मरनेके पश्चात् उन्हें निर्जल मरुप्रदेशमें ब्रह्मणक्षस होना पड़ा। राजाका प्रतिग्रह दोषयुक्त होता है। उसे लेनेसे फिर मानव-जन्म दुर्लभ हो जाता है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 6

कथं राजनि गोहत्या कथं मुक्तश् च गोवधात् ।मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् कथां दिव्याम् इतिहासं पुरातनम्

kathaṃ rājani gohatyā kathaṃ muktaś ca govadhāt / mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan kathāṃ divyām itihāsaṃ purātanam

हिन्दी अर्थ

जो द्रव्यके लोभसे मोहित और विषयलोलुप होकर राजाका दान ग्रहण करता है, उसका रौरव- नरकमें गिरना अवश्यम्भावी है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 7

सोमवंशे नृपश्चासीत् सत्यधर्मव्रते स्थितः ।देवानीक इति ख्यातो हरिकेशस् तदात्मजः

somavaṃśe nṛpaścāsīt satyadharmavrate sthitaḥ / devānīka iti khyāto harikeśas tadātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

वह ब्रह्मराक्षस अपनी स्त्री और पुत्रोंके साथ कुरुक्षेत्रको गया और बारह वर्षोतक भूखा रहकर इस चिन्तामें पड़ा कि “क्या करूँ, मेरा यह शरीर किसी प्रकार छूट नहीं पाता। अब मैं अपने

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 8

सर्वलक्षणसम्पूर्णश् चक्रवर्ती महाबलः ।अनेकाश् च मखास् तेन राजन् निष्टा महात्मना

sarvalakṣaṇasampūrṇaś cakravartī mahābalaḥ / anekāś ca makhās tena rājan niṣṭā mahātmanā

हिन्दी अर्थ

पापकी शुद्धिके लिये अग्निमें प्रवेश करूँगा।' तब उत्तम ब्रतका पालन करनेवाली उसकी पुत्रवती पत्नीने अपने ब्रह्मराक्षस पतिसे कहा--'प्रभो! ब्राह्मणका यह सब धर्म अग्निसे ही सिद्ध होता

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 9

ख्यातं कन्यापुरं तस्य धनदस्यालका यथा ।चिरायुषः प्रजाः सर्वा धनधान्यसमन्विताः

khyātaṃ kanyāpuraṃ tasya dhanadasyālakā yathā / cirāyuṣaḥ prajāḥ sarvā dhanadhānyasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

है। अतः लकड़ी इकट्टी करके आप उसमें आग जला दीजिये और मैं सौभाग्यवती रहकर पहले स्वयं ही अग्निमें प्रवेश करूँगी। अपनेसे पहले पतिको भयंकर आगमें गिरते नहीं देख सकूँगी ।'

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 10

तुङ्गभद्रेति विख्याता श्रीशैले त्रिपुरान्तिके ।उक्ता पातालगङ्गेति मल्लिकार्जुनदर्शनात्

tuṅgabhadreti vikhyātā śrīśaile tripurāntike / uktā pātālagaṅgeti mallikārjunadarśanāt

हिन्दी अर्थ

उसके ऐसा निश्चय करनेपर आकाशवाणीने उससे कहा-'शुभे ! तुम्हें मृत्युका भय नहीं है, कुब्जा और नर्मदाके संगममें स्नान करनेसे ब्रह्मराक्षसयोनि छूट जाती है। उसमें स्नान करके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 11

पूर्वभागे ततस् तस्य श्रीधामं नाम खेटकम् ।नाना मुनिसमाकीर्णं देवकोटिसमावृतम्

pūrvabhāge tatas tasya śrīdhāmaṃ nāma kheṭakam / nānā munisamākīrṇaṃ devakoṭisamāvṛtam

हिन्दी अर्थ

बिल्वाम्रकेश्वरकी पूजासे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाता है, ब्रह्मराक्षसयोनिसे मुक्त होता है और ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है।' ऐसा कहकर आकाशवाणी मौन हो गयी। तब हरिकेशने अपनी स्त्री और पुत्रोंके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 12

ललितोद्वाहिता तत्र शिवेन परमात्मना ।पुरा त्वस्यायुषा नाम प्रजापतिरकल्पयत्

lalitodvāhitā tatra śivena paramātmanā / purā tvasyāyuṣā nāma prajāpatirakalpayat

हिन्दी अर्थ

साथ वहाँ जाकर महादेवजीको प्रणाम किया और कुब्जा एवं नर्मदाके संगममें विधिपूर्वक स्नान करके महादेवजीका पूजन किया। तत्पश्चात् वे सब-के-सब काम और क्रोधसे रहित हो भगवान्

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 13

सुप्रभा नाम तस्यास् तु विख्यातम् अभवत् तथा ।देव्याः पूर्वावतारो ऽयं कथितस् ते विशाम्पते

suprabhā nāma tasyās tu vikhyātam abhavat tathā / devyāḥ pūrvāvatāro 'yaṃ kathitas te viśāmpate

हिन्दी अर्थ

विष्णु और शिवका स्मरण करते हुए अपने घरकी भाँति प्रज्वलित अग्निमें बिना क्लेशके ही प्रवेश कर गये। फिर तो उन्हें तत्क्षण दिव्य देहकी प्राप्ति हुई और वे ब्रह्मतेजोमय शरीर

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 14

द्वितीये हिमवत्पुत्री पार्वती च उमा तथा ।तृतीये दक्षदुहिता नाम्ना गौरीति विश्रुता

dvitīye himavatputrī pārvatī ca umā tathā / tṛtīye dakṣaduhitā nāmnā gaurīti viśrutā

हिन्दी अर्थ

धारण करके दिव्य विमानपर बैठकर ब्रह्मलोकको

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 15

पुण्यतीर्थे च क्षेत्रे ऽस्मिन् हरिकेशः प्रतापवान् ।सुप्रभा निकटे नाम सुप्रभो राजसत्तम

puṇyatīrthe ca kṣetre 'smin harikeśaḥ pratāpavān / suprabhā nikaṭe nāma suprabho rājasattama

हिन्दी अर्थ

उस पवित्र संगममें एक सौ आठ शिवलिंग हैं।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 16

शशास मेदिनीं राजा सर्वधर्मपरायणः ।लक्षम् एकं तु दोग्ध्रीणां राहुसूर्यसमागमे

śaśāsa medinīṃ rājā sarvadharmaparāyaṇaḥ / lakṣam ekaṃ tu dogdhrīṇāṃ rāhusūryasamāgame

हिन्दी अर्थ

माहेश्वरतीर्थकी महिमा, राजा सालंकायनका यज्ञ

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 17

निष्काणां तु सहस्रं वै प्रतिगङ्गामकल्पयत् ।सर्वाभरणशोभाढ्याम् एकां गां चोपवेशयत्

niṣkāṇāṃ tu sahasraṃ vai pratigaṅgāmakalpayat / sarvābharaṇaśobhāḍhyām ekāṃ gāṃ copaveśayat

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्! माहेश्वरपुरमें बहुत-से तीर्थ हैं, वहाँसे रौद्रवारुणतीर्थतक जो एक कोसकी भूमि है, उसके भीतरका स्थान शिवक्षेत्र कहा गया है। जो वहाँ मृत्युको प्राप्त

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 18

ब्राह्मणांश् च समाहूय वेदविद्याबहुश्रुतान् ।पञ्चभिर्दिवसैः पूर्वं राहुसूर्यसमागमे

brāhmaṇāṃś ca samāhūya vedavidyābahuśrutān / pañcabhirdivasaiḥ pūrvaṃ rāhusūryasamāgame

हिन्दी अर्थ

होता है, वह शिवलोकमें आनन्दका भागी होता है। वहाँ पितरोंको तिल और जलकी अंजलि देनेसे माता और पिता दोनों कुलोंके पितर महाप्रलय- 'कालतक तृप्त रहते हैं। प्राचीन कालमें ब्रह्माजीके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 19

प्रयागे तत्र योगे वा इत्युक्तं वेदपारगैः ।दैवोपकृतयोगेन पूर्वकर्म्मकृतेन च

prayāge tatra yoge vā ityuktaṃ vedapāragaiḥ / daivopakṛtayogena pūrvakarmmakṛtena ca

हिन्दी अर्थ

द्वारा वहाँ असंख्य उत्तम यज्ञ किये गये हैं। इन्द्रने भी वहीं यज्ञानुष्ठान करके देवराज-पदको प्राप्त किया है। कार्तवीर्य अर्जुनने भी वहीं पूर्वकालमें सौ यज्ञ किये थे। राजन्! पहलेकी बात है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 20

आग्नेयी हूयते चेष्टी राज्ञा ऽनलसमागमे ।अग्नावाहवनीये ऽत्र रौद्रैर्मन्त्रैः सुतेजसैः

āgneyī hūyate ceṣṭī rājñā 'nalasamāgame / agnāvāhavanīye 'tra raudrairmantraiḥ sutejasaiḥ

हिन्दी अर्थ

अयोध्यापुरीमें सूर्यवंशी राजा वैवस्वत मनु, जो साक्षात् भगवान् सूर्यके ही पुत्र थे, चक्रवर्ती नरेशके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 21

पातालाद् उत्थितो वह्णिर् युगान्ताग्निसमप्रभः ।दग्धं गोमण्डलं कृत्स्नम् अयुतं ब्रह्मचारिणाम्

pātālād utthito vahṇir yugāntāgnisamaprabhaḥ / dagdhaṃ gomaṇḍalaṃ kṛtsnam ayutaṃ brahmacāriṇām

हिन्दी अर्थ

पदपर प्रतिष्ठित थे। वे सदा यज्ञ और दानमें सोचा “जन्मसे लेकर

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 22

भस्मीभूतं च तत्सर्वं मण्डपं पुरम् एव हि ।हरिकेशो विषण्णात्मा प्रवेष्टुं वै हुताशनम्

bhasmībhūtaṃ ca tatsarvaṃ maṇḍapaṃ puram eva hi / harikeśo viṣaṇṇātmā praveṣṭuṃ vai hutāśanam

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहते थे। उनके शासनकालमें उत्तम पुरी अयोध्याके भीतर मृत्यु, रोग और वृद्धावस्थाका कष्ट किसीको भी नहीं होता था । तदनन्तर उन्हींके वंशमें परम धर्मात्मा राजर्षि सालंकायन हुए,

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 23

आसनाद् उत्थितो राजा सान्तः पुरपरिच्छदः ।अमात्यैः संवृतस् तावत् समयज्ञैर् बलोत्तरैः

āsanād utthito rājā sāntaḥ puraparicchadaḥ / amātyaiḥ saṃvṛtas tāvat samayajñair balottaraiḥ

हिन्दी अर्थ

जिनके राज्यकालमें समूची पृथ्वी सस्य-श्यामला एवं धन-धान्यसे सम्पन्न थी। गौएँ स्वयं ही इच्छानुसार दूध देती थीं। एक समय अयोध्याके राज्यमें बारह वर्षांतक वर्षा नहीं हुई। सम्पूर्ण

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 24

हाहाकारो महानासीत् त्रिषु लोकेषु भारत ।उवाच वचनं राजा ब्राह्मणान् वेदपारगान्

hāhākāro mahānāsīt triṣu lokeṣu bhārata / uvāca vacanaṃ rājā brāhmaṇān vedapāragān

हिन्दी अर्थ

तृण, लता, बेलें तथा चार प्रकारके जीवसमुदाय' भी नष्टप्राय हो गये। उस समय देवता, असुर तथा मनुष्योंमें बड़ा भारी हाहाकार मचा। युधिष्ठिर! अपने देशपर आयी हुई इस आपत्तिको

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 25

ब्राह्मणस्यैव हत्याया गवां चैव विशेषतः ।अपि वर्षसहस्रेण निष्कृतिर् न विधीयते

brāhmaṇasyaiva hatyāyā gavāṃ caiva viśeṣataḥ / api varṣasahasreṇa niṣkṛtir na vidhīyate

हिन्दी अर्थ

राजर्षि सालंकायनको बड़ी

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 26

धेनूनां चैव वत्सानां ब्राह्मणानां यथागतिः ।सा गतिर् मे भवेन् नित्यं सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम्

dhenūnāṃ caiva vatsānāṃ brāhmaṇānāṃ yathāgatiḥ / sā gatir me bhaven nityaṃ satyam etad bravīmy aham

हिन्दी अर्थ

नहीं हुआ, मैं सदा संसार-सागरसे पार उतारनेवाले भगवान् श्रीहरिका पूजन करता हूँ । ब्राह्मण और ऋषि-मुनियोंको भी मैंने इच्छानुसार तृप्त किया है, तो भी मेरे राष्ट्रमै यह विपत्ति क्यों आयी ।'

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 27

ब्राह्मण उवाच: गच्छ त्वं महाभाग कल्पग्रामं पुरोत्तमम् ।अगस्तिर् भगवान् यत्र कश्यपो भृगुर् एव च

brāhmaṇa uvāca: gaccha tvaṃ mahābhāga kalpagrāmaṃ purottamam / agastir bhagavān yatra kaśyapo bhṛgur eva ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विचार करते हुए राजाने बृहस्पतिके समान बुद्धिमान् ब्रह्मवादी वसिष्ठ मुनिको भक्तिभावसे साष्टांग प्रणाम करके पूछा--ब्रह्मन्! यह बारह वर्षोंकी अनावृष्टि क्यों हुई है?

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 28

भारद्वाजो ऽत्रिगर्गौ च गौतमो मनुर् एव च ।याज्ञवल्क्यो वशिष्ठश् च ऋषयः शंसितव्रताः

bhāradvājo 'trigargau ca gautamo manur eva ca / yājñavalkyo vaśiṣṭhaś ca ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

'बसिष्ठजी बोले-महाबाहो! जनसमुदायमें महर्षियोंके वचन सुनकर उसीके अनुसार कोई उपाय करना चाहिए। तब राजाने जनसभामें आसनपर बैठे हुए

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 29

तत्र गत्वा महाराज प्रायश्चित्तं प्रगृह्यताम् ।महर्षीणां मतेनैव वेदशास्त्रार्थदर्शिनाम्

tatra gatvā mahārāja prāyaścittaṃ pragṛhyatām / maharṣīṇāṃ matenaiva vedaśāstrārthadarśinām

हिन्दी अर्थ

महर्षियोंके पास जाकर अनावृष्टिका कारण पूछा। उनके पूछनेपर महर्षिलोग इस प्रकार बोले-राजन्! भूत और भविष्य-कालके तत्त्वको जाननेवाले गुरु एवं महात्मा मार्कण्डेय मुनिके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 30

एवम् उक्तो ययौ राजा पादचारी द्विजैः सह ।विवेश नगरीं पुण्यां ब्रह्मलोकसमां नृपः

evam ukto yayau rājā pādacārī dvijaiḥ saha / viveśa nagarīṃ puṇyāṃ brahmalokasamāṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्रमपर जाकर ब्राह्मणोंके साथ इस प्रश्‍नपर विचार करो। वे मुनि जो-जो धर्म बतावें, वह- वह तुम्हें पालन करना चाहिए।' तदनन्तर राजा सालंकायन ब्राह्मणोंके साथ

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 31

महर्षींस् तत्र तान् दृष्ट्वा सो ऽभिवाद्य प्रणम्य च ।निश्चयं चिरकालं तु तेषामेवाग्रत स्थितः

maharṣīṃs tatra tān dṛṣṭvā so 'bhivādya praṇamya ca / niścayaṃ cirakālaṃ tu teṣāmevāgrata sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य रथपर आरूढ़ हो नर्मदाके तटपर गये और वहाँ मुनियोंके साथ बैठे हुए मुझ मार्कण्डेयको प्रणाम करके बैठ गये। तब मैंने उनसे कुशल-

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 32

ऋषय ऊचुः: स्वागतं ते नृपश्रेष्ठ फलं कर्मसहस्रशः ।किमागमनकार्यं च सत्यमेतद् वदस्व नः

ṛṣaya ūcuḥ: svāgataṃ te nṛpaśreṣṭha phalaṃ karmasahasraśaḥ / kimāgamanakāryaṃ ca satyametad vadasva naḥ

हिन्दी अर्थ

राजा attr! आज आपके चरणारविन्दोंका दर्शन करनेसे मैं सकुशल हूँ। परंतु मेरे राष्ट्रका भविष्य क्या होगा, यह चिन्ता मुझे सदा पीड़ित किये रहती है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 33

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणाम् ऊर्द्ध्वरेतसाम् ।कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वृत्तान्तं स्वं न्यवेदयत्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ṛṣīṇām ūrddhvaretasām / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vṛttāntaṃ svaṃ nyavedayat

हिन्दी अर्थ

मैंने कहा--प्रजाके कुमार्गगामी होनेसे, देवताओं और ब्राह्मणोंको कष्ट पहुँचानेसे तथा वर्णाश्रमधर्मका लोप करनेसे जो महान् अधर्म होता है, वह धर्मको हानि पहुँचाता है। अत: इस संकटसे

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 34

दैवाद् विपद्यते कार्यं संसिद्धमपि भो द्विजाः ।दशा ऽयुतं गवां दग्धं द्विजानाम् अयुतं तथा

daivād vipadyate kāryaṃ saṃsiddhamapi bho dvijāḥ / daśā 'yutaṃ gavāṃ dagdhaṃ dvijānām ayutaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मुक्ति पानेके लिये तुम नर्मदाके तटपर आकर रुद्रयज्ञ करो और'महादेवजीकी विधिपूर्वक आराधना 'करो। इससे वर्तमान उपद्रवकी शान्ति होगी; बादल इच्छाके अनुसार वर्षा करेंगे और पुनः सृष्टिका

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 35

अनुग्रहं बहु मन्ये प्रायश्चित्तमथोदितम् ।ब्राह्मणा ऊचुः: दशलक्षाणि गायत्र्यास् तीर्थे तीर्थे जपं कुरुं

anugrahaṃ bahu manye prāyaścittamathoditam / brāhmaṇā ūcuḥ: daśalakṣāṇi gāyatryās tīrthe tīrthe japaṃ kuruṃ

हिन्दी अर्थ

सारा कार्य पूर्ववत् चलने लगेगा। तुम भी पापदोषसे

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 36

अयुतं तु गवां दत्त्वा सहिरण्यं नृपोत्तम ।कोटिहोमं तु कुर्वीत सहस्रशतदक्षिणम्

ayutaṃ tu gavāṃ dattvā sahiraṇyaṃ nṛpottama / koṭihomaṃ tu kurvīta sahasraśatadakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

मुनिका यह वचन सुनकर राजाने मुनियोंसहित मुझे नमस्कार किया और कहा--महामुने ! आपने कृपापूर्वक जो कुछ बताया है उसे मैं अपने ऊपर आपका बहुत बड़ा अनुग्रह मानता हूँ।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 37

प्रयागं च महातीर्थं गच्छेद् वाराणसीं शुभाम् ।केदारं च तथेशानं गङ्गासागरसङ्गमम्

prayāgaṃ ca mahātīrthaṃ gacched vārāṇasīṃ śubhām / kedāraṃ ca tatheśānaṃ gaṅgāsāgarasaṅgamam

हिन्दी अर्थ

यह कहकर राजाने अयोध्यापुरीको सन्देश भेजकर अपनी रानियों और राजकुमारोंको यज्ञसामग्रीके साथ वहीं बुलवाया। उनके बुलानेपर महाराजकी एक हजार आठ रानियाँ, राजकुमार तथा घरका

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 38

पितृतीर्थं गयां चैव नैमिषं पुष्करं तथा ।मायापुरीं हरिक्षेत्रं गङ्गाद्वारं महाफलम्

pitṛtīrthaṃ gayāṃ caiva naimiṣaṃ puṣkaraṃ tathā / māyāpurīṃ harikṣetraṃ gaṅgādvāraṃ mahāphalam

हिन्दी अर्थ

काम-काज करनेवाले अन्य सब लोग भी यज्ञसामग्रीसहित वहाँ उपस्थित हुए। तब राजा सालंकायन मुझे प्रणाम करके इस प्रकार बोले-'मुने! आज्ञा दीजिये कहाँ यज्ञ आरम्भ

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 39

तीर्थेष्वेतेषु चान्येषु यावद् द्वादशवत्सरान्

tīrtheṣveteṣu cānyeṣu yāvad dvādaśavatsarān

हिन्दी अर्थ

मैंने कहा- वैदूर्यपर्वतके पश्चिम भागमें यज्ञयूप और यज्ञमण्डप निर्माण कराओ तथा यज्ञकी अन्य सब सामग्रियोंका भी वहीं संग्रह कराओ।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 40

अनेन क्रमयोगेन शुद्धिस् ते नात्र संशय ।मुक्तिस् ते भविता राजन् ब्राह्मणानां प्रभावतः

anena kramayogena śuddhis te nātra saṃśaya / muktis te bhavitā rājan brāhmaṇānāṃ prabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

तब राजाने यज्ञके लिये वसिष्ठ, वामदेव आदि बहुत-से ऋषियोंका वरण किया । यज्ञमण्डपमें सोनेके बड़े-बड़े GF लगाये गये, जिनसे वहाँ बड़ी शोभा

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 41

दत्तं ते श्रुतिवाक्येन प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमैः ।पादपूजा द्विजेन्द्राणां कर्तव्या च विधानतः

dattaṃ te śrutivākyena prāyaścittaṃ dvijottamaiḥ / pādapūjā dvijendrāṇāṃ kartavyā ca vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमय थे। नाना प्रकारके भक्ष्य-भोज्य पदार्थ तथा भाँति-भाँतिके रस तैयार किये गये थे। वेदपाठी ब्राह्णोंद्वारा देवताओंका आवाहन और पूजन किया गया । होमकुण्डमें अग्निका आधान हुआ। धूमरहित

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 42

कुरुक्षेत्रं जगामाथ कर्तुं सोमसवं नृपः ।विचिन्त्यैवं स्वाघन्यासं सरस्वत्यां समाश्रयत्

kurukṣetraṃ jagāmātha kartuṃ somasavaṃ nṛpaḥ / vicintyaivaṃ svāghanyāsaṃ sarasvatyāṃ samāśrayat

हिन्दी अर्थ

अग्नि प्रज्वलित हो उठी। वेदमन्त्रोके उच्चारणसे आकाश गूँज उठा। आहुतियाँ दी जाने लगीं। इस प्रकार विधिपूर्वक यज्ञ पूर्ण होनेपर जब सब लोग अवभृथ-स्नानके लिये नर्मदामें गये तब उसका

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 43

जपति स्म शिवस्तोत्रं हरं विष्णुं सरस्वतीम् ।कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्

japati sma śivastotraṃ haraṃ viṣṇuṃ sarasvatīm / kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham

हिन्दी अर्थ

जल सूखा दिखायी दिया। यह देख राजाको बड़ा आश्चर्य हुआ। उन्होंने मुनिवर दुर्वासाजीसे पूछा- “यह क्या हुआ? वर्षा भी कहीं नहीं हुई और नर्मदाका जो पुराना जल था वह भी सूख गया।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 44

कुरुक्षेत्रस्य नाम्ना ऽपि नरः पापात् प्रमुच्यते ।अखिलशब्दम् अहौषधप्रक्षालितसकलाभूतकलङ्का ।मुनिभिरुपासिततीर्था सरस्वतीह हरतु मे दुरितम्

kurukṣetrasya nāmnā 'pi naraḥ pāpāt pramucyate / akhilaśabdam ahauṣadhaprakṣālitasakalābhūtakalaṅkā / munibhirupāsitatīrthā sarasvatīha haratu me duritam

हिन्दी अर्थ

इसका क्या कारण है?

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 45

राज्ञस् तद् वचनं श्रुत्वा प्राह पापहरा नदी ।विषादं त्यज राजेन्द्र शृणु मे वचनं परम्

rājñas tad vacanaṃ śrutvā prāha pāpaharā nadī / viṣādaṃ tyaja rājendra śṛṇu me vacanaṃ param

हिन्दी अर्थ

राजाका प्रश्‍न सुनकर दुर्वासा बोले-राजन्। जल तो सभी लोकोंको अभीष्ट है। तप, होम और वेदमन्त्र ब्राह्मणोंके अधीन हैं और यज्ञरक्षा

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 46

उपदेशं प्रदास्यामि स्थातुं तव नृपोत्तम ।अनेकभाविकं घोरं स्मरणाद् एव नश्यति

upadeśaṃ pradāsyāmi sthātuṃ tava nṛpottama / anekabhāvikaṃ ghoraṃ smaraṇād eva naśyati

हिन्दी अर्थ

एवं दक्षिणा यजमानके अधीन। सो सब कुछ विधिवत् सम्पन्न हुआ है। नर्मदा जलरहित हो गयी और मेघ अभीतक पानी नहीं बरसाते। इससे हताश होनेकी आवश्यकता नहीं है। जो चली

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 47

ब्रह्महत्या सहस्रं तु गोहत्यालक्षम् एव च ।न च मोचयितुं शक्ता गङ्गा चैव सरिद्वरा

brahmahatyā sahasraṃ tu gohatyālakṣam eva ca / na ca mocayituṃ śaktā gaṅgā caiva saridvarā

हिन्दी अर्थ

गयी है, उस नर्मदा नदीके आनेकी बाट देखो।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 48

चराचरे ऽस्य लोके ऽस्मिन् कर्त्री तिष्ठति कल्पगा ।दीपादित्यादिभिर् वीक्ष्य यथान्धत्व प्रणश्यति

carācare 'sya loke 'smin kartrī tiṣṭhati kalpagā / dīpādityādibhir vīkṣya yathāndhatva praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

तब राजाने नर्मदाकी स्तुति प्रारम्भ की-- सुरेश्वरि! तुम्हें नमस्कार है । शंकरात्मजे ! तुम्हें नमस्कार है। इडा, पिंगला, उमा, गंगा, सरस्वती, वेदमाता

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 49

तथा नाशयते पापं कल्पगा सरितां वरा ।दानैर् दग्धा पुरा चाहं क्षत्रियाणाम् अनेकधा

tathā nāśayate pāpaṃ kalpagā saritāṃ varā / dānair dagdhā purā cāhaṃ kṣatriyāṇām anekadhā

हिन्दी अर्थ

लोकमाता लक्ष्मी हो। पृथ्वीपर जितने भी तीर्थ बताये गये हैं, वे सब तुमसे व्याप्त हैं । समस्त चराचर जगत् तुम्हारे जलसे व्याप्त है । जगत्में ऐसा कोई स्थान नहीं दिखायी देता जो तुम्हारे जलसे

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 50

ग्रस्ता ऽहं तेन पापेन नृपदक्षिणया ततः ।शुक्लतः कृष्णतां चाहं प्राप्ता भो पृथिवीपते

grastā 'haṃ tena pāpena nṛpadakṣiṇayā tataḥ / śuklataḥ kṛṣṇatāṃ cāhaṃ prāptā bho pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

आवृत न हो। तुम्हारे जलमें स्नान करनेमात्रसे तृप्त होकर सब जीव परम गतिको प्राप्त होते हैं।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 51

द्वादशा ऽब्दे चतुर्विंशे स्नानं कर्तुं समागमम् ।ग्रस्ते वै राहुणा सूर्ये कोटितीर्थे नराधिपः

dvādaśā 'bde caturviṃśe snānaṃ kartuṃ samāgamam / graste vai rāhuṇā sūrye koṭitīrthe narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

अमिततेजस्वी राजाके मुखसे यह स्तवन सुनकर नर्मदादेवीने उन्हं प्रत्यक्ष दर्शन दिया और कहा राजन्! तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा हो, उसके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 52

प्रत्यक्षं मे शरीरं त्वं पश्य तेजः समुज्ज्वलम् ।स्नात्वा तु शिवमभ्यर्च्य बहु स्वर्णं मखोत्तमम्

pratyakṣaṃ me śarīraṃ tvaṃ paśya tejaḥ samujjvalam / snātvā tu śivamabhyarcya bahu svarṇaṃ makhottamam

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा- देवि! तुम सात पूर्वके और सात दूसरे प्रवाहोंको अक्षय करो।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 53

कुरु तत्र नृपश्रेष्ठ तेन ते निष्कृतिर् भवेत् ।ये मृता ब्राह्मणा गावस् तेषाम् अस्थिप्रवाहनम्

kuru tatra nṛpaśreṣṭha tena te niṣkṛtir bhavet / ye mṛtā brāhmaṇā gāvas teṣām asthipravāhanam

हिन्दी अर्थ

नर्मदा बोली-राजन्! लो, यह वरदान मैंने तुम्हें यथार्थरूपसे दे दिया।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 54

नर्मदोदकसम्पर्काद् दिवि देवत्वमाप्यते ।तिलोदकप्रदानेन तेषां मुक्तिः परा भवेत्

narmadodakasamparkād divi devatvamāpyate / tilodakapradānena teṣāṃ muktiḥ parā bhavet

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर सरिताओंमें श्रेष्ठ नर्मदा जलराशिसे परिपूर्ण हो विस्तृत प्रवाहोंसे बहने लगी। राजा सालंकायनका यह अद्भुत कर्म देखकर सत्यधर्म- परायण सभी महर्षि उनकी प्रशंसा करने लगे।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 55

श्रुत्वैतत् कथितं वाक्यं सरस्वत्या नृपश्च ताम् ।नमस्कृत्य समुत्थाय कन्यापुरमगात् ततः

śrutvaitat kathitaṃ vākyaṃ sarasvatyā nṛpaśca tām / namaskṛtya samutthāya kanyāpuramagāt tataḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन सबने नर्मदामें स्नान, अवगाहन,

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 56

सान्तः पुरपरीवारो मुदा परमया नृपः ।तेनाज्ञप्तास् ततो भृत्याः सर्वसम्भारसभृताः

sāntaḥ puraparīvāro mudā paramayā nṛpaḥ / tenājñaptās tato bhṛtyāḥ sarvasambhārasabhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा पाये हुए ब्राह्मणोंने वह यज्ञ समाप्त किया। जो जिस वस्तुकी कामना करता, उसे वही वस्तु दी जाती थी। तदनन्तर शिवालयमें जाकर समस्त मनोवांछित फलोंको देनेवाले देवपूजित माहेश्वरलिंगमें

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 57

यज्ञोपस्करम् आदाय मेकला यत्र गच्छत ।अस्थि भस्म यथान्यायं नीतं कर्मकरैस् ततः

yajñopaskaram ādāya mekalā yatra gacchata / asthi bhasma yathānyāyaṃ nītaṃ karmakarais tataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित भोग-मोक्ष-प्रदाता उमा-महेश्वरका राजाने विधिपूर्वक पूजन किया। पूजामें प्रत्येक उपचार ‘So महेश्वराय देवाय शम्भवाय नमो नमः '-- इस मन्त्रसे चढ़ाया गया। पूजा समाप्त होनेपर

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 58

प्रावाहयत् कल्पगायां मन्त्रयुक्तेन वारिणा ।अस्थ्यादि पूजयित्वा च यथा विधम् अनुत्तमम्

prāvāhayat kalpagāyāṃ mantrayuktena vāriṇā / asthyādi pūjayitvā ca yathā vidham anuttamam

हिन्दी अर्थ

राजा वहीं हाथ जोड़कर खड़े हो गये। तत्पश्चात् नर्मदादेवी भगवान् शंकरके चरणके नीचेसे प्रकट हुईं। उनका वह प्रवाह सम्पूर्ण देवताओंद्वारा पूजित हुआ। तदनन्तर सन्तुष्ट हुए महादेव आदि सब

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 59

देवांश् च ब्राह्मणांस् तत्र तर्पयित्वा कृताञ्जलिः ।प्रवाहो निर्गतस् तत्र नर्मदायां समाविशत्

devāṃś ca brāhmaṇāṃs tatra tarpayitvā kṛtāñjaliḥ / pravāho nirgatas tatra narmadāyāṃ samāviśat

हिन्दी अर्थ

उनके ऐसा कहनेपर राजा सालंकायनने कहा--

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 60

स गाञ्जालेति विख्यातो नर्मदा सङ्गमो नृप ।गाञ्जालसिद्धलिङ्गं च सूर्यकोटिसमप्रभम्

sa gāñjāleti vikhyāto narmadā saṅgamo nṛpa / gāñjālasiddhaliṅgaṃ ca sūryakoṭisamaprabham

हिन्दी अर्थ

न करें। हमारे राष्ट्रमें अनावृष्टि आदि दोषोंसे पीड़ित प्रजाका कष्ट दूर हो और वह सदा फले- फूले। इसके सिवा इस स्थानपर आहवनीय अग्नि

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 61

दिव्ययानसमारूढा दग्धाः कालाग्निना तु ये ।आशीर्वादपरास् सर्वे हरिकेशं प्रतुष्टुवुः

divyayānasamārūḍhā dagdhāḥ kālāgninā tu ye / āśīrvādaparās sarve harikeśaṃ pratuṣṭuvuḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह सब पूरा होगा।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 62

त्वत् प्रसादान् महाभाग दिवि देवत्वम् आगताः ।देवदुन्दुभिनिर्घोषैर् वेणुवीणारवैस् तथा

tvat prasādān mahābhāga divi devatvam āgatāḥ / devadundubhinirghoṣair veṇuvīṇāravais tathā

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर सब देवता वहाँसे अन्तर्धान हो गये। राजाका राज्य पुनः वृद्धिको प्राप्त हुआ और इन्द्र इच्छानुसार वर्षा करने लगे। वह यज्ञ पूरा करके राजा सालंकायन अपने मन्त्रियों तथा

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 63

दिव्ययानसमारूढा गतास् ते वैष्णवं पदम् ।हरिकेशो नृपश्रेष्ठः परया च मुदायुतः

divyayānasamārūḍhā gatās te vaiṣṇavaṃ padam / harikeśo nṛpaśreṣṭhaḥ parayā ca mudāyutaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःपुरकी रानियोंके साथ देवनिर्मित अयोध्यापुरीमें लौट आये। युधिष्ठिर! इस प्रकार मैंने तुम्हें उमामहेश्वरतीर्थका माहात्म्य सुनाया है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 64

सप्तकल्पवहां देवीं नर्मदा लोकपावनीम् ।नमस्कृत्य सरिच्छ्रेष्ठां स्तुतिं चक्रे समाहितः

saptakalpavahāṃ devīṃ narmadā lokapāvanīm / namaskṛtya saricchreṣṭhāṃ stutiṃ cakre samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्वेतकिंशुक आदि तीर्थोकी महिमा 4 मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! अमरेश्वरके सिद्धि प्रदान करनेवाला श्वेतकिंशुक नामक लिंग

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 65

नमस्ते ऽस्तु सरिच्छ्रेष्ठे सप्तकल्पनिवासिनि ।यत्र तत्र नरः स्नात्वा मुक्तो भवति कल्मषात्

namaste 'stu saricchreṣṭhe saptakalpanivāsini / yatra tatra naraḥ snātvā mukto bhavati kalmaṣāt

हिन्दी अर्थ

पूर्वभागमें स्थित श्वेतकिंशुक नामक पापनाशन है तथा स्वर्गरूपी फल प्रदान करनेवाले तीर्थका माहात्म्य सुनो, जिसमें स्नान करनेवाले महादेव भी वहीं विराजमान हैं। उसके मनुष्य स्वर्गलोकको प्राप्त होते हैं। वहाँ उत्तम नामसे प्रसिद्ध एक दूसरा पापना

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 66

न तस्य पुनरावृत्तिर्घोरे संसारसागरे ।जन्मान्तरसहस्रेण न त्वां स्तम्भयते बली

na tasya punarāvṛttirghore saṃsārasāgare / janmāntarasahasreṇa na tvāṃ stambhayate balī

हिन्दी अर्थ

जहाँ लोकमें वर देनेवाले त्र्यम्बक महादेव विद्यमान हैं। उस तीर्थके माहात्म्यसे गण्डेशको स्वर्गलोककी प्राप्ति हुई थी। वहाँ गण्डकेश्वर और शुक्लेश्वर लिंग प्रसिद्ध हैं । नर्मदा और दन्तिवनिकाका संगम

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 67

जह्नुना हि पुरा पीता करतोयेन जाह्नवी ।त्वया च पूरितं सर्वं विश्वं चैव चराचरम्

jahnunā hi purā pītā karatoyena jāhnavī / tvayā ca pūritaṃ sarvaṃ viśvaṃ caiva carācaram

हिन्दी अर्थ

सर्वत्र विख्यात है। वहीं सब सिद्धियोंको देनेवाला लिंगेश्वर लिंग है। बालकेश्वर और पूर्णकेश्वर लिंग भी वहीं हैं। नर्मदाके उत्तर तटपर उत्तम नर्मदापुर है। कपिशिला नामसे प्रसिद्ध एक तीर्थ

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 68

त्वत् प्रसादात् महादेवि मुक्तिश्चापि भवार्णवात् ।प्रत्यक्षा कल्पगैतच्च स्तोत्रं श्रुत्वा नृपोदितम्

tvat prasādāt mahādevi muktiścāpi bhavārṇavāt / pratyakṣā kalpagaitacca stotraṃ śrutvā nṛpoditam

हिन्दी अर्थ

है, जो सब अनर्थोंका निवारण करनेवाला है। वहीं सिद्धेश्वर तथा नाडकेश्वर लिंग हैं। नृपश्रेष्ठ! तदनन्तर वैदूर्य पर्वतसे पश्चिम दिशाकी ओर जाय। वहाँ शशभी और नर्मदाका संगम है,

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 69

नर्मदोवाच: वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि वर्तते ।तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा हरिकेशो ऽब्रवीद् इदम्

narmadovāca: varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi vartate / tasyās tad vacanaṃ śrutvā harikeśo 'bravīd idam

हिन्दी अर्थ

जो सब पापोंका नाश करनेवाला है। वहीं भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाला शशभेश्वर लिंग है, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है। वह गर्दभीकी योनिसे छुटकारा दिलानेवाला है । यहीं मण्डलेश्वर

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 70

यदि मे वरदादेवि पूतं मां परिकल्पय ।स्नानावगाहनात् पानात् स्मरणात् कीर्तनाद् अपि

yadi me varadādevi pūtaṃ māṃ parikalpaya / snānāvagāhanāt pānāt smaraṇāt kīrtanād api

हिन्दी अर्थ

नामक तीर्थ और लिंग है, जहाँ माण्डलिक नरेश अजापाल और मनु सिद्धिको प्राप्त हुए हैं। वहाँ यज्ञ करके मनुष्य फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेता। वहाँ तिल और जल देने तथा पिण्डदान

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 71

सप्तजन्मकृतं पापं सद्य एव प्रणश्यतु ।रेवोवाच: एवम् अस्तु नृपश्रेष्ठ मत्प्रसादाद् भविष्यति

saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ sadya eva praṇaśyatu / revovāca: evam astu nṛpaśreṣṭha matprasādād bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

करनेसे जबतक चन्द्रमा और सूर्यकी सत्ता है, तबतक पितरोंको तृप्ति बनी रहती है। वहाँ जो दान दिया जाता है, उसके पुण्यकी कोई संख्या नहीं है। वहाँसे कान्तारकतीर्थमें जाय, जो सब

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 72

एवमुक्त्वा ततो देवी तत्रैवान्तर धीयत ।हरिकेशश्चक्रवर्ती साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च

evamuktvā tato devī tatraivāntara dhīyata / harikeśaścakravartī sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca

हिन्दी अर्थ

तीथोंमें श्रेष्ठ और शुभ है। वहाँ स्नान करनेवाले स्वर्गमें जाते हैं और मरनेवाले मोक्ष पाते हैं। त्रेतायुगमें रघुवंशी राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण मिथिलेशकुमारी सीताके साथ यहाँ आकर नर्मदाके

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 73

कामिकं यानमारुह्य सर्वालङ्कारभूषितः ।विवेश नगरं पुण्यं यथाशक्रो ऽमरावतीम्

kāmikaṃ yānamāruhya sarvālaṅkārabhūṣitaḥ / viveśa nagaraṃ puṇyaṃ yathāśakro 'marāvatīm

हिन्दी अर्थ

पार हुए थे। वे दोनों राजकुमार भगवान् विष्णुके अवतार थे और पिताकी आज्ञाका पालन करते हुए इस मार्गसे वनमें गये थे। उन्होंने इस श्रेष्ठ तीर्थमें स्नान करके भक्तिपूर्वक महादेवजीका पूजन

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 74

कालान्तरे ततः प्राप्ते राज्यं कृत्वा सुरालये ।सान्तः पुरपरीवारो भोगान् भुङ्क्ते स्म पुष्कलान्

kālāntare tataḥ prāpte rājyaṃ kṛtvā surālaye / sāntaḥ puraparīvāro bhogān bhuṅkte sma puṣkalān

हिन्दी अर्थ

किया था। जहाँ उनका स्नान हुआ, वह स्थान “राजतीर्थ' के नामसे प्रसिद्ध है। वहाँ लक्ष्मणेशवर तथा सीतेश्वर लिंग हैं, जो देवताओं और दानवोंद्वारा वन्दित हैं। उस तीर्थमें शूलपाणि महेश्वरका पूजन

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 75

एतत्ते कथितं राजन् महाभाग विशाम्पते ।द्वापरं वंशम् ऐक्ष्वाकं ब्राह्मं वैवस्वतं तथा

etatte kathitaṃ rājan mahābhāga viśāmpate / dvāparaṃ vaṃśam aikṣvākaṃ brāhmaṃ vaivasvataṃ tathā

हिन्दी अर्थ

करके मनुष्य गणपतिपदको प्राप्त होता है।

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 76

कापिलं पुष्करं चेति सप्तकल्पान् विदुर्बुधाः ।कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम्

kāpilaṃ puṣkaraṃ ceti saptakalpān vidurbudhāḥ / kāpilaṃ prathamaṃ viddhi prājāpatyaṃ dvitīyakam

हिन्दी अर्थ

नृपश्रेष्ठ! बहाँसे पुण्यतीर्थ शिवालयको जाय। वहीं परम मनोहर माहिष्मती पुरी है, जिसका दर्शन करके कोई भी नीचे नहीं गिरता। वहाँ अपनी ज्चालाओंसे प्रज्वलित कालाग्निरुद्रका निवास

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 77

ब्राह्मं रौचं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम् ।महेन्द्रम् अग्निकल्पं वैजयन्तं मारुतं तथा

brāhmaṃ raucaṃ ca sāvitraṃ bārhaspatyaṃ prabhāsakam / mahendram agnikalpaṃ vaijayantaṃ mārutaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

है। तदनन्तर कोटितीर्थ है, जहाँ कोटीश्वर लिंग विराजमान है। उसकी पूजासे कोटि यज्ञोंका फल प्राप्त होता है। वहाँ दिये हुए दानका पुण्य कोटि- गुना बढ़ जाता है। उसके बाद दशाश्वमेधतीर्थ है,

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 78

वैष्णवं ब्रह्मरूपं च ज्योतिषं च चतुर्दशम् ।एते कल्पास् तु संख्याता न मृता येषु नर्मदा

vaiṣṇavaṃ brahmarūpaṃ ca jyotiṣaṃ ca caturdaśam / ete kalpās tu saṃkhyātā na mṛtā yeṣu narmadā

हिन्दी अर्थ

जो भोग और मोक्ष देनेवाला है। वहाँ तिल और जलसे तर्पण करनेपर पितरोंकी उत्तम गति होती है। वहाँ स्नान करनेमात्रसे मनुष्य तेजस्वी हो जाता है। तत्पश्चात् वन्ध्या और नर्मदाका संगम

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 79

एतत् ते कथितं राजन्नितिहासं पुरातनम् ।धन्यं यशस्यम् आयुष्यं महतां कीर्तिवर्द्धनम्

etat te kathitaṃ rājannitihāsaṃ purātanam / dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ mahatāṃ kīrtivarddhanam

हिन्दी अर्थ

है, जो देवताओं और असुरोंसे भी नमस्कृत है। राजेन्द्र! उस संगममें मुनकेश्वर लिंग है, जिसका दर्शन केवल योगियोंको होता है । साधारण मनुष्य उसे नहीं देख पाते नर्मदाके दक्षिण तटपर चण्डीश्वर

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

अध्याय १२

श्लोक 80

श्रवणात् कीर्तनाद् वापि मुच्यते सर्वकिल्विषात्

śravaṇāt kīrtanād vāpi mucyate sarvakilviṣāt

हिन्दी अर्थ

उडुगणेश्वर और वकेश्वर लिंग हैं, जहाँ बगले स्वर्गको प्राप्त हुए हैं। गंगावह नामवाला एक तीर्थ है, जहाँ सब सिद्धियोंको देनेवाला एके शिवलिंग है। उस निर्मल शिवलिंगका नाम अंगारेश्वर

English

The eminent Brahmanas who read this eulogy and the quiescent men who listen to this attain Rudra by means of a vehicle drawn by a bull. They shall be adorned with divine garments too.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.