Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
11
अध्याय 11 / 95

Adhyaya 11

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ नारद उवाच ।यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् ।पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च

iti śrīvāmanapurāṇe daśamo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ nārada uvāca / yadetad bhavatā proktaṃ sukeśinakaro 'mbarāt / pātito bhuvi sūryoṇa tatkadā kutra kutra ca

हिन्दी अर्थ

पुष्पेषु जाती नगरेषु काञ्ची कार्पासिकं प्रावरणेषु यद्वत्

English

Description of Pu$kara Dvipa

अध्याय ११

श्लोक 2

सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च ।किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि

sukeśīti ca kaścāsau kena dattaḥ puro 'sya ca / kimarthaṃ pātito bhūmyāmākāśād bhāskareṇa hi

हिन्दी अर्थ

सुकेशिका नरक देनेवाले कर्मोके सम्बन्धमें प्रश्न, नरकोंका वर्णन रौरव आदि नरकोंका हमने तुमसे वर्णन किया है, वे सभी लोक-निन्दित कृतप्नोंको बारी-बारीसे प्राप्त होते रहते हैं॥४१--४३॥

English

Narada said- "You had explained the collapsed city of Sukesi from sky to the earth which was done by Surya. Please, tell us when and where that incident happened? "Who was Sukesi? Who had given him that city and why did Bhaskara clash it down on

अध्याय ११

श्लोक 3

पुलस्त्य उवाच।।शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् ।यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ

pulastya uvāca/ / śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathāmetāṃ purātanīm / yathoktavān svayaṃbhūrmāṃ kathyamānāṃ mayānagha

हिन्दी अर्थ

जैसे देवताओंमें श्रीविष्णु, पर्वतोंमें हिमालय, अस्त्रोंमें सुदर्शन, पक्षियोंमें गरुड़, महान् सर्पॉमें अनन्तनाग तथा भूतोंमें पृथ्वी श्रेष्ठ है; नदियोंमें गङ्गा, जलमें उत्पन्न होनेवालोंमें कमल, देव-शत्रु-हैत्योंमें महादेवके चरणोंका भक्त और क्षेत्रोंमें जैसे कुरु-

English

fljujsarerfl'dl gwitrtTt pd-ftnj W f<TT W ^cf 935yHWi Mgl^ll 3 II

अध्याय ११

श्लोक 4

आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः ।तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः

āsīnniśācarapatirvidyutkeśīti viśrutaḥ / tasya putro guṇajyeṣṭhaḥ sukeśirabhavattataḥ

हिन्दी अर्थ

जांगल और तीर्थोमें पृथूदक है; जलाशयोंमें उत्तर- मानस, पवित्र वनोंमें नन्दनवन, लोकोंमें ब्रह्मलोक, धर्म-कार्यामें सत्य प्रधान है तथा जैसे यज्ञोमें अश्वमेध, छूनेयोग्य (स्पर्शसुखवाले) पदार्थोमें पुत्र सुखदायक है; तपस्वियोंमें अगस्त्य, आगम शास्त्रोंमें चेद श्रेष्ठ है; जैसे पुराणोंमें मत्स्यपुराण, संहिताओंमें स्वयम्भूसंहिता, स्मृतियोंमें मनुस्मृति, तिथियोंमें अमावास्या और विषुवों अर्थात् मेष और तुला

English

Pulastya said- O innocent hermit! I am going to tell this most ancient episode as I heard it from lord Brahma. Please, listen to it

अध्याय ११

श्लोक 5

तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् ।प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्

tasya tuṣṭastatheśānaḥ puramākāśacāriṇam / prādādajeyatvamapi śatrubhiścāpyavadhyatām

हिन्दी अर्थ

राशिमें सूर्यके संक्रमण संक्रान्तिके अवसरपर किया गया दान श्रेष्ठ होता है;॥ ४४--४८॥ जैसे तेजस्वियोंमें सूर्य, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा, जलाशयोंमें समुद्र, अच्छे राक्षसोंमें आप और निश्चेष्ट करनेवाले पाशोंमें नागपाश श्रेष्ठ है एवं जैसे धानोंमें शालि, दो पैरवालोंमें ब्राह्मण, चौपायोंमें गाय, जंगली

English

There was a famous demon king called Vidyutkesi. He was blessed with a meritorious Lord Siva was pleased with him and rendered him a mobile city in the sky and also made him unconquerable and invulnerable by the enemies.

अध्याय ११

श्लोक 6

स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् ।रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः

sa cāpi śaṅkarāt prāpya varaṃ gaganagaṃ puram / reme niśācaraiḥ sārddhū sadā dharmapathi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

जानवरोंमें सिंह, फूलोंमें जाती (चमेली), नगरोंमें काझी, नारियोंमें रम्भा और आश्रमियोंमें गृहस्थ श्रेष्ठ हैं; जैसे सप्तपुरियोंमें द्वारका, समस्त देशोंमें मध्यदेश, फलोंमें आम, मुकुलोंमें अशोक और जड़ी-बूटियॉंमें हरीतकी सर्वश्रेष्ठ है; है निशाचर! जैसे मूलोंमें कन्द, रोगोंमें अपच, श्वेत वस्तुओंमें दुग्ध और स्तरॉमें रूईके कपडे श्रेष्ठ है

English

He began to live happily abidingly religion with demons on receipt of that mobile city in

अध्याय ११

श्लोक 7

स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः ।तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्

sa kadācid gato 'raṇyaṃ māgadhaṃ rākṣaseśvaraḥ / tatrāśramāṃstu dadṛśo ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

हिन्दी अर्थ

शाकेषु ख त्वपि काकमाची रसेष मुख्यं लवणं यथैव चनौकसेष्वेव च ऋक्षराजः।

English

Once he visited Magadharanya and saw there asramas of hermits extremely devoted to

अध्याय ११

श्लोक 8

महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च।प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः

maharṣin sa tadā dṛṣṭvā praṇipatyābhivādya ca/ pratyuvāca ṛṣīn sarvān kṛtāsanaparigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा सतीनां नका हि पापीयसां तद्वदिह इ सर्वेषु पापेषु ब्रह्मघ्नगोघ्नादिषु निष्कृतिर्हि

English

He did salute to them, seated there and said

अध्याय ११

श्लोक 9

सुकेशिरुवाच ।प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः ।कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्

sukeśiruvāca / praṣṭumicchāmi bhavataḥ saṃśayo 'yaṃ hṛdi sthitaḥ / kathayantu bhavanto me na cauvājñāpayāmyaham

हिन्दी अर्थ

निशाचर! जैसे कलाओंमें गणितका जानना, विज्ञानोंमें इन्द्रजाल, शाकोंमें मकोय, रसोंमें नमक, ऊँचे पेड़ोंमें ताड, कमल-सरोवरोंमें पंपासर, बैले जीवोंमें भालू, वृक्षोंमें वट, ज्ञानियोंमें महादेव वरिष्ठ हैं; जैसे सतियोंमें हिमालयकी पुत्री पार्वती, गौओंमें काली गाय, बैलोंमें नील रंगका बैल, सभी दुःसह कठिन एवं भयंकर नरकोंमें नृपातन वैतरणी प्रधान है, उसी प्रकार है निशाचरेश!

English

Sukesi said- "I am not passing any order but went to make some enquiries on some points still not clear to me. Please, give me an appropriate explanation. : ft* fe

अध्याय ११

श्लोक 10

किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः ।केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते

kiṃsvicchreyaḥ pare loke kimu ceha dvijottamāḥ / kena pūjyastathā satsu kenāsau sukhamedhate

हिन्दी अर्थ

पापियोंमें कृतघ्न प्रधानतम पापी होता है। ब्रह्म- हत्या एवं गोहत्या आदि पापोंकी निष्कृति तो हो जाती है, पर दुराचारी पापी एवं मित्र- करोड़ों वबर्षोमें भी निस्तार सुकेशिके प्रश्‍नके उत्तरमें ऋषियोंका जम्बू-द्वीपकी स्थिति और उनमें स्थित पर्वत तथा नदियोंका वर्णन

English

O grdat Dvijas! What is welfare (benevolent) in this mortal and that immortal world? How does a man deserve honour among gentlemen and how can he attain to

अध्याय ११

श्लोक 11

पुलस्त्य उवाच।।इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः ।प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च

pulastya uvāca/ / itthaṃ sukeśivacanaṃ niśamya paramarṣayaḥ / procurvimṛsya śreyor'thamiha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

भवद्धिरुदिता घोरा पुष्करद्वीपसंस्थितिः। जम्बूद्वीपस्य तु संस्थानं कथयन्तु महर्षयः नवभेदं सुविस्तीर्णं स्वर्गमोक्षफलप्रदम्

English

Pulastya said- "Those great hermits first did introspection and then replied on the enquiry so made by Sukesi."

अध्याय ११

श्लोक 12

ऋष ऊचुः ।श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव ।यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्

ṛṣa ūcuḥ / śrūyatāṃ kathayiṣyāmastava rākṣasapuṅgava / yaddhi śreyo bhaved vīra iha cāmutra cāvyayam

हिन्दी अर्थ

पूर्व उत्तरतश्चापि हिरण्यो राक्षसेश्वर पश्चिमे केतुमालश्च रम्यकः पश्चिमोत्तरे।

English

II The hermits said- "O demon king! O warrior! We now say about the everlasting and benevolent thing in this material and that immaterial world. Please, listen to it.

अध्याय ११

श्लोक 13

श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर ।तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्

śreyo dharmaḥ pare loke iha ca kṣaṇadācara / tasmin samāśritaḥ satsu pūjyastena sukhī bhavet

हिन्दी अर्थ

सुकेशीने कहा-आदरणीय ऋषियो! आपलोगोंने पुष्कर्ीपके भयंकर अवस्थानका वर्णन किया, अब आप- लोग (कृपाकर) जम्बूद्वीपकी स्थितिका वर्णन करें ऋषियोंने कहा--राक्षसेश्वर! (अब) तुम हमलोगोंसे जम्बूद्वीपकी स्थितिका वर्णन सुनो। यह द्वीप अत्यन्त विशाल है और नव भागोंमें विभक्त है। यह स्वर्ग एवं मोक्ष-फलको देनेवाला है । जम्बूद्वीपके बीचमें इलावृतवर्ष,

English

O demon! Religion is the welfare for both the material and metaphysical worlds. The man resorted to religion deserves honour among gentlemen and attains peace too.

अध्याय ११

श्लोक 14

सुकेशिरुवाच ।किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः ।यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्

sukeśiruvāca / kiṃlakṣaṇo bhaved dharmaḥ kimācaraṇasatkriyaḥ / yamāśritya na sīdanti devādyāstu taducyatām

हिन्दी अर्थ

पूर्वमें अद्भुत भन्राश्चवर्ष तथा पूर्वोत्तरमें हिरण्यवर्ष है। पूर्व-दक्षिणमें किन्नरवर्ष, दक्षिणमें भारतवर्ष तथा दक्षिण- पश्चिममें हरिवर्ष बताया गया है। इसके पश्चिममें केतुमालवर्ष, पश्चिमोत्तरमें रम्यकवर्ष और उत्तरमें कल्पवृक्षसे 'समादृत कुरुवर्ष है॥ २--५॥

English

Sukesi said- "What is the characteristic of religion? What are the noble deeds and conduct inherent therein, resorting to which the gods etc., never feel the cruel touch of sorrows. Kindly describe the same.

अध्याय ११

श्लोक 15

ऋषय ऊचुः ।देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः ।स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता

ṛṣaya ūcuḥ / devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ / svādhyāyavedavettṛtvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtā

हिन्दी अर्थ

अध्याय १३ सुकेशिके प्रश्‍नके उत्तरमें ऋषियोंका जम्मू-द्वीपकी और उनमें स्थित पर्वत तथा नदियोंका वर्णन ६७ तेषां स्वाभाविका सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः । विपर्ययो न तेष्वस्ति नोत्तमाधममध्यमाः

English

The hermits said- "The supreme religion of gods is to perform yajna etc., deeds, perseverance, to acquire knowledge on Vedas and keep themselves engross in the worship of

अध्याय ११

श्लोक 16

दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया ।वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता

daityānāṃ bāhuśalitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā / vedanaṃ nītiśāstrāṇāṃ harabhaktirudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रद्वीपः कसेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान्। नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा आन्धा दक्षिणतो वीर तुरुष्कास्त्वपि चोत्तरे

English

The religion of daityas is to acquire physical stamina, jealousy, war craft, knowledge on ethics and devotion to god

अध्याय ११

श्लोक 17

सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा ।स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा

siddhānāmudito dharmo yogayuktiranuttamā / svādhyāyaṃ brahmavijñānaṃ bhaktirdvābhyāmapi sthirā

हिन्दी अर्थ

इज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते। स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापं तथैव च

English

qftf fttqfftfijRgrWri wi&mui qRhfuwfi ft* <mu ^»n

अध्याय ११

श्लोक 18

उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता ।सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते

utkṛṣṭopāsanaṃ jñeyaṃ nṛtyavādyeṣu veditā / sarasvatyāṃ sthirā bhaktirgāndharvo dharma ucyate

हिन्दी अर्थ

कोलाहलः स वैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः। वातंधमो वैद्युतश्च मैनाकः सरसस्तथा श्रीपर्वतः कोङ्कणश्च शतशोऽन्येऽपि पर्वताः

English

It is the religion of Siddhas that they do practise Yoga study on the Vedas, science on Brahma and a firm devotion to Visnu and

अध्याय ११

श्लोक 19

विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः ।विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च

vidyādharatvamatulaṃ vijñānaṃ pauruṣe matiḥ / vidyādharāṇāṃ dharmo 'yaṃ bhavānyāṃ bhaktireva ca

हिन्दी अर्थ

सरस्वती पञ्चरूपा कालिन्दी सहिरण्वती। शतद्वुश्चन्द्रिका नीला वितस्तैरावती कुहूः मधुरा देविका चैव उशीरा धातकी रसा। गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृषद्वती

English

The religion of Gandharva is to perform worship, to acquire knowledge on dance and music and undeviated devotion for goddess

अध्याय ११

श्लोक 20

गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा ।कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः

gandharvavidyāveditvaṃ bhaktirbhānau tathā sthirā / kauśalyaṃ sarvaśilpānāṃ dharmaḥ kiṃpuruṣaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चीरा गण्डकी चित्रा कौशिकी च वधूसरा । सरयूश्च सलौहित्या हिमवत्पादनिःसृताः (सुकेशि!) ये नव पवित्र और रमणीय वर्ष हैं। भारतवर्षके अतिरिक्त इलावृतादि आठ वर्षोमें युगावस्था तथा जरामृत्युका भय नहीं होता। उन वर्षोमें बिना प्रयत्रके स्वभावतः बड़ी-बड़ी सिद्धियाँ मिलती हैं। उनमें

English

fastliyift^H fftjTR fthft ftfft: I fusuimiuii snrfs^t srarat *ni n n

अध्याय ११

श्लोक 21

ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा ।सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः

brahmacaryamamānitvaṃ yogābhyāsaratirdṛḍhā / sarvatra kāmacāritavaṃ dharmo 'yaṃ paitṛkaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तम, मध्यम, अधम आदिका किसी प्रकारका कोई भेद नहीं है। निशाचर! इस भारतवर्षके भी नव उपद्वीप हैं। ये सभी द्वीप समुद्रोंसे घिरे हैं और परस्पर अगम्य हैं। भारतवर्षके नव उपद्ठीपोंके नाम इस प्रकार हैं--इन्द्रद्वीप, कसेरुमान्, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान्, नागद्वीप, कटाह, सिंहल और वारुण। नवाँ मुख्य यह कुमारद्वीप भारत-सागरसे लगा हुआ दक्षिणसे उत्तरी ओर फैला है

English

The religion of Vidyadharas is to acquire unique learning, science, strong inspiration for mind application and devotion for Bhavanl. T i i

अध्याय ११

श्लोक 22

ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस ।नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते

brahmacaryaṃ yatāśitvaṃ japyaṃ jñānaṃ ca rākṣasa / niyamāddharmaveditvamārtho dharmaḥ pracakṣyate

हिन्दी अर्थ

वीर! भारतवर्षके पूर्वकी सीमापर किरात, पश्चिममें यवन, दक्षिणमें आन्ध्र तथा उत्तरमें तुरुष्कलोग निवास करते हैं। इसके बीचमें ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य एवं शूद्रलोग रहते हैं। यज्ञ, युद्ध एवं वाणिज्य आदि कर्मोके द्वारा वे सभी पवित्र हो गये हैं। उनका व्यवहार, स्वर्ग और अपवर्ग (मोक्ष)-की प्राप्ति तथा पाप एवं पुण्य इन्हीं (यज्ञादि) कर्मोद्वारा होते हैं। इस वर्षमें महेन्द्र,

English

The religion of eunuchs is to acquire knowledge on Gandharva Vidya, strong devotion to god sun and expertise in all crafts.

अध्याय ११

श्लोक 23

स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च ।अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः

svādhyāyaṃ brahmacaryaṃ ca dānaṃ yajanameva ca / akārpaṇyamanāyāsaṃ dayāhiṃsā kṣamā damaḥ

हिन्दी अर्थ

नामवाले सात मुख्य कुल पर्वत हैं इसके मध्यमें अन्य लाखों पर्वत हैं जो अत्यन्त विस्तृत, उत्तुङ्ग (ऊँचे) रम्य एवं सुन्दर शिखरोंसे सुशोभित हैं। यहाँ कोलाहल, वैभ्राज, मन्दरगिरि, दर्दुर,

English

The religion of ancestors is to observe celibacy, egolessness, strong attachment with practice on Yoga and frequent touring world¬

अध्याय ११

श्लोक 24

जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते ।शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः

jitendriyatvaṃ śaucaṃ ca māṅgalyaṃ bhaktiracyute / śaṅkare bhāskare devyāṃ dharmo 'yaṃ mānavaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

रैवत, ऋष्यमूक, गोमन्त (गोवाका पर्वत), चित्रकूट, कृतस्मर, श्रीपर्वत, कोङ्कण तथा अन्य सैकड़ों पर्वत भी विराज रहे हैं उनसे संयुक्त आयाँ और म्लेच्छोंके विभागोंके अनुसार जनपद हैं। यहाँके निवासी जिन उत्तम नदियोंके जल पीते हैं उनका वर्णन भलीभाँति सुनो। पाँच रूपकी सरस्वती, कालिन्दी (यमुना), हिरण्वती, सतलज, चन्द्रिका,

English

tri -n<*j *nzr *tr Ti$rai fwrr spfef^nrraf art: jra$Rtn^n

अध्याय ११

श्लोक 25

धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् ।अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति

dhanādhipatyaṃ bhogāni svādhyāyaṃ śakararcanam / ahaṅkāramaśauṇḍīryaṃ dharmo 'yaṃ guhyakeṣviti

हिन्दी अर्थ

नीला, वितस्ता, ऐरावती, कुहू, मधुरा, देविका, उशीरा, धातकी, रसा, गोमती, धूतपापा, बाहुदा, दृषद्वती, निश्चीरा, गण्डकी, चित्रा, कौशिकी, वधूसरा, सरयू तथा लौहित्या- ये नदियाँ हिमालयकी तलहटीसे निकली हैं मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटापवाहिका

English

O monster! The religion of hermits is to observe celibacy, balance food-habits, Japa, conscience and to acquire knowledge on religion regularly. The religion of human beings is to do perseverance, celibacy, donation, yajna, generosity, attachment for hard labour, kindness, non-violence, forgiveness, control on senses, purity, benevolence and devotion for Visnu, Sankara, Bhaskara and the goddess.

अध्याय ११

श्लोक 26

परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा ।स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः

paradārāvamarśitvaṃ pārakyer'the ca lolupā / svādhyāyaṃ tryambake bhaktirdharmo 'yaṃ rākṣasaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रोत्पला वै तमसा करमोदा पिशाचिका। तथान्या पिप्पलश्रोणी विपाशा वञ्जुलावती शिवा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती। बेणा वैतरणी चैव सिनीबाहुः कुमुद्रती

English

The religion of Guhyakas is to acquire wealth in abundance, to enjoy, to do perseverance, worship of god Sankara, egotism and cowardice.

अध्याय ११

श्लोक 27

अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता ।पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता

avivekamathājñānaṃ śaucahānirasatyatā / piśācānāmayaṃ dharmaḥ sadā cāmiṣagṛdhnutā

हिन्दी अर्थ

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेरिरेव च दुग्धोदा नलिनी रेवा वारिसेना कलस्वना। एतास्त्वपि महानद्यः सह्यपादविनिर्गताः

English

Rgqiff *ST The religion of monsters is to do intercourse with other's wife, greed for other's money, to do perseverance and worship of

अध्याय ११

श्लोक 28

योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस ।ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः

yonayo dvādaśaivaitāstāsu dharmāśca rākṣasa / brahmaṇā kathitāḥ puṇyā dvādaśaiva gatipradāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः पापप्रशमनास्तथा। सदाकालवहाश्चान्याः प्रावृट्कालवहास्तथा। उद्ङ्मध्योद्भवा देशा: पिबन्ति स्वेच्छया शुभाः

English

The religion of Pisacas is to live without discretion, in ignorance, impurity, falsehood and temptation for flesh diet.

अध्याय ११

श्लोक 29

सुकेशिरुवाच ।भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः ।तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ

sukeśiruvāca / bhavadbhiruktā ye dharmāḥ śāśvatā dvādaśāvyayāḥ / tatra ye mānavā dharmāstān bhūyo vaktumarhatha

हिन्दी अर्थ

पाञ्जालकाश्याः सह कोसलाभिः वृकाः शबरकौवीराः सभूलिङ्गा जनास्त्विमे। शकाश्चैव समशका मध्यदेश्या जनास्त्विमे

English

gj^dTOiTT snrisr ugrcn d^ltiil 3$jcTT: uftju;i:iR4ll

अध्याय ११

श्लोक 30

ऋषय ऊचुः ।शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ।ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु

ṛṣaya ūcuḥ / śṛṇuṣva manujādīnāṃ dharmāstu kṣaṇadācara / ye vasanti mahīpṛṣṭhe narā dvīpeṣu saptasu

हिन्दी अर्थ

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः। अपरान्तास्तथा शूद्राः पह्ृवाश्च सखेटकाः गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः। शातद्रवा ललित्थाश्च पारावतसमूषकाः

English

O monster! These are the twelve yonis. Pitamaha Brahma has described their twelve sacred and supreme position deserving

अध्याय ११

श्लोक 31

योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता ।जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले

yojanānāṃ pramāṇeṇana pañcāśatkoṭirāyatā / jalopari mahīyaṃ hi naurivāste sarijjale

हिन्दी अर्थ

"काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बरा ह्ाङ्गलौकिकाः। चीनाश्चैव तुषाराश्च बहुधा बाह्तोदराः॥ आत्रेयाः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः। 'लम्पकास्तावका रामाः शूलिकास्तङ्गणैः सह

English

Sukesi said- Again highlight the religion of mankind out of the twelve everlasting and immortal religions.

अध्याय ११

श्लोक 32

तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् ।कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म

tasyopari ca deveśo brahma śaulendramuttamam / karṇikākāramatyuccaṃ sthāpayāmāsa sattma

हिन्दी अर्थ

सिप्रा तथा अवन्ती -ये नदियाँ पारियात्र-पर्वतसे निकली हुई हैं। महानद, शोण, नर्मदा, सुरसा, कृपा, मन्दाकिनी, दशार्णा, चित्रकूटा, अपवाहिका, चित्रोत्पला, तमसा, करमोदा, पिशाचिका, पिप्पलश्रोणी, विपाशा, वझुलावती, 'बालुवाहिनी -ये नदियाँ तथा दूसरी जो बालुका बहानेवाली हैं, ऋक्षपर्वतकी तलहटीसे निकली हुई हैं ॥ २३--२७॥

English

The hermits said- O monster! Listen to the religions of men etc. residing in the seven continents of this earth.

अध्याय ११

श्लोक 33

तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् ।स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः

tasyemāṃ nirmame puṇyāṃ prajāṃ devaścaturdiśam / sthānāni dvīpasaṃjñāni kṛtavāṃśca prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

शिवा, पयोष्णी (पैनगंगा), निर्विन्ध्या (कालीसिंध), जलवाली कल्याणकारिणी नदियाँ बिन्ध्यपर्वतसे निकली हुई हैं। गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वेणा, सरस्वती, तुङ्गभद्रा, सुप्रयोगा, बाह्या, कावेरी, दुग्धोदा, नलिनी, रेवा (नर्मदा), वारिसेना तथा कलस्वना --ये महानदियाँ

English

This earth extended as much as fifty crore yojana has existed on the water as a boat on

अध्याय ११

श्लोक 34

तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् ।तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते

tatra madhye ca kṛtavāñjambūdvīpamiti śrutam / tallakṣaṃ yojanānāṃ ca pramāṇena nigadyate

हिन्दी अर्थ

सह्यपर्वतके पाद (नीचे)-से निकलती हैं तथा सुदामा-ये नदियाँ शुक्तिमान् पर्वतसे निकली हुई हैं। ये सभी नदियाँ पवित्र, पापोंका प्रशमन करनेवाली, जगतूकी माताएँ तथा सागरकी पलियाँ हैं। राक्षस! इनके अतिरिक्त भारतमें अन्य हजारों छोरी नदियाँ भी

English

O gentleman! Lord Brahma has established a hypotenuse shaped highest mountain (the king of mountain) above it.

अध्याय ११

श्लोक 35

ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः ।तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः

tato jalanidhī raudro bāhyato dviguṇaḥ sthitaḥ / tasyāpi dviguṇaḥ plakṣo bāhyataḥ saṃpratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बहती हैं। इनमें कुछ तो सहैव प्रवाहित होनेबाली हैं। उत्तर एवं मध्यके देशोंके निवासी इन पवित्र नदियोंके जलको स्वेच्छया पान करते हैं। मत्स्य, कुशट्ट, कुणि, कुण्डल, पाञ्चाल, काशी, कोसल, वृक, शबर, कौवीर, भूलिङ्ग, शक तथा मशक जातियोंके मनुष्य मध्यदेशमें रहते हैं

English

IT ^PTT frtfq J'Hlt 3T3TT WRlft tt ’ JW Tfq *Mm(d :ll33ll

अध्याय ११

श्लोक 36

ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः ।द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः

tatastvikṣurasodaśca bāhyato valayāsṛtiḥ / dviguṇaḥ śālmalidvīpo dviguṇo 'sya mahodadheḥ

हिन्दी अर्थ

वाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, एवं शाद्रोंके कुल, काम्बोज, दरद, बर्बर, अङ्गलौकिक,

English

Lord Brahma then created the holy subject thereupon and everywhere. Thus, the places called islands were also created. Jambudvlpa at the middle of earth was then created. Its expanse is said to be about one lakh yojana.

अध्याय ११

श्लोक 37

सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः ।घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः

surodo dviguṇastasya tasmācca dviguṇaḥ kuśaḥ / ghṛtodo dviguṇaścaiva kuśadvīpāt prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्याय १३ सुकेशिके प्रश्नके उत्तरमें क्रषियोंका जम्मू-द्वीपकी स्थिति और उनमें स्थित पर्वत तथा नदियोंका वर्णन ६९ तामसाः क्रममासाश्च सुपार्श्चाः पुण्ड्कास्तथा

English

There is a gigantic ocean, just double the measurement of the earth around the land so created. There exists an island called Salmall just double in expanse than this great ocean.

अध्याय ११

श्लोक 38

घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ।ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः

ghṛtodād dviguṇaḥ proktaḥ krauñcadvīpo niśācara / tato 'pi dviguṇaḥ proktaḥ samudro dadhisaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

कुलूताः कुहुका ऊर्णास्तूणीपादाः सकुक्कुटाः । माण्डव्या मालवीयाश्च उत्तरापथवासिनः तथा प्रवङ्गा वाङ्गेया मांसादा बलदन्तिकाः

English

There is an ocean containing care-juice outside that island. Its measurement is just double that of

अध्याय ११

श्लोक 39

समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः ।द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः ।एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः

samudrād dviguṇaḥ śākaḥ śākād dugdhābdhiruttamaḥ / dviguṇaḥ saṃsthito yatra śeṣaparyaṅkago hariḥ / ete ca dviguṇāḥ sarve parasparamapi sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मोत्तरा प्राविजया भार्गवाः केशवर्वराः। प्राग्ज्योतिषाश्च शूद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः पुण्ड्राश्च केरलाश्चैव चौडाः कुल्याश्च राक्षस

English

The ocean containing liquor is double in expanse than it and its double in measurement is an island called Kusadvipa. The ocean containing ghee is double in measurement

अध्याय ११

श्लोक 40

चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः ।योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः ।जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः

catvāriṃśadimāḥ koṭyo lakṣāśca navatiḥ smṛtāḥ / yojanānāṃ rākṣasendra pañca cāti suvustṛtāḥ / jambūdvīpāt samārabhya yāvatkṣīrābdhirantataḥ

हिन्दी अर्थ

जातुषा मूषिकादाश्च कुमारादा महाशकाः। महाराष्ट्रा माहिषिकाः कालिङ्गाश्चैव सर्वशः आभीराः सह नैषीका आरण्याः शबराश्च ये। 'बलिन्थ्या विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह

English

ffiJJUl: 3Ttrfi; ftWctTI crate# fsgra: #tK: ^(ara%r:ii^<iu

अध्याय ११

श्लोक 41

तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् ।कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस

tasmācca puṣkaradvīpaḥ svādūdastadanantaram / koṭyaścatasro lakṣāṇāṃ dvipañcāśacca rākṣasa

हिन्दी अर्थ

पौरिकाः सौशिकाश्चैव अश्मका भोगवर्द्धनाः। वैषिकाः कुन्दला आन्ध्रा उद्भिदा नलकारकाः। दाक्षिणात्या जनपदास्त्विमे शालकटङ्कट शूर्पारका कारिवना दुर्गास्तालीकटैः सह। पुलीयाः ससिनीलाश्च तापसास्तामसास्तथा

English

O monster! Kraunca-dvlpa is double in measurement than Ghrtasagara and Dadhi ocean is double than it. Sakadvlpa is just double than Dadhi-sagara. Further, Kslrasagara is double than Sakadvipa on which Sri Hari is existed.

अध्याय ११

श्लोक 42

पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः ।लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्

puṣkaradvīpamāno 'yaṃ tāvadeva tathodadhiḥ / lakṣamaṇḍakaṭāhena samantādibhipūritam

हिन्दी अर्थ

'कारस्करास्तु रमिनो नासिक्यान्तरनर्मदाः। भारकच्छा समाहेयाः सह सारस्वतैरपि बात्सेयाश्च सुराष्ट्राश्च आवन्त्याश्चार्बुहैः सह। इत्येते पश्चिमामाशां स्थिता जानपदा जनाः

English

O demon king! The expanse from Jambudvlpa to K$Irasagara is thus measured to be about forty crore ninety lakh fire yojana.

अध्याय ११

श्लोक 43

एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः ।गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर

evaṃ dvīpāstvime sapta pṛthagdharmāḥ pṛthakkriyāḥ / gadiṣyāmastava vayaṃ śṛmuṣva tvaṃ niśācara

हिन्दी अर्थ

कारुषाश्चैकलव्याश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह। तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुराश्चैल्लिकास्तथा। तुरुसास्तुम्बराश्चैव वहनाः नैषधैः सह

English

O monster! There fall then Puskara-dvipa and an ocean of drinking water. Puskara-dvipa is measured about four crore fifty two lakh yojana. Then there falls a sea of the same measurement. Its expanse about one lakh yojana is filled by Andakataha from four

अध्याय ११

श्लोक 44

प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः ।शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन

plakṣādiṣu narā vīra ye vasanti sanātanāḥ / śākānteṣu na teṣvasti yugāvasthā kathañcana

हिन्दी अर्थ

अनूपास्तुण्डकेराश्च वीतहोत्रास्त्ववन्तयः। सुकेशे विन्ध्यमूलस्थास्त्विमे जनपदाः स्मृताः कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णाः पुण्याः सहूहुकाः। त्रिगर्ताश्च किराताश्च तोमराः शिशिराद्रिकाः

English

ura strafe# ran gzrratf: g^frara:! Guyifog ’'tl ^HrRT:l

अध्याय ११

श्लोक 45

मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः ।कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज

modante devavatteṣāṃ dharmo divya udāhṛtaḥ / kalpānte pralayasteṣāṃ nigadyeta mahābhuja

हिन्दी अर्थ

एतेषु देशेषु च देशधर्मान् संकीर्त्यमानाञ्भृणु तत्त्वतो हि

English

Strafe tjuicwi Thus, these seven continents are consisting of separate religious and activities (deeds). O monster! We here with describe them. Listen to it carefully. O Brave, the Sanatana Puru?a who resides in the continents falling from Plaksa to Saka has no provision of era (yuga).

अध्याय ११

श्लोक 46

ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने ।पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः

ye janāḥ puṣkaradvīpe vasante raudradarśane / paiśācamāśritā dharmaṃ karmānte te vināśinaḥ

हिन्दी अर्थ

औरस, अलिभद्र, किरातोंकी जातियाँ, तामस, क्रममास, भारतमें निवास करती हैं॥ ३७--४३॥

English

Two## fnrste *rsigraii'smi O chivalrous! They enjoy like gods. Their religion is called divine religion. It is said that there takes place Pralaya (devastation) when a Kalpa is over.

अध्याय ११

श्लोक 47

सुकेशिरुवाच ।किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः ।दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्

sukeśiruvāca / kimarthaṃ puṣkadvīpo bhavadbhiḥ samudāhṛtaḥ / durdarśaḥ śaucarahito ghoraḥ karmāntanāśakṛt

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मोत्तर, प्राविजय, भार्गव, केशवर्वर, प्राग्ज्योतिष, शूद्र, पूर्वके जनपद हैं। है राक्षस! शालकटंकट! पुण्ड, केरल, चौड, कुल्य, जातुष, मूषिकाद, कुमाराद, महाशक, महाराष्ट्र, माहिषिक, कालिङ्ग (उड़ीसा),

English

The people living in Puskara-dvipa having a dreadful look, are resorted to the Pais'acika religion. They meet to destruction when a Karma is over.

अध्याय ११

श्लोक 48

तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः ।रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः

tasmin niśācara dvīpe narakāḥ santi dāruṇāḥ / rauravādyāstato raudraḥ puṣkaro ghoradarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

बैषिक, कुन्दल, अन्भ्र, उद्भिद एवं नलकारक ये दक्षिणके जनपद हैं सुकेशि! शूर्पारक (बम्बईका क्षेत्र), कारिवन,

English

Sukesi said- Why have you described Puskara-dvipa as dreadful, impure, gross and meeting to destruction when a Karma is over?

अध्याय ११

श्लोक 49

सुकेशिरुवाच ।कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः ।कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता

sukeśiruvāca / kiyantyetāni raudrāṇi narakāṇi tapodhanaḥ / kiyanmātrāṇi mārgeṇa kā ca teṣu svarūpatā

हिन्दी अर्थ

'कारस्कर, रमी, नासिक्य, अन्तर, नर्मद, भारकच्छ, माहेय, सारस्वत, वात्सेय, सुराष्ट्र, आवन्त्य एवं अर्बुद -- ये पश्चिम दिशामें स्थित जनपदोंके निवासी हैं। कारूष, एकलव्य, मेकल, उत्कल, उत्तमर्ण, दशार्ण, भोज, किंकवर, तोशल, कोशल, त्रैपुर, ऐल्लिक, तुरुस, तुम्बर, वहन, नैषध, अनूप, तुण्डिकेर, वीतहोत्र एवं अवन्ती -ये सभी जनपद विन्ध्याचलके मूलमें (उपत्यका -तराईमे) स्थित हैं

English

The hermits said- "O monster! Raurava etc. dreadful hells have existed in that island. This is the reason why it looks dreadful.

अध्याय ११

श्लोक 50

ऋषय ऊचुः ।शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा ।सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः

ṛṣaya ūcuḥ / śṛṇuṣva rākṣasaśreṣṭha pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ tathā / sarveṣāṃ rauravādīnāṃ saṃkhyā yā tvekaviṃśatiḥ

हिन्दी अर्थ

अच्छा, अब हम पर्वताश्रित प्रदेशोंके नामोंका वर्णन करेंगे। उनके नाम इस प्रकार हैं-निराहार, तुमसे कुमारद्वीपके इन देशोंका विस्तारसे हमलोगोंने वर्णन किया। अब हम इन देशोंमें वर्तमान देश-धर्माका यथार्थतः वर्णन करेंगे, उसे सुनो

English

Sukesi said- O ascetics! How many are those dreadful hells? How much is there route? How do they look like?

अध्याय ११

श्लोक 51

द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते ।रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः

dve sahasre yojanānāṃ jvalitāṅgāravistṛte / rauravo nāma narakaḥ prathamaḥ parikīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुस्मृति (८। ४१) में भी जाति-जनपदादि धर्म मान्य है । इन्हें विस्तारसे समझनेके लिये “जातिभास्कर"आदि देखना चाहिए । दशाद्भू-धर्म, आश्रम-धर्म और सदाचार-स्वरूपका वर्णन

English

The hermits said- O demon king! Listen to the characteristics and expanse of all those Raurava etc. hells. They are twenty one in

अध्याय ११

श्लोक 52

तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता ।द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते

taptatāmramayī bhūmiradhastādvāhnitāpitā / dvitīyo dvigustasmānmahāraurava ucyate

हिन्दी अर्थ

अकार्पण्यं च शौचं च तपश्च रजनीचर दशाङ्गो राक्षसश्रेष्ठ धर्मोऽसौ सार्ववर्णिकः। ब्राह्मणस्यापि विहिता चातुराश्रम्यकल्पना

English

The first hell is called Raurava. It is two thousand yojana in expanse and there blazes fire everywhere. The second hell called Maharaurava is just double in measurement than it. Its land is made up of burning copper. Fire is ignited every time beneath the surface.

अध्याय ११

श्लोक 53

ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः ।अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः

tato 'pi dviḥsthitaścānyastamisro narakaḥ smṛtaḥ / andhatāmisrako nāma caturtho dvigumaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरौ वसेत्। तत्र धर्मोऽस्य यस्तं च कथ्यमानं निशामय गुरोः कर्माणि सोद्योगः सम्यकप्रीत्युपपादनम्। तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः

English

Tamistra hell is just double in expanse than it. Andhatamistra is double than Tamistra in expanse. It is the fourth in the series.

अध्याय ११

श्लोक 54

ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते ।अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्

tatastu kālacakreti pañcamaḥ parigīyate / apratiṣṭhaṃ ca narakaṃ ghaṭīyantraṃ ca saptamam

हिन्दी अर्थ

गाहस्थ्याश्रमकामस्तु गा्हस्थ्याश्रममावसेत्। वानप्रस्थाश्रमं वाऽपि चतुर्थं स्वेच्छयात्मनः ताहि ब्रह्मं वसेत्। एवं जयति मृत्युं स द्विजः शालकटङ्कर

English

OH XT The fifth in the series is the hell called Kalacakra. Apratistha is the sixth and Ghaflyantra is seventh in this series of hells.

अध्याय ११

श्लोक 55

असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः ।योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्

asipatravanaṃ cānyatsahasrāṇi dvisaptatiḥ / yojanānāṃ parikhyātamaṣṭamaṃ narakottamam

हिन्दी अर्थ

ऋषिगण बोले-- राक्षसश्रेष्ठ! अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करना), दान, क्षमा, दम (इन्द्रिय- निग्रह), शम, अकार्पण्य, शौच एवं तप-धर्मके ये दसों अङ्ग सभी वर्णोके लिये उपदिष्ट हैं; ब्राह्मणोंके लिये तो चार आश्रमोंका और भी विधान विहित किया गया है

English

The eighth hell called Asi-patra forest is seventy two thousand yojana in expanse.

अध्याय ११

श्लोक 56

नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः ।करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः

namakaṃ taptakumbhaṃ ca daśamaṃ kūṭaśālmaliḥ / karapatrastathaivoktastathānyaḥ śvānabhojanaḥ

हिन्दी अर्थ

सुकेशि बोला-- तपोधनो ! ब्राह्मणोंके लिये विहित चारों आश्रमोंके नियम आदिको आपलोग विस्तारसे कहें । मुझे उसे सुनते हुए तृप्ति नहीं हो रही है --मैं और भी सुनना चाहता हूँ ऋषिगण बोले-- सुकेशि ! ब्रह्मचारी ब्राह्मण भलीभाँति '-उपनयन-संस्कार कराकर गुरुके गृहपर निवास करे। बहाँके जो कर्तव्य हैं, उन्हें बतलाया जा रहा है, तुम उन्हें सुनो। उनके कर्तव्य हैं स्वाध्याय, हैनिक हवन,

English

The ninth is Taptakumbha, Kutasalamali; the tenth, Karapatra eleventh and Svanabhojana is the twelfth hell in this series. Hlgfoodsr totti There fall thereafter Sandams'a, Lohapinda, Karambhasikata, dreadful alkali river, Krmibhojana and the eighteenth hell is called river respectively.

अध्याय ११

श्लोक 57

संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा ।घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः ।तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी

saṃdaṃśo lohapiṇḍaśca karambhasikatā tathā / ghorā kṣāranadī cānyā tathānyaḥ kṛmibhojanaḥ / tathāṣṭādaśamī proktā ghorā vaitaraṇī nadī

हिन्दी अर्थ

स्नान, भिक्षा माँगना और उसे गुरुको निवेदित करके तथा उनसे आज्ञा प्राप्त कर भोजन करना, गुरुके कार्य- हेतु उद्यत रहना, सम्यकू रूपसे गुरुमें भक्ति रखना, उनके बुलानेपर तत्पर एवं एकाग्रचित्त होकर पढ़ना (--ये ब्राह्मण ब्रह्मचारीके धर्म हैं) । गुरुके मुखसे एक, दो या सभी वेदोंका अध्ययन कर गुरुको धन तथा दक्षिणा दे करके उनसे आज्ञा प्राप्त कर गृहस्थाश्रममें जानेका इच्छुक (शिष्य) गृहस्थ आश्रममें प्रवेश करे

English

TraTSRT: viifoid<jqql'»W: WtOtrTt qm dsnfo xTRl

अध्याय ११

श्लोक 58

तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः ।संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्

tathāparaḥ śoṇitapūyabhojanaḥ kṣurāgradhāro niśitaśca cakrakaḥ / saṃśoṣaṇo nāma tathāpyanantaḥ proktāstavaite narakāḥ sukeśin

हिन्दी अर्थ

अथवा अपनी इच्छाके अनुसार वानप्रस्थ या संन्यासका अवलम्बन करे अथवा ब्राह्मण ब्रह्मचारी वहीं गुरुके घरमें ब्रह्मचर्यकी निष्ठा प्राप्त करे अर्थात् जीवनपर्यन्त ब्रह्मचारी रहे। गुरुके अभावमें उनके पुत्र एवं पुत्र न हो तो उनके शिष्यके समीप निवास करे। राक्षस सुकेशि! अभिमानरहित तथा

English

Then there fall Sonitapuyabhojana, Ksuragradhara, Nisita, Cakraka and Samsosana hells. These are endless hells. 0 Sukesi! Thus, description on these hells has been made before you. wtanrcjqot gu g ra o fa

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.