Skanda Purana· Skanda Purāṇa
14
अध्याय 14 / 116

Adhyaya 14

46 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ46 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मत्स्येश्वरतीर्थवर्णनोनाम त्रयोदशो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय १४ मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थं पापविमोक्षणम् ।मत्स्यायाः शुभताप्याश्च सङ्गमे सुरसेवितम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe matsyeśvaratīrthavarṇanonāma trayodaśo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 14 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat kathayiṣyāmi tīrthaṃ pāpavimokṣaṇam / matsyāyāḥ śubhatāpyāśca saṅgame surasevitam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा--प्रिये! आज अमावास्या है। इसमें मैथुनका निषेध किया गया है। अतः आज यह नहीं करना चाहिए। पितरोंके लिये तो आजके दिन मैथुन विशेषरूपसे वर्जित है। जो

English

Then all those illustrious sages with austerities as their asset went to the -highest world. What miracle did happen thereafter?

अध्याय १४

श्लोक 2

देवो मत्स्येश्वरो नाम नागकन्याभिरर्चितः ।तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः

devo matsyeśvaro nāma nāgakanyābhirarcitaḥ / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

अमावास्याके दिन ऋतुकालमें भी पत्नीसंगम करता है, पितर उसका मांस भोजन करते हैं। उनके इस कथनसे पत्नीको सन्तोष हो गया और दोनों शिवाराधनमें तत्पर हो गये।

English

Learned men know it as Linga 2 because it is that in which everything in the world beginning with Brahma and ending with a blade of grass gets merged and unified.

अध्याय १४

श्लोक 3

पञ्चवक्त्रास्त्रिनेत्राश्च मत्स्यतीर्थप्रभावतः ।कलहंस इति ख्यातो देवर्षिर् ध्यानतत्परः

pañcavaktrāstrinetrāśca matsyatīrthaprabhāvataḥ / kalahaṃsa iti khyāto devarṣir dhyānatatparaḥ

हिन्दी अर्थ

नील time पश्चिम और नर्मदाके उत्तर व्यतीपातेशवर नामक शिवलिंग है, जो परम सिद्धि देनेवाला है। उसे साक्षात् जगदीश्वर सोमनाथका ही स्वरूप समझो। वहाँ सावित्री और सप्तर्षियोने

English

A popular etgmology of 1 Bhaga* and 'Vtypv.'

अध्याय १४

श्लोक 4

तस्याश्रमं परं रम्यं ब्रह्मर्षि विनिषेवितम् ।शाकमूलफलाहारो जपध्यानपरायणः

tasyāśramaṃ paraṃ ramyaṃ brahmarṣi viniṣevitam / śākamūlaphalāhāro japadhyānaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्या की थी। नर्मदाके तटपर सावित्रीकुण्ड एक विख्यात तीर्थ है। वहाँ स्नान करनेमात्रसे मनुष्यको कन्यादानका फल प्राप्त होता है। वहाँ तिलसहित जल देने और अन्नदान करनेसे पितर

English

A popular etymology of the word *Lifiga\ This is accepted in Vtraiaiva Texts.

अध्याय १४

श्लोक 5

सो ऽतिष्ठद् अयुतं सार्द्धम् एकपादेन भारत ।शिवध्यानपरो भूत्वा सर्वभूतहिते रतः

so 'tiṣṭhad ayutaṃ sārddham ekapādena bhārata / śivadhyānaparo bhūtvā sarvabhūtahite rataḥ

हिन्दी अर्थ

सावित्रीलोकमें रहकर तृप्तिलाभ करते हैं।

English

She was too dazzling to be seen, like a lightning streak. She was swiftly moving as clusters of lightning streaks. She was excited and enraged like the flames (streaks) of light- ning. Her eyes resembled the fiery lightning.

अध्याय १४

श्लोक 6

ततस् तु ध्यानयोगेन तस्य देवः शतक्रतुः ।चकम्पे तपसा चासौ देवराजो भविष्यति

tatas tu dhyānayogena tasya devaḥ śatakratuḥ / cakampe tapasā cāsau devarājo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

पातालेश्वर नामसे प्रसिद्ध देवताओंके स्वामी जगदीश्वर सोमनाथका पूजन करके सब लोग शिवधामको प्राप्त होते हैं। सावित्रीकुण्डमें स्नान करके उसीके जलसे भगवान् सोमनाथका पूजन

English

These are the "Seeds" of Mantras (MantraHjas) of a destructive nature. Using these Mantra-Kjas, Sankara transformed the motherly Um& into a devouring ogress in order to destroy the universe.

अध्याय १४

श्लोक 7

हरिष्यति न सन्देहो पुरीं चैवामरावतीम् ।ब्राह्मणश्च सुरेशानः कुब्जो वामनरूपधृक्

hariṣyati na sandeho purīṃ caivāmarāvatīm / brāhmaṇaśca sureśānaḥ kubjo vāmanarūpadhṛk

हिन्दी अर्थ

करे, इससे उस मनुष्यका पुनः इस संसारमें जन्म

English

Hundreds of the Brahmanas, K?atriyas, Vaisyas and others and the great sages beginning with Bhrgu who had reached the Mahar Loka began to perish. Devas and Asuras became terrified. So also Yaksas, Uragas and Raksasas. Some of them entered Patala and got them concealed in the caves and lakes.

अध्याय १४

श्लोक 8

जगाम वृद्धरूपेण कलहंसाश्रमम् प्रति ।उवाच वचनं शक्रो ब्राह्मणं तपसि स्थितम्

jagāma vṛddharūpeṇa kalahaṃsāśramam prati / uvāca vacanaṃ śakro brāhmaṇaṃ tapasi sthitam

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर ! सूर्यवंशमें इन्द्रद्युम्न नामसे प्रसिद्ध एक राजा हो गये हैं, जो अयोध्याके अधिपति थे। उन्होंने पर्वत, वन और काननोंसहित सम्पूर्ण पृथ्वीका पालन किया

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 9

किमर्थं तपसे शीघ्रं कामम् एतद् ब्रवीहि मे ।आराधयसि कं देवं सत्यम् एतत् तपोधन

kimarthaṃ tapase śīghraṃ kāmam etad bravīhi me / ārādhayasi kaṃ devaṃ satyam etat tapodhana

हिन्दी अर्थ

था। उनके राज्यकालमें चारों वर्णोके लोग स्वधर्म- पालनमें तत्पर थे। प्रत्येक धेनु इच्छानुसार दूध देनेवाली कामधेनु थी और पृथ्वी हरी-भरी खेतीसे सुशोभित होती थी। एक दिन राजर्षि

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 10

संहृत्य तपसा योगं प्रहसन्नब्रवीद् वचः ।जानामि त्वां महाभाग शक्रस् त्वं त्रिदशेश्वरः

saṃhṛtya tapasā yogaṃ prahasannabravīd vacaḥ / jānāmi tvāṃ mahābhāga śakras tvaṃ tridaśeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्युम्नने महर्षि वसिष्ठसे पूछा- “महामुने! मैं अश्वमेध-यज्ञ करना चाहता हूँ, सो किस तीर्थमें उसका अनुष्ठान करूँ?!

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 11

न कामये ऽहम् इन्द्रत्वं राज्यं कुरु यथेप्सितम् ।आराधयाम्यहं देवं नान्यं देवं कथञ्चन

na kāmaye 'ham indratvaṃ rājyaṃ kuru yathepsitam / ārādhayāmyahaṃ devaṃ nānyaṃ devaṃ kathañcana

हिन्दी अर्थ

'बसिष्ठजी बोले-राजन्! वेदवेत्ता ब्रह्मर्षिगण! आपको जैसी सम्मति दें, उस प्रकार ब्राह्मण ऋत्विजोंके द्वारा आपको यज्ञका अनुष्ठान करना चाहिए। उस समय राजसभामें मरीचि, कश्यप,

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 12

एतच्छ्रुत्वा वचस् तस्य महर्षेर् अब्रवीद् वृषः ।वरं वृणु महाभाग यथा द्रक्ष्यसि शङ्करम्

etacchrutvā vacas tasya maharṣer abravīd vṛṣaḥ / varaṃ vṛṇu mahābhāga yathā drakṣyasi śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

अंगिरा, गौतम, दुर्वासा, च्यवन, धूम्र, महामुनि कण्व तथा और भी बहुत-से उत्तम व्रतका पालन करनेवाले मुनीश्वर बैठे थे। महाराज इन्द्रद्युम्ननें उन सबसे पूछा--“किस तीर्थमें किया हुआ यज्ञ

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 13

कलहंस उवाच: विना ऽहं त्र्यम्बकं याचे नान्याद् देवादहो वरम् ।विजयी भव शक्र त्वं नान्यं वृणे वरं त्वहम्

kalahaṃsa uvāca: vinā 'haṃ tryambakaṃ yāce nānyād devādaho varam / vijayī bhava śakra tvaṃ nānyaṃ vṛṇe varaṃ tvaham

हिन्दी अर्थ

मनोवांछित फल देनेवाला होता है?!

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 14

एवमुक्तो ययौ शक्रः सर्वकामसमन्वितः ।ज्ञात्वा तस्य परां भक्तिं देवदेवो महेश्वरः

evamukto yayau śakraḥ sarvakāmasamanvitaḥ / jñātvā tasya parāṃ bhaktiṃ devadevo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले- राजन्! इस कार्यके लिये ऋषियोंने अनेक भिन्न-भिन्न तीथाँको श्रेष्ठ ।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 15

अदर्शयद् अथात्मानं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ।दृष्ट्वा रूपं महेशस्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च

adarśayad athātmānaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam / dṛṣṭvā rūpaṃ maheśasya sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca

हिन्दी अर्थ

और धान्यकी अधिकतापर निर्भर है तथा शूद्र जन्म एवं आयुके अनुसार ही ज्येष्ठ माने जाते हैं । सात कल्पोंतक जीवित रहनेवाले तीनों वेदोंके ज्ञाता त्रिकालज्ञ महर्षि मार्कण्डेयजीके रहते हुए

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 16

कलहंसो मुनिश्रेष्ठः स्तोतुं समुपचक्रमे ।नमो ऽस्तु ते महादेव नीलकण्ठत्रिलोचन

kalahaṃso muniśreṣṭhaḥ stotuṃ samupacakrame / namo 'stu te mahādeva nīlakaṇṭhatrilocana

हिन्दी अर्थ

धर्मका निरूपण एवं निश्चय करनेकी शक्ति किसमें है? महाराज! आप नर्मदाके तटपर विद्यमान धर्मरिण्यमें जाइये वहाँ मार्कण्डेयजी जहाँ बतावें, उसी स्थानपर अपना यज्ञ प्रारम्भ करें।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 17

नमः शिवाय शान्ताय शूलहस्त नमो ऽस्तु ते ।नमः शिवाय शम्भवाया ऽनाथाय नमो नमः

namaḥ śivāya śāntāya śūlahasta namo 'stu te / namaḥ śivāya śambhavāyā 'nāthāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

देवर्ष! आप जैसा कहते हैं, वैसा ही करूँगा-यों कहकर राजा इन्द्रद्युम्नने अपने

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 18

त्र्यम्बकाय महादेवेत्यादि नामादिभिःस्तुत ॐ नमो देवाय शम्भवाय भूर्भुवः स्वः ।सोमरुद्रध्वान्तसूर्याय नमो रुद्राग्नये नमः

tryambakāya mahādevetyādi nāmādibhiḥstuta oṃ namo devāya śambhavāya bhūrbhuvaḥ svaḥ | somarudradhvāntasūryāya namo rudrāgnaye namaḥ

हिन्दी अर्थ

आदेश दिया और स्वयं वहाँके ब्राह्मणों एवं मुनियोंके साथ दिव्य वाहनपर बैठकर बड़ी प्रसन्नताके साथ यात्रा की । उनके साथ अन्तःपुरकी रानियाँ भी थीं। सबके साथ राजा इन्द्रद्युम्न

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 19

नमः शम्भो पञ्चवक्त्र महाशिव नमो ऽस्तु ते ।स्वयम्भूवन पाताल नीलकण्ठ नमो ऽस्तु ते

namaḥ śambho pañcavaktra mahāśiva namo 'stu te / svayambhūvana pātāla nīlakaṇṭha namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

धर्मारण्यमें पहुँचे, जहाँ मार्कण्डेयजी विद्यमान थे। वहाँ जाकर उन्होंने मार्कण्डेयजीको साष्टांग प्रणाम और उनका यथावत् पूजन किया । राजा इन्द्रद्युम्नको आया देख महामुनि मार्कण्डेयजीने पूछा--' नृपश्रेष्ठ !

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 20

ब्रह्मशर्वसुरेशानहरिहराय नमो नमः ।ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिचराचर नमो ऽस्तु ते

brahmaśarvasureśānahariharāya namo namaḥ / jñānaśaktikriyāśakticarācara namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

कुशल तो है न? बहुत दिनोंके बाद दिखायी दिये हो। इन ब्रह्मर्षियोंके साथ यहाँ किस प्रयोजनसे तुम्हारा आगमन हुआ है?!

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 21

हाटकाय नमस् तुभ्यम् उमानाथ नमो ऽस्तु ते ।ब्रह्मविष्णुमहेशाय सर्वज्ञाय नमो नमः

hāṭakāya namas tubhyam umānātha namo 'stu te / brahmaviṣṇumaheśāya sarvajñāya namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्युम्न बोले--द्विजश्रेष्ठ ! मैं यज्ञ करनेके लिये आया हूँ, सो किस तीर्थमें उसका अनुष्ठान करूँ?

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 22

सद्योजातस् तथा घोरस् तत् पुरुषाय नमो नमः ।त्वया व्याप्तम् इदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

sadyojātas tathā ghoras tat puruṣāya namo namaḥ / tvayā vyāptam idaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा--राजन्! समुद्रपर्यन्त पृथ्वीपर जितने तीर्थ हैं, वे सब नर्मदा नदीमें स्नान करनेके लिये आते हैं। उत्तरमें जितने शिवलिंग हैं और दक्षिणमें जो-जो तीर्थ हैं, वे

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 23

आदिमध्यान्तरूपाय कलिकाल नमो ऽस्तु ते ।उमाकान्तार्धदेहाय श्रीकण्ठोरगभूषण

ādimadhyāntarūpāya kalikāla namo 'stu te / umākāntārdhadehāya śrīkaṇṭhoragabhūṣaṇa

हिन्दी अर्थ

सब कोटितीर्थमें लीन होते हैं, इसीलिये उसका नाम कोरितीर्थ हुआ है। भगवान् शंकरने पूर्वकालमें पार्वतीदेवी, कार्तिकेयजी, ब्रह्मा, विष्णु तथा इन्द्र आदि देवताओंके सम्मुख इस तीर्थके माहात्म्यका

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 24

अनन्तगणरूपाय नागयज्ञोपवीतिने ।शब्दः स्पर्शश् च गन्धश्च रसो रूपं च पञ्चमम्

anantagaṇarūpāya nāgayajñopavītine / śabdaḥ sparśaś ca gandhaśca raso rūpaṃ ca pañcamam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार वर्णन किया है--' ३कारेश्वरके समीप नर्मदामें कोटितीर्थं बताया गया है । वहाँ जो दान, “तथा दुष्कर तप आदि. पुण्यकर्म किया

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 25

बुद्धिर् मनस्त्व् अहङ्कारो ह्य् अष्टमूर्ते नमो ऽस्तु ते ।सूर्यो ऽर्यमा भगस् त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः

buddhir manastv ahaṅkāro hy aṣṭamūrte namo 'stu te / sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ

हिन्दी अर्थ

है। ग्रहणकालमें हैं

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 26

गभस्तिमांश् च त्वं कालो मृत्युर् धाता प्रकाशकः ।पृथिव्यापस् तथा तेजो वायुराकाशम् एव च

gabhastimāṃś ca tvaṃ kālo mṛtyur dhātā prakāśakaḥ / pṛthivyāpas tathā tejo vāyurākāśam eva ca

हिन्दी अर्थ

कुरुक्षेत्रकी प्रशंसा की जाती है । परंतु नर्मदा सदा सब कार्योके लिये पुण्यदायिनी कही गयी है। अतः तुम कोटितीर्थमें यज्ञ करो।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 27

सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधो ऽङ्गारक एव च ।इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिर्जनेश्वरः

somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca / indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śaurirjaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर परम धर्मात्मा राजा इन्द्रद्युम्नने अमित तेजस्वी मार्कण्डेय मुनिके चरण पकड़े और कहा--मुने! आपने जो कुछ कहा है, उसके लिये मैं अपने ऊपर आपका बहुत बड़ा

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 28

कलास्ते विष्णुब्रह्माद्या वेदो वैश्रवणो यमः ।कलाकाष्ठामुहूर्ताश् च पक्षमासर्तवस् तथा

kalāste viṣṇubrahmādyā vedo vaiśravaṇo yamaḥ / kalākāṣṭhāmuhūrtāś ca pakṣamāsartavas tathā

हिन्दी अर्थ

अनुग्रह मानता हूँ। इसी समय सुन्दर यज्ञयूप, विभिन्न देशोंके क्षत्रियवृन्द, गौ, अश्व, हाथी तथा अन्यान्य आवश्यक सामग्री साथ लेकर

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 29

संवत्सरस् त्वम् एवासि कालचक्रो विभावसुः ।पुरुषः शाश्वतो योगो व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

saṃvatsaras tvam evāsi kālacakro vibhāvasuḥ / puruṣaḥ śāśvato yogo vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

योजनका एक विशाल यज्ञ-मण्डप बनवाया। उसमें बहुत-से यूप लगाये और अपने प्रमाणके अनुसार नाना प्रकारके कुण्ड निर्माण कराये। यज्ञ प्रारम्भ हुआ और वेदमन्त्रोंकी उच्चारण-

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 30

लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः ।वरुणः शीतभारश् च जीमूतो जीवनो ऽरिहा

lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ / varuṇaḥ śītabhāraś ca jīmūto jīvano 'rihā

हिन्दी अर्थ

ध्वनिसे भूमि और आकाशका मध्यभाग गूँज उठा। सूर्यके सदृश तेजस्वी अग्निदेव अपने धूमरहित स्वरूपसे प्रज्वलित हो रहे थे। महाराज इन्द्रद्युम्नने उस यज्ञमें ब्रह्मा, विष्णु तथा शिवका

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 31

भूतो यज्ञो भूतपतिर् लोकपालैर् निषेवितः ।मनः सुपर्णो भूतादिः सदाशिव नमो ऽस्तु ते

bhūto yajño bhūtapatir lokapālair niṣevitaḥ / manaḥ suparṇo bhūtādiḥ sadāśiva namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

भी आवाहन किया। इनके साथ सम्पूर्ण देवता भी पधारे। राजाके यज्ञमें घी और दूधकी नदियाँ बहती थीं, जहाँ दही और खीरकी कीच जमी हुई थी। अनेक प्रकारके भक्ष्य-भोज्य पदार्थ सदा

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 32

जिह्वाचापल्यभावेन खेदितो ऽसि मया प्रभो ।ब्रह्मविष्ण्वादिभिर् देवैर् यस्यान्तो नैव लभ्यते

jihvācāpalyabhāvena khedito 'si mayā prabho / brahmaviṣṇvādibhir devair yasyānto naiva labhyate

हिन्दी अर्थ

सबके लिये प्रस्तुत रहते थे। देवता, मुनि तथा चार प्रकारके प्राणिसमुदाय भलीभाँति तृप्त हुए। अन्तमें ब्राह्मणोंको प्रचुर दक्षिणा दी गयी। हू प्रकार वह यज्ञ सम्पूर्ण हुआ।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 33

भवसागरमग्नानां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् ।अज्ञानाञ्ज्ञानतो वा ऽपि शूलपाणे क्षमस्व तत्

bhavasāgaramagnānāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet / ajñānāñjñānato vā 'pi śūlapāṇe kṣamasva tat

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ध्रुव तथा ब्रह्मपुत्र महर्षियोंको विदा करके ॐकारेश्वरके स्वरूपको जानकर राजाने उनका पूजन किया। मणि-माणिक्य आदि रलोंसे पहले ३कारलिंगको विभूषित किया। फिर

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 34

मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवः कलहंसस्य भारत ।वरं वृणु महाप्राज्ञप्रीतः स्तोत्रेण ते ऽनघ

mārkaṇḍeya uvāca: śrutvā stotram idaṃ devaḥ kalahaṃsasya bhārata / varaṃ vṛṇu mahāprājñaprītaḥ stotreṇa te 'nagha

हिन्दी अर्थ

गन्ध, नाना प्रकारके धूप, कपूर, अगर, चन्दन, ध्वज, छत्र, वितान, व्यजन और दिव्य चामरोंसे पूजा सम्पन्न करके इस प्रकार स्तुति की--'जिस विन्दुयुक्त ३४कारका योगीजन सदा ध्यान करते

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 35

कलहंस उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुम् इहेच्छसि ।कलहंसेश्वरं नाम तीर्थलिङ्गं सुरेश्वर

kalahaṃsa uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātum ihecchasi / kalahaṃseśvaraṃ nāma tīrthaliṅgaṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

तथा जो 3कारस्वरूप aH और मोक्ष

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 36

अक्षया देवदेवा ऽत्र होमदानबलिक्रियाः ।अत्राक्षयं कृतं सर्वं त्वत् प्रसादात् महेश्वर

akṣayā devadevā 'tra homadānabalikriyāḥ / atrākṣayaṃ kṛtaṃ sarvaṃ tvat prasādāt maheśvara

हिन्दी अर्थ

देनेवाले हैं, उनको बार-बार नमस्कार है । ब्रह्मा, विष्णु तथा इन्द्रको भी वर देनेवाले सर्वदेवमय शिव! आपको नमस्कार है । रुद्र! पुण्यसे सुशोभित 'होनेवाली जो आपकी कल्याणमयी अघोर (सौम्य)

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 37

शिवाज्ञा वर्तते ते ऽत्र नरः स्वर्गमवाप्नुयात् ।उत्क्रान्तिं कुरुते यस् तु अवशः स्ववशो ऽपि वा

śivājñā vartate te 'tra naraḥ svargamavāpnuyāt / utkrāntiṃ kurute yas tu avaśaḥ svavaśo 'pi vā

हिन्दी अर्थ

मूर्ति है, उसके द्वारा आप मुझपर कृपा कीजिये। आपके सब ओर हाथ और पैर हैं। सब ओर नेत्र, सिर और मुख हैं। लोकमें सब ओर आपके कान हैं तथा आप सबको व्याप्त करके स्थित

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 38

स्तवेनानेन य स्तौतियस्त्वा स्तोष्यति शङ्कर ।ब्रह्महा वा सुरापो वा स्तेयी च गुरुतल्पगः

stavenānena ya stautiyastvā stoṣyati śaṅkara / brahmahā vā surāpo vā steyī ca gurutalpagaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। आपको नमस्कार है।' इस प्रकार स्तुति करनेपर ३कारलिंगके मध्यभागमें एक दूसरा लिंग दिखायी दिया, जो प्रज्वलित कालाग्निके समान कान्तिमान् था। उसने इन्द्र्युम्नसे कहा--

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 39

तीर्थस्यास्य प्रभावेण सर्वे यान्तु शिवालयम् ।इदं वरमहं मन्ये सर्वकामसमृद्धये

tīrthasyāsya prabhāveṇa sarve yāntu śivālayam / idaṃ varamahaṃ manye sarvakāmasamṛddhaye

हिन्दी अर्थ

राजन्! तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारे मनमें जो कामना हो, उसके लिये वर माँगो।'

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 40

ईश्वर उवाच: यं यं कामयते कामं त्रैलोक्ये सचराचरे ।मत्प्रसादान् न सन्देह सर्वम् एतद् भविष्यति

īśvara uvāca: yaṃ yaṃ kāmayate kāmaṃ trailokye sacarācare / matprasādān na sandeha sarvam etad bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्युम्न बोले-देव! वहाँ यज्ञ पर्वतपर देवद्रोणीमें भगवती पार्वतीके साथ पूजित होकर आप सदा निवास करें। देवदेवेश्वर! इस तीर्थमें जो प्राणत्याग करे, वह शिवलोकमें जाय।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 41

एवमुक्त्वा ययौ देवः कैलासनिलयं नृप ।कलहंसो ऽथ मुनिभिर् ब्रह्मिष्ठैः सजितेन्द्रियः

evamuktvā yayau devaḥ kailāsanilayaṃ nṛpa / kalahaṃso 'tha munibhir brahmiṣṭhaiḥ sajitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

३०कारेशवर बोले--नृपश्रेष्ठ ! तुम्हारी यह सब कामना पूर्ण हो।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 42

वर्षायुतानि साग्राणि भुङ्क्ते भोगाञ्छिवालये ।दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः

varṣāyutāni sāgrāṇi bhuṅkte bhogāñchivālaye / divyayānasamārūḍhaḥ stūyamāno 'psarogaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

इतना कहकर वे वहीं अन्तर्धान हो गये। उन्हींके साथ अन्यान्य देवता भी अपने-अपने स्थानको चले गये। भगवान् शंकर कैलासधामको गये। राजा इन्द्रद्युम्नने वहाँ चार प्रकारके प्राणियोंको

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 43

वेणुवीणानिनादेन सर्वालङ्कारभूषितः ।दश वर्षसहस्राणि तथैव शिवसन्निधौ

veṇuvīṇāninādena sarvālaṅkārabhūṣitaḥ / daśa varṣasahasrāṇi tathaiva śivasannidhau

हिन्दी अर्थ

सुनाकर कहा--“तुम सब लोग मेरे यज्ञके प्रभावसे नीरोग हो जाओ और सभी तृप्त रहो।' तत्पश्चात् राजा इन्द्रद्युम्नने साष्टांग प्रणाम करके भगवान् विष्णुकी स्तुति की।

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 44

दक्षिणोत्तरदिग्भागपञ्चक्रोशप्रमाणतः ।स्नानात् तत्र दिवं याति म्रियते विबुधो भवेत्

dakṣiṇottaradigbhāgapañcakrośapramāṇataḥ / snānāt tatra divaṃ yāti mriyate vibudho bhavet

हिन्दी अर्थ

राजाने कहा-मैं केशव (जलमें शयन करनेवाले), माधव (लक्ष्मीपति), विष्णु (सर्वव्यापी), गोविन्द, मधुसूदन (मधु हैत्यको मारनेवाले), पद्मनाभ (नाभिसे कमल उत्पन्न

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 45

एतत् ते कथितं राजन् कलहंसस्य कीर्तनम् ।स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे

etat te kathitaṃ rājan kalahaṃsasya kīrtanam / svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge

हिन्दी अर्थ

करनेवाले), हृषीकेश (इन्द्रियोंके स्वामी), श्रीधर,

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

अध्याय १४

श्लोक 46

कलहंसस्य चाख्यानान् न सीदन्ति कलौ जनाः ।पुत्रदारावृतानाघ मायामोहसमन्विताः ।आख्यानसहितं देवं कर्मणा मनसा गिरा

kalahaṃsasya cākhyānān na sīdanti kalau janāḥ / putradārāvṛtānāgha māyāmohasamanvitāḥ / ākhyānasahitaṃ devaṃ karmaṇā manasā girā

हिन्दी अर्थ

वामन), दामोदर (माता यशोदाके द्वारा रस्सीसे कटिभागमें बँधनेवाले), वासुदेव (वसुदेवपुत्र) तथा श्रीहरि (पाप हरण करनेवाले)को प्रणाम

English

Himavan, Hemakuta, Niadha, Gandham&dana, Malyavan, Nila, the great mountain £veta, the centre of Meru,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 14
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.