Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
13
अध्याय 13 / 95

Adhyaya 13

56 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ56 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे द्वादशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ सुकेशिरुवाच ।भवद्भिरुदिता घोरा पुष्करद्वीपसंस्थितिः ।जम्बूद्वीपस्य संस्थानं कथयन्तु महर्षयः

iti śrīvāmanapurāṇe dvādaśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ sukeśiruvāca / bhavadbhiruditā ghorā puṣkaradvīpasaṃsthitiḥ / jambūdvīpasya saṃsthānaṃ kathayantu maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

लीपने, खरोंचने तथा सींचनेसे होती है और गृहकी शुद्धि झाडू देने, जलके छिड़कने तथा पूजा आदिसे होती है। केश, कीट पड़े हुए और मक्खीके बैठ जानेपर तथा गायके द्वारा सूँघे जानेपर अन्नकी शुद्धिके लिये उसपर जल, भस्म, क्षार या मृत्तिका छिड़कनी चाहिए । ताम्रपात्रकी शुद्धि खटाईसे, जस्ते और शीशेकी क्षारके द्वारा, काँसेकी वस्तुएँ भस्म और जलके द्वारा तथा तरल पदार्थ कुछ अंशको बहा देनेसे शुद्ध हो जाते हैं! ॥ ६७--७० ॥

English

Expertise in mathematics, Indrajala in science, in vegetables, salt in essences (rasas), tala in tall things, Pampa in lotus reservoirs, bear in vanankasa, banyan in trees and Mahadeva among scholars are supreme. (And) O monster! As- TOT

अध्याय १३

श्लोक 2

ऋषय ऊचुः ।जम्बूद्वीपस्य संस्थानं कथ्यमानं निसामय ।नवभेदं सुविस्तीर्णं स्वर्गसोक्षफलप्रदम्

ṛṣaya ūcuḥ / jambūdvīpasya saṃsthānaṃ kathyamānaṃ nisāmaya / navabhedaṃ suvistīrṇaṃ svargasokṣaphalapradam

हिन्दी अर्थ

अपवित्र वस्तुसे मिले पदार्थ जल और मिट्टीसे धोने तथा दुर्गन्ध दूर कर देनेसे शुद्ध होते हैं। अन्य (गन्धवाले) पदार्थोकी शुद्धि भी गन्ध दूर करनेसे होती है। माताके स्तनको प्रस्नुत कराने (पेन्हाने)-में बछडा, वृक्षसे फल गिरानेमें पक्षी, बोझा ढोनेमें गधा और शिकार पकड़नेमें कुत्ता शुद्ध (माना गया) है । मार्गके कीचड़ और जल, नाव तथा रास्तेकी घास, तृण एवं पके हुए ईंटोंके समूह वायुके द्वारा ही शुद्ध हो जाते हैं।

English

Parvatl in chaste women, Kapila in cows, blue bull in bulls and is supreme among all dreadful, difficult and intolerable hells, the ungrateful is the most heinous sinner among all other sinners. The sins like the murder of a Brahmin and cow can be absolved when the regrettal prescribed is observed but the sin of destroying what is created by a friend (gentleman) cannot be absolved even if the regrettal observed for as many as several crore years (viz. ungrateful man is deed the most heinous miscreant and such crime is

अध्याय १३

श्लोक 3

मध्ये त्विलावृतो वर्षो भद्रश्वः पूर्वतो ऽद्भुतः ।पूर्व उत्तरतश्चापि हिरण्यो राक्षसेश्वर

madhye tvilāvṛto varṣo bhadraśvaḥ pūrvato 'dbhutaḥ / pūrva uttarataścāpi hiraṇyo rākṣaseśvara

हिन्दी अर्थ

यदि एक द्रोण (ढाई सेरसे अधिक) पके अन्नके अपवित्र वस्तुसे सम्पर्क हो जाय तो उसके ऊपरका अंश निकाल कर फेंक देना एवं शेषपर जल छिड़क देना चाहिए। इससे उसकी शुद्धि हो जाती है। अज्ञातरूपसे दूषित अन्न खा लेनेपर तीन रात्रितक उपवास करनेसे शुद्धि हो जानेका विधान है, किंतु जान-बूझकर दूषित अन्न खानेपर शुद्धि नहीं हो सकती

English

Description of Bhuvana-kosa *ftrr ^»rghn t feri?m

अध्याय १३

श्लोक 4

पूर्वदक्षिणतश्चापि किंनरो वर्ष उच्यते ।भारतो दक्षिणे प्रोक्तो हरिर्दक्षिणपशचिमे

pūrvadakṣiṇataścāpi kiṃnaro varṣa ucyate / bhārato dakṣiṇe prokto harirdakṣiṇapaśacime

हिन्दी अर्थ

प्रसूता स्त्री, चाण्डाल और शववाहकोंका स्पर्श हो जानेपर अपवित्र हुए व्यक्तिको पवित्र होनेके लिये स्नान करना चाहिए। मज्जायुक्त हड्डीके छू जानेपर वस्त्रसहित स्नान करना चाहिए, किंतु सूखी हड्डीका स्पर्श होनेपर आचमन करने, गो-स्पर्श तथा सूर्यदर्शन करनेमात्रसे ही

English

Sukesi said- O hermits! You have described the gross painful location of Puskaradvlpa. Kindly, tell us now about Jambudvipa. The hermits replied- "Listen to the details about Jambudvipa from us. That most extended island is divided into nine parts and it renders the man with emancipation and heavenly abode."

अध्याय १३

श्लोक 5

पश्चिमे केकुमालश्च रम्यकः पश्चिमोत्तरे ।उत्तरे च कुरुर्वर्षः कल्पवृक्षसमावृतः

paścime kekumālaśca ramyakaḥ paścimottare / uttare ca kururvarṣaḥ kalpavṛkṣasamāvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

१-द्रव्यशुद्धिका यह प्रकरण मनुस्मृति ५। ११०-१४६ तथा याज्ञवल्क्यस्मृति १। १८२-१९७ आदिमें भी प्रायः इसी भावका है। २-पद्मपुराण आदिमें नग्र-धर्मविपाक प्रश्नोत्तर द्रष्टव्य है ।

English

O demon king- Ilavrta var$a has existed in its middle, Bhadrasva var$a at the east and Hiranya varsa has existed at its north-east

अध्याय १३

श्लोक 6

पुण्या रम्या नवैवैते वर्षाः शालकटङ्कट ।इलावृताद्या ये चाष्टौ वर्षं मुक्त्वैव भारतम्

puṇyā ramyā navaivaite varṣāḥ śālakaṭaṅkaṭa / ilāvṛtādyā ye cāṣṭau varṣaṃ muktvaiva bhāratam

हिन्दी अर्थ

स्नायीत देवखातेषु सरोहृदसरित्सु च नोद्यानादौ विकालेषु प्राञ्ञस्तिष्ठेत् कदाचन। नालपेज्जनविद्दिष्टं वीरहीनां तथा स्त्रियम्

English

It is said that Kinnara varsa has existed at its eastern-south, Bharata varsa at south and Hari varsa at its southern-west direction.

अध्याय १३

श्लोक 7

न तेष्वस्ति युगावस्था जरामृत्युभयं न च ।तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः ।विपर्ययो न तेष्वस्ति नोत्तमाधममध्यमाः

na teṣvasti yugāvasthā jarāmṛtyubhayaṃ na ca / teṣāṃ svābhāvikī siddhiḥ sukhaprāyā hyatnataḥ / viparyayo na teṣvasti nottamādhamamadhyamāḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वा तु स्पर्शमालापं शुद्धयते कर्मावलोकनात् अभोज्याः सूतिकाषण्ढमार्जाराखुश्रकुक्कुटा: । पत्तितापविद्धनग्राश्चाण्डालाधमाश्च ये

English

Ketumala varsa has existed at the west, Ramyaka varsa at western-north and Kuru var§a covered by kalpavrksa at its north

अध्याय १३

श्लोक 8

यदेतद् भारतं वर्षं नवद्वीपं निसाचर ।सागरान्तरिताः सर्वे अगम्याश्च परस्परम्

yadetad bhārataṃ varṣaṃ navadvīpaṃ nisācara / sāgarāntaritāḥ sarve agamyāśca parasparam

हिन्दी अर्थ

भवद्भिः कीर्तिताऽभोज्या य एते सूतिकादयः। अमीषां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो लक्षणानि हि तावुभौ सूतिकेत्युक्तौ तयोरन्नं विगर्हितम्

English

O Salakatamkata (monster)! These nine are the holy and attractive varsa. Besides Bharata varsa there is no fear of death and old age as also yugavastha in all the eight varsas. Success pouring with pleasure in abundance and that too without efforts is achieved there. There is no discrimination as best, medium and mean (or uttama, madhyama and adham) and reversion anyway. O monster! There are nine isles in this Bharata varsa. All these isles are surrounded by oceans and mutually inaccessible.

अध्याय १३

श्लोक 9

इन्द्रीपः कसेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।नागद्वीपः कटाहश्च सिंहलो वारुणस्तथा

indrīpaḥ kaserumāṃstāmravarṇo gabhastimān / nāgadvīpaḥ kaṭāhaśca siṃhalo vāruṇastathā

हिन्दी अर्थ

न जुहोत्युचिते काले न स्नाति न ददाति च। पितृदेवार्चनाद्धीनः स षण्डः परिगीयते न परत्रार्थमुद्युक्तो स मार्जारः प्रकीर्तितः

English

«hkhR<ii: gf sFTRnsj gngrgi 3R f ggggtgf thl: g P Rti<jd :ll *o ll

अध्याय १३

श्लोक 10

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।कुमाराख्यः परिख्यातो द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ / kumārākhyaḥ parikhyāto dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottaraḥ

हिन्दी अर्थ

दशाङ्ग-धर्म, आश्रम-धर्म और सदाचार-स्वरूपका वर्णन शुद्धि हो जाती है। विष्ठा, रक्त, थूक एवं उबटनका उल्लङ्घन नहीं करना चाहिए । जूठे पदार्थ, विष्ठा, मूत्र एवं पैर धोनेके जलको घरसे बाहर फेंक देना चाहिए । दूसरेके द्वारा निर्मित बावली आदिमें मिट्टीके पाँच

English

The names given to these nine isles are- Indradvipa, Kaseruman, Tamravarna, Gabhastiman, Nagadvipa, Kataha, Sirhhala and Varuna. The ninth dvipa known as Kumara is surrounded by the sea and extended from south to north side.

अध्याय १३

श्लोक 11

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः ।आन्ध्रा दक्षिमते वीर तुरुष्कास्त्वपि चोत्तरे

pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ sthitāḥ / āndhrā dakṣimate vīra turuṣkāstvapi cottare

हिन्दी अर्थ

डुकड़ोंके निकाले बिना स्नान नहीं करना चाहिए। (मुख्यतः) देव-निर्मित झीलोंमें, ताल-तलैयों और नदियोंमें स्नान करना चाहिए ॥७६--७९॥ बुद्धिमान् पुरुष बाग-बगीचोंमें असमयमें कभी न ठहरे। लोगोंसे द्वेष रखनेवाले व्यक्ति तथा पति- पुत्रसे रहित स्त्रीसे वार्तालाप नहीं करना चाहिए।

English

gfsi^ ggn: TPTrll HU 3TRTT ^PRcTT ^tchiwfit gtxRl

अध्याय १३

श्लोक 12

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः सूद्राश्चान्तरवासिनः ।इज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ sūdrāścāntaravāsinaḥ / ijyāyuddhavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि), यज्ञ एवं वेदादिके निन्दकोंका स्पर्श और उनके साथ वार्तालाप करनेपर मनुष्य अपवित्र हो जाता है, वह सूर्यदर्शन करनेपर शुद्ध होता है। उसकी शुद्धि भगवान् सूर्यके समक्ष उपस्थान करके अपने किये हुए स्पर्श और वार्तालाप कर्मके त्याग तथा पश्चात्ताप करनेसे होती है। सूतिक, नपुंसक, बिलाव, चूहा, कुत्ते, मुर्गे, पतित, नग्न (विधर्मी) (इनके लक्षण आगे बतलाये जायँगे) समाजसे बहिष्कृत और जो

English

Kirata live at the east, Yavana at the west, Andhra at south and Turuska people live at the northern border of this Bharata

अध्याय १३

श्लोक 14

तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ।स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापं तथैव च ।।१३।१३ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ।विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

teṣāṃ saṃvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate / svargāpavargaprāptiśca puṇyaṃ pāpaṃ tathaiva ca / / 13.13 mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ / vindhyaśca pāriyātraśca saptātra kulaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

चाण्डाल आदि अधम प्राणी हैं उनके यहाँ भोजन नहीं करना चाहिए॥ ८०--८२॥ सुकेशि बोला--ऋषियो! आपलोगोंने जिन सूतिक आदिका अन्न अभक्ष्य कहा है, मैं उनके लक्षण विस्तारसे सुनना चाहता हूँ

English

In the interior of this island, there live the Brahmanas, Ksatriyas, Vaisyas and Sudras. All of them are having purity through the activities like yajna, war, commerce etc. Their behaviour, attainment of material and metaphysical success and evil as also good take place through these activities.

अध्याय १३

श्लोक 15

तथान्ये शतसाहस्रा भूधरा मध्यवासिनाः ।विस्तारोच्छ्रायिणो रम्या विपुलाः शुभसानवः

tathānye śatasāhasrā bhūdharā madhyavāsināḥ / vistārocchrāyiṇo ramyā vipulāḥ śubhasānavaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा- सुकेशि! अन्य ब्राह्मणके साथ ब्राह्मणीके व्यभिचरित होनेपर उन दोनोंको ही 'सूतिक' कहा जाता है। उन दोनोंका अन्न निन्दित है। उचित समयपर हवन, स्नान और दान न करनेवाला तथा पितरों एवं देवताओंकी पूजासे रहित व्यक्तिको ही यहाँ ' षण्ढ' या नपुंसक कहा गया है। दम्भके लिये जप, तप और यज्ञ करनेवाले तथा परलोकार्थ उद्योग न करनेवाले व्यक्तिको यहाँ 'मार्जार' या 'बिलाव' कहा गया है।

English

There are seven prominent mountains in total in this varsa. These are- Mahendra, Malaya, Sahya, Rk§a, Vindhya and Pariyatra. Vindhya Range, west of Bhopal, as appears from

अध्याय १३

श्लोक 16

कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दुर्दराचलः ।वातन्धमो वैद्युतश्च मैनाकः सरसस्तथा

kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro durdarācalaḥ / vātandhamo vaidyutaśca mainākaḥ sarasastathā

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्य रहते हुए भोग, दान एवं हवन न करनेवालेको “आखु' (चूहा) कहते हैं। उसका अन्न खानेपर मनुष्य कृच्छूब्रत करनेसे शुद्ध होता है ॥ ८४--८७॥ तमाहुः कुक्कुटं देवास्तस्याप्यन्नं विगर्हितम्

English

There are other mountains several lakhs in number in their codicil and these have extended, high, attractive and beautiful peaks.

अध्याय १३

श्लोक 17

तुङ्गप्रस्थो नागगिरिस्तथा गोवर्धनाचलः ।उज्जायनः पुष्पगिरिरर्बुदो रैवतस्तथा

tuṅgaprastho nāgagiristathā govardhanācalaḥ / ujjāyanaḥ puṣpagirirarbudo raivatastathā

हिन्दी अर्थ

स्वधर्म यः समुत्सृज्य परधर्मं समाश्रयेत्। अनापदि स विद्वद्भिः पतितः परिकीर्त्यते ॥ देवत्यागी पितृत्यागी गुरुभक्त्यरतस्तथा।

English

gidt^JT! ■ftgra;: gTggroii HHlPlRwuil <ild^HNof :ll ^>11

अध्याय १३

श्लोक 18

ऋष्यमूकः सगोमन्तश्चित्रकूटः कृतस्मरः ।श्रीपर्वतः कोङ्गणश्च शतशऽन्ये ऽपि पर्वताः

ṛṣyamūkaḥ sagomantaścitrakūṭaḥ kṛtasmaraḥ / śrīparvataḥ koṅgaṇaśca śataśa'nye 'pi parvatāḥ

हिन्दी अर्थ

गोब्राह्मणस्त्रीवधकृदपविद्धः स कीर्त्यते ते नग्नाः कीर्तिताः सदभिस्तेषामन्नं विगर्हितम्

English

ffntn-dfyddxi: ' ^dW tll ^11 sjmgg: ctvfgfiuicb: ^wts^rsfg g^gT:i

अध्याय १३

श्लोक 19

तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छा आर्याश्च भागशः ।तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ् निशामयः

tairvimiśrā janapadā mlecchā āryāśca bhāgaśaḥ / taiḥ pīyante saricchreṣṭhā yāstāḥ samyaṅ niśāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

यो नित्यकर्मणो हानिं कुर्यानैमित्तिकस्य च। भुक्त्वान्नं तस्य शुद्धेत त्रिरात्रोपोषितो नर: गणकस्य निषादस्य गणिकाभिषजोस्तथा। 'कदर्यस्यापि शुद्ध्येत त्रिरात्रोपोषितो नरः

English

Here are Kolahala, Vaibhraja, Mandara, Durdara, Vatamdhama, Vaidyuta, Mainaka, Sarasa, Tungaprastha, Nagagiri, Govardhana, Ujjayana, Puspagiri, Arbuda, Raivata, Gomanta, Citrakuta, Sriparvata, Konkana and several hundred other mountains too.

अध्याय १३

श्लोक 20

सरस्वती पञ्चरूपा कालिन्दी सहिरण्वती ।शतद्रुश्चन्द्रिका नीला वितस्तैरावती कुहूः

sarasvatī pañcarūpā kālindī sahiraṇvatī / śatadruścandrikā nīlā vitastairāvatī kuhūḥ

हिन्दी अर्थ

नित्यस्य कर्मणो हानिः केवलं मृतजन्मसु। न तु नैमित्तिकोच्छेदः कर्तव्यो हि कथंचन मृते च सर्वबन्धूनामित्याह भगवान् भृगुः

English

Rmmi Here are compact districts divided into Aryas and Mlecchas. Listen carefully to the names of the rivers whose water is used for drinking purpose by them.

अध्याय १३

श्लोक 21

मधुरा हाररावी च उशीरा धातुकी रसा ।गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृषद्वती

madhurā hārarāvī ca uśīrā dhātukī rasā / gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛṣadvatī

हिन्दी अर्थ

'सोदकैस्तु क्रिया कार्या संशुद्धैस्तु सपिण्डजैः दूसरोंका मर्म भेदन करते हुए बातचीत करनेवाले तथा दूसरेके गुणोंसे द्वेष करनेवालेको ' श्वान' या 'कुत्ता' कहा गया है। सभामें आगत व्यक्तियोंमें जो सभ्य व्यक्ति पक्षपात करता है, उसे देवताओंने 'कुक्कुट'

English

M^SMI cblfcKl g ^<ugd1lRo||

अध्याय १३

श्लोक 22

निश्चिरा गण्डकी चित्रा कौशिकी च वधूसरा ।सरूश्च सलौहित्या हिमवत्पादनिःसृताः

niścirā gaṇḍakī citrā kauśikī ca vadhūsarā / sarūśca salauhityā himavatpādaniḥsṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

(मुर्गा) कहा है; उसका भी अन्न निन्दित है। विपत्तिकालके अतिरिक्त अन्य समयमें अपना धर्म छोड़कर दूसरेका धर्म ग्रहण करनेवालेको विद्वानोंने “पतित' कहा है। देवत्यागी, पितृत्यागी, गुरुभक्तिसे विमुख तथा गो, ब्राह्मण एवं स्त्रीकी हत्या करनेवालेको अपविद्ध' कहा जाता है॥ ८८--९१॥

English

glHT fadgR l ddl f^:l gftT smrat g gpraft t^tii ? y\

अध्याय १३

श्लोक 23

वेदस्मृतिर्वेदसिनी वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च ।पर्णाशा नन्दिनी चैव पावनी च मही तथा

vedasmṛtirvedasinī vṛtraghnī sindhureva ca / parṇāśā nandinī caiva pāvanī ca mahī tathā

हिन्दी अर्थ

जिनके कुलमें वेद, शास्त्र एवं ब्रत नहीं हैं, उन्हें सज्जन लोग “नग्न” कहते हैं। उनका अन्न निन्दित है। आशा रखनेवालोंको न देनेवाला, दाताको मना करनेवाला तथा शरणागतका परित्याग करनेवाला अधम मनुष्य “चाण्डाल' कहा जाता है। बान्धवों, साधुओं एवं ब्राह्मणोंसे त्यागा गया तथा कुण्ड (पतिके जीवित रहनेपर परपुरुषसे उत्पन्न पुत्र)-के यहाँ अन्न खानेवालेको चान्द्रायण ब्रत करना चाहिए। नित्य और नैमित्तिक कर्म

English

gtggt fggrgr ^ «n§gr ht ^girli

अध्याय १३

श्लोक 24

पारा चर्मण्वती लूपी विदिशा वेणुमत्यपि ।सिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः

pārā carmaṇvatī lūpī vidiśā veṇumatyapi / siprā hyavantī ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

न करनेवाले व्यक्तिका अन्न खानेपर मनुष्य तीन राततक उपवास करनेसे शुद्ध होता है वैद्य तथा कृपणका अन्न खानेपर भी मनुष्य तीन दिन उपवास करनेपर शुद्ध होता है। घरमें जन्म या मृत्यु होनेपर नित्यकर्म रुक जाते हैं, किंतु नैमित्तिक कर्म कभी बंद नहीं करना चाहिए। भगवान् भूगुने कहा है

English

Rr.-gKT gqgggf Rrer g ftfyicfl g gpreni ?? Trrg§j ggftfltgT %gggggfg:^RiT:i

अध्याय १३

श्लोक 25

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृपा ।मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटापवाहिका

śoṇo mahānadaścaiva narmadā surasā kṛpā / mandākinī daśārṇā ca citrakūṭāpavāhikā

हिन्दी अर्थ

कि पुत्र उत्पन्न होनेपर पिताके लिये एवं मरणमें सभी बन्धुओंके लिये चस्त्रके साथ स्नान करना चाहिए। ग्रामके बाहर शवदाह करना चाहिए। शवदाह करनेके बाद सगोत्रलोग प्रेतके उद्देश्यसे जलदान (तिलाझलि) करें तथा पहले दिन या चौथे अथवा सातवें दिन अस्थि- चयन करें

English

These rivers emanating from the great Himalaya are- Sarasvatl, Kalindl, Hiranavatl, Satradru, Candrika, Nila, Vitasta, Aravatl, Kuhu, Madhura, Hararavl, Uslra, Rasa, Gomatl, Dhutapapa, Bahuda, Drsadvatl, Niscira, Citra, Vadhusara, Sarayu and

अध्याय १३

श्लोक 26

चित्रोत्पला वै तमसा करमोदा पिशाचिका ।तथान्या पिप्पलश्रोणी विपाशा वञ्जुलावती

citrotpalā vai tamasā karamodā piśācikā / tathānyā pippalaśroṇī vipāśā vañjulāvatī

हिन्दी अर्थ

अस्थि-चयनके बाद अङ्ग-स्पर्शका विधान है। शुद्ध होकर सोदकों (चौदह पीढ़ीके अन्तर्गतके लोगों) एवं सपिण्डजों (सात पीढ़ीके अंदरके लोगों)-को और्ध्वहैहिक क्रिया (मरनेके बाद की जानेवाली विहित

English

(Prof. H.H. Wilson, Visnu Purflna Chap. II, verses

अध्याय १३

श्लोक 27

सत्सन्तजा शुक्तिमती मञ्जिष्ठा कृत्तिसा वसुः ।ऋक्षपादप्रसूता च तथान्या बलवाहिनी

satsantajā śuktimatī mañjiṣṭhā kṛttisā vasuḥ / ṛkṣapādaprasūtā ca tathānyā balavāhinī

हिन्दी अर्थ

बाले प्रत्राजि संन्यासे देशान्तरमृते तथा गर्भस्त्रावे तदेवोक्तं पूर्णकालेन चेतरे

English

Wt x rfucldl f ^ir^VH £upEqftHH*ll

अध्याय १३

श्लोक 28

शिवा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती ।वेण वैतरणी चैव सिनीवाहुः कुमुद्वती

śivā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī / veṇa vaitaraṇī caiva sinīvāhuḥ kumudvatī

हिन्दी अर्थ

स्वाः स्वाः कर्मक्रियाः कुर्युः सवे वर्णा यथाक्रमम् प्रेतमुद्दिश्य कर्त्तव्यमेकोद्िष्टं विधानतः। सपिण्डीकरणं कार्य प्रेते आवत्सरान्तरे

English

Rdidhg gi: i The rivers emanating from Pariyatra mountain are- Vedasmrti, Sindhu, Parnasa, Mahl, Para, Carmanvatl, Lupl, Vidisa, Venimatl, Ksipra

अध्याय १३

श्लोक 29

तोया चैव महागैरी दुर्गन्धा वाशिलाः तथा ।विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः

toyā caiva mahāgairī durgandhā vāśilāḥ tathā / vindhyapādaprasūtāśca nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रीणनं तस्य कर्त्तव्यं यथा श्रुतिनिदर्शनात् तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता

English

^TtUTT'^Hd! ^fTOTferril?MI

अध्याय १३

श्लोक 30

गोदावरी भीमरथी कृष्णा वेणा सरस्वती ।तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरिरेव च

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā veṇā sarasvatī / tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāverireva ca

हिन्दी अर्थ

धर्मतो धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि शक्तितः तत् कर्त्तव्यमशङ्केन यन्न गोप्यं महाजने

English

w flra^r % ctfcfrbll fgujH^Vf t fewr e^puddli

अध्याय १३

श्लोक 31

दुग्धोदा नलिनी रेव वारिसेना कलस्वना ।एतास्त्वपि महानद्यः सह्यपादविनिर्गताः

dugdhodā nalinī reva vārisenā kalasvanā / etāstvapi mahānadyaḥ sahyapādavinirgatāḥ

हिन्दी अर्थ

एवमाचरतो लोके पुरुषस्य गृहे सतः। धर्मार्थकामसंप्राप्तिं परत्रेह च शोभनम् वानप्रस्थाश्रमं धर्म प्रवक्ष्यामोऽवधार्यताम्

English

^m<«^di w traT^rr ctHjdifiMli

अध्याय १३

श्लोक 32

कृतमाला ताम्रर्णी वढ्जुला चोत्पलावती ।सिनी चैव सुदामा च शुक्तिमत्प्रभवास्त्विमाः

kṛtamālā tāmrarṇī vaḍhjulā cotpalāvatī / sinī caiva sudāmā ca śuktimatprabhavāstvimāḥ

हिन्दी अर्थ

दशाङ्ग-धर्म, आश्रम-धर्म और सदाचार-स्वरूपका वर्णन क्रिया) करनी चाहिए। है वीर! विष, बन्धन, शस्त्र, जल, अग्रि और गिरनेसे मृत्युके होनेपर तथा बालक, परिव्राजक, संन्यासीकी एवं किसी व्यक्तिकी दूर देशमें मृत्यु होनेपर तत्काल शुद्धि हो जाती है। वह शुद्धि भी

English

The rivers emanating from Rksa mountain are- Mahanada, Sona, Narmada, Surasa, Krpa, Mandakinl, Dasarna, Citrakuta, Apavahika, Citrotpala, Tamasa, Karamoda, Pisacika, Pippalasronl, Vanjulavati, Satsantaja, Suktimatl, Manjistha, Krttima, Vasu and

अध्याय १३

श्लोक 33

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः पापप्रशमनास्तथा ।जगतो मातरः सर्वाः सर्वाः सागरयोषितः

sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ pāpapraśamanāstathā / jagato mātaraḥ sarvāḥ sarvāḥ sāgarayoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

चार प्रकारकी कही गयी है। गर्भख्रावमें भी शीघ्र ही शुद्धि होती है। अन्य अशौच पूरे समयपर ही दूर होते हैं। (वह सद्यः शौच) ब्राह्मणोंका एक अहोरात्रका, क्षत्रियोंका तीन दिनोंका, वैश्योंका छः दिनोंका एवं शुद्रोंका बारह दिनोंका होता है

English

cdRi|<rT( rWTII 9 II

अध्याय १३

श्लोक 34

अन्याः सहस्रशश्चात्र क्षुद्रनद्यो हि राक्षस ।सदाकालवहाश्चान्याः प्रवृट्कालवहास्तथा ।उदङ्मध्योद्भवा देशाः पिबन्ति स्वेच्छया शुभाः

anyāḥ sahasraśaścātra kṣudranadyo hi rākṣasa / sadākālavahāścānyāḥ pravṛṭkālavahāstathā / udaṅmadhyodbhavā deśāḥ pibanti svecchayā śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

सभी वर्णोके लोग (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र) क्रमशः दस, बारह, पंद्रह दिन एवं एक मासके अन्तरपर अपनी-अपनी क्रियाएँ करें। प्रेतके उद्देश्यसे विधिके अनुसार एकोद्िष्ट श्राद्ध करना चाहिए। मरनेके एक वर्ष बीत जानेपर मनुष्यको सपिण्डीकरण श्राद्ध करना चाहिए। उसके बाद प्रेतके पितर हो जानेपर अमावास्या और पूर्णिमा तिथिके दिन वेदविहित विधिसे उनका तर्पण करना चाहिए। राक्षस! पिताके उद्देश्यसे

English

The rivers having pure water and emanating from Vindhya mountain are- Siva, Payosnl, Nirvindhya, Tapi, Nisadhavatl, Vena, Vaitaranl, Sinibahu, Toya, Reva, Mahagaurl, Durgandha and

अध्याय १३

श्लोक 35

मत्स्याः कुशट्टाः कुणिकुण्डलाश्च पाञ्जालकाश्याः सह कोसलाभिः

matsyāḥ kuśaṭṭāḥ kuṇikuṇḍalāśca pāñjālakāśyāḥ saha kosalābhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं भूमिदान आदि करे, जिससे पितृगण इसके ऊपर व्यक्तिकी जीवित-अवस्थामें घरमें जो-जो पदार्थ उसको अत्यन्त अभिलषित एवं प्रिय रहा हो, उसकी अक्षयताकी कामना करते हुए गुणवान् पात्रको दान देना चाहिए। सदा त्रयी अर्थात् ऋक्, यजुः

English

MKicrO tfltmfl -pan %w ufUdln 3 o n

अध्याय १३

श्लोक 36

वृकाः शबरकौवीराः सभूलिङ्गा जनास्त्विमे ।शकाश्चैव समशका मध्यदेश्य जनास्त्विमे

vṛkāḥ śabarakauvīrāḥ sabhūliṅgā janāstvime / śakāścaiva samaśakā madhyadeśya janāstvime

हिन्दी अर्थ

और सामवेदका अध्ययन करना चाहिए, विद्वान् बनना चाहिए, धर्मपूर्वक धनार्जन एवं यथाशक्ति यज्ञ करना चाहिए। राक्षस! मनुष्यको जिस कार्यके करनेसे कर्त्ताकी आत्मा निन्दित न हो एवं जो कार्य बड़े लोगोंसे छिपाने योग्य न हो ऐसा कार्य निःशङ्क (आसक्तिरहित) होकर करना चाहिए। इस प्रकारके आचरण करनेवाले पुरुषके गृहस्थ होनेपर भी उसे धर्म, अर्थ एवं कामकी प्राप्ति होती है तथा

English

The mahanadis flowing down from the root of Sahya Parvata are- Godavari, Bhlmarathl, Kfsna, Vena, Sarasvatl, Tungabhadra, Suprayoga, Vahya, Dugdhoda, Reva, Varisena and

अध्याय १३

श्लोक 37

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ।अपरान्तास्तथा शूद्राः पह्लावाश्च सखेटकाः

vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ / aparāntāstathā śūdrāḥ pahlāvāśca sakheṭakāḥ

हिन्दी अर्थ

वह व्यक्ति इस लोक और परलोकमें कल्याणका भागी होता है ऋषियोंने सुकेशिसे कहा- सुकेशि! अबतक हमने संक्षेपसे उत्तम गृहस्थाश्रमका वर्णन किया है। अब हम वानप्रस्थ-आश्रमके धर्मका वर्णन करेंगे, उसे

English

ftdqhrfl dMJMuTf q^ptT ^Wfld tltll^ll ^pfl ri ^|{rhgdl'MciiR?yqi:i

अध्याय १३

श्लोक 38

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ।शातद्रवा ललित्थाश्च पारावतसमूषकाः

gāndhārā yavanāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ / śātadravā lalitthāśca pārāvatasamūṣakāḥ

हिन्दी अर्थ

वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्द्रिकारणम् तत्रारण्योपभोगैश्च तपोभिश्चात्मकर्षणम्। भूमौ शय्या ब्रह्मचर्य पितृदेवातिथिक्रिया

English

The rivers coming down from Suktiman mountain are- Krtamala, Varijula, Utpalavati, and Sudama.

अध्याय १३

श्लोक 39

माठरोदकधाराश्चज कैकैया दशमास्तथा ।श्रत्रियाः प्रतिवैश्याश्च वैश्यशूद्रकुलानि च

māṭharodakadhārāścaja kaikaiyā daśamāstathā / śratriyāḥ prativaiśyāśca vaiśyaśūdrakulāni ca

हिन्दी अर्थ

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यममानिता। जितेन्द्रियत्वमावासे नैकस्मिन् वसतिञ्चिरम् अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नं नातिकोपिता। आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावबोधनम्

English

All these rivers are holy, competent to absolve evils, mothers of this universe and wives of the ocean.

अध्याय १३

श्लोक 40

काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बरा ह्यङ्गलौकिकाः ।चीनाश्चैव तुषाराश्च बहुधा बाह्यतोदराः

kāmbojā daradāścaiva barbarā hyaṅgalaukikāḥ / cīnāścaiva tuṣārāśca bahudhā bāhyatodarāḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मा अस्माभिस्ते प्रकीर्तिताः । वर्णधर्माणि चान्यानि निशामय निशाचर गाईस्थ्यं ब्रह्मचर्यं च वानप्रस्थं त्रयाश्रमाः। क्षत्रियस्यापि कथिता ये चाचारा द्विजस्य हि

English

4KR>IHcl^iaWI: Ml^efc l ^l^W lI TJrTT: vWtl ^*TT:ii3mi

अध्याय १३

श्लोक 41

आत्रेयाः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः ।लम्पकास्तावकारामाः शूलिकास्तङ्गणैः सहा

ātreyāḥ sabharadvājāḥ prasthalāśca daśerakāḥ / lampakāstāvakārāmāḥ śūlikāstaṅgaṇaiḥ sahā

हिन्दी अर्थ

स्वानि वर्णाश्रमोक्तानि धर्माणीह न हापयेत्। यो हापयति तस्यासौ परिकुप्यति भास्करः तस्मात् स्वधर्मं न हि संत्यजेत

English

O monster! Apart from these prominent rivers, there are several small rivers also. Out of them some having water throughout the year whole a few among them flow only during the rainy season. The residents of north and madhya countries drink the water of these river without any

अध्याय १३

श्लोक 42

औरसाश्चालिमद्राश्च किरातानां च जातयः ।तामसाः क्रममासाश्च सुपार्श्वाः पुण्ड्रकास्तथा

aurasāścālimadrāśca kirātānāṃ ca jātayaḥ / tāmasāḥ kramamāsāśca supārśvāḥ puṇḍrakāstathā

हिन्दी अर्थ

यः संत्यजेच्चापि निजं हि धर्म तस्मै प्रकुप्येत दिवाकरस्तु पुलस्त्य उवाच मुनिभिः सुकेशी प्रणम्य तान् ब्रह्मनिधीन् महर्षीन्। जगाम चोत्पत्य पुरं स्वकीयं

English

f3RT: 7T95T q«R«hWqii.J Rtfor MWbivitoi armlrr: vn^Hd>i:i 4tigt*i ■cudmqnar 3iroftT: <*ivwly<i:ii^n 3TOTFfm<l9T ^51: WPJ1ST +ttl<td>l:l

अध्याय १३

श्लोक 43

कुलूताः कुहुका ऊर्णास्तूणीपादाः सुकुक्कुटाः ।माण्डव्या मालवीयाश्च उत्तरापथवासिनः

kulūtāḥ kuhukā ūrṇāstūṇīpādāḥ sukukkuṭāḥ / māṇḍavyā mālavīyāśca uttarāpathavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

मुहुर्मुहुर्धर्ममवेक्षमाणः ध्यानपूर्वक सुनो । बुद्धिमान् व्यक्ति पुत्रकी संतान (पौत्र) और अपने शरीरकी गिरती अवस्था देखकर अपने आत्माकी शुद्धिके लिये वानप्रस्थ-आश्रमको ग्रहण करे। वहाँ अरण्यमें उत्पन्न मूल-फल आदिसे अपना जीवन-

English

Vlldst^l MKIetd’H^Tcbl : I

अध्याय १३

श्लोक 44

अङ्गा वङ्गा मुद्गरवास्त्वन्तर्गिरिबहिर्गिराः ।तथा प्रवङ्गा वाङ्गेया मांसादा बलदन्तिकाः

aṅgā vaṅgā mudgaravāstvantargiribahirgirāḥ / tathā pravaṅgā vāṅgeyā māṃsādā baladantikāḥ

हिन्दी अर्थ

यापन करते हुए तपद्वारा शरीर-शोषण करे। इस आश्रममें भूमिपर शयन, ब्रह्मचर्यका पालन एवं पितर, काल -प्रातः, मध्याह्न, सन्ध्याकाल--स्नान, जटा और वल्कलका धारण तथा वन्य फलोंसे निकाले रसका सेवन करे। यही वानप्रस्थ-आश्रमकी विधि है

English

chIMti'Jil q<itli£ll^-H)fchd>l: II 'i O II 3H^frT: WtST3fT: TOrH13g^ltgrr:llt{^l WIctcbKtu^chl: Wl

अध्याय १३

श्लोक 45

ब्रह्मोत्तरा प्राविजया भार्गवाः केशवर्राः ।प्रग्ज्योतिषाश्च शूद्रश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः

brahmottarā prāvijayā bhārgavāḥ keśavarrāḥ / pragjyotiṣāśca śūdraśca videhāstāmraliptakāḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ आश्रम (संन्यास)-के धर्म ये हैँ- सभी प्रकारकी आसक्तियोंका त्याग, ब्रह्मचर्य, अहंकारका न रहना, उद्योगका अभाव, भिक्षान्न-भोजन, क्रोधका त्याग, आत्मज्ञानकी इच्छा तथा आत्मज्ञान। निशाचर! हमने तुमसे चतुर्थ-आश्रम (संन्यास)-के इन धर्मोका वर्णन किया। अब अन्य वर्ण-धर्मोको सुनो। क्षत्रियोंके

English

cTTCRTT: ^mif MUl'chKiWII

अध्याय १३

श्लोक 46

माला मगधगोनन्दाः प्राच्य नजपदास्त्विमे ।पुण्ड्राश्च केरलाश्चैव चौडाः कुल्याश्च राक्षस

mālā magadhagonandāḥ prācya najapadāstvime / puṇḍrāśca keralāścaiva cauḍāḥ kulyāśca rākṣasa

हिन्दी अर्थ

लिये भी गार्हस्थ्य, ब्रह्मचर्यं एवं वानप्रस्थ--इन तीन आश्रमों एवं ब्राह्मणोंके लिये विहित आचारोंका विधान है राक्षस! वैश्यजातिके लिये गार्हस्थ्य एवं वानप्रस्थ -- इन दो आश्रमोंका विधान है तथा शूद्रके लिये एकमात्र उत्तम गृहस्थ-आश्रमका ही नियम है। अपने वर्ण और आश्रमके लिये विहित धर्मोका इस लोकमें त्याग नहीं

English

fj^RTT: ^chH^ui^u^MKI: mu^oui: tntngtw ^tniwiRnn

अध्याय १३

श्लोक 47

जातुषा मूषिकादाश्च कुमारादा महाशकाः ।महाराष्ट्रा माहिषिकाः कालिङ्गाश्चैव सर्वशः

jātuṣā mūṣikādāśca kumārādā mahāśakāḥ / mahārāṣṭrā māhiṣikāḥ kāliṅgāścaiva sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। जो इनका त्याग करता है, उसपर सूर्य भगवान् क्रुद्ध होते हैं। निशाचर! भगवान् भास्कर क्रुद्ध होकर उस मनुष्यकी रोगवृद्धि एवं उसके कुलका नाश करनेके लिये प्रयत्न करते हैं। अतः मनुष्य स्वधर्मका न तो त्याग करे और न अपने वंशकी हानि होने दे। जो मनुष्य अपने धर्मका त्याग करता है, उसपर भगवान् सूर्य क्रोध करते हैं

English

The classes of people living in Madhyadesa are- Matsya, Kusatta, Kuni, Kundala, Pancala, Kasl, Kos'ala, Vj-ka, Sahara, Kaublra, Bhulinga, Saka and Masaka, Vahllka, Vatadhana, Ahlra, Kalatoyaka, Aparanta, Sudra, Pallava, Khetaka, Gandhara, Yavana, Sindhu, Sauvlra, Madraka

अध्याय १३

श्लोक 48

आभीराः सह नैषीका आरण्याः शबराश्च ये ।वलिन्ध्या विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह

ābhīrāḥ saha naiṣīkā āraṇyāḥ śabarāśca ye / valindhyā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले मुनियोंके ऐसा कहनेके बाद सुकेशी उन ब्रह्मज्ञानी महर्षियोंको बारम्बार प्रणामकर धर्मका चिन्तन करते हुए उड़कर अपने पुरको चला गया हैत्योंका धर्म एवं सदाचारका पालन, सुकेशीके नगरका उत्थान-पतन एवं लोलार्क-प्रसंग

English

Udakadhara, Kaikeya, Dasana, Ksatriya, Prativais'ya are the families of Vaisya and Sudras; Kamboja

अध्याय १३

श्लोक 49

पौरिकः सौशिकाश्चैव अश्मका भोगवर्द्धनाः ।वैषिकाः कुन्दला अन्ध्रा उद्भिदा नलकारकाः ।दाक्षिणात्या जनपदास्त्विमे शालकटङ्कटः

paurikaḥ sauśikāścaiva aśmakā bhogavarddhanāḥ / vaiṣikāḥ kundalā andhrā udbhidā nalakārakāḥ / dākṣiṇātyā janapadāstvime śālakaṭaṅkaṭaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच ततः सुकेशिर्देवर्षे गत्वा स्वपुरमुत्तमम्। समाहूयाब्रवीत् सर्वान् राक्षसान् धार्मिकं बच: दानं दया च क्षान्तिश्च ब्रह्मचर्यममानिता

English

Bahyatodara, Atreya, Bharadvaja, Prasthala, Daseraka, Lampaka, Tavaka, Rama, Sudika, Tarigana, Aurasa, Alimadra are the castes of Kiratas and the castes as- Tamasa, Kramamarga, Suparsva, Pundraka, Kuluta, Kuhuka, Uma, Tunipada, Kukuta, Mandavya and Malaviya are the residents of uttarapatha (Uttara Khanda).

अध्याय १३

श्लोक 50

सूर्पारका कारिवना दुर्गास्तालीकटैः सह ।पुलीयाः ससिनीलाश्च तापसास्तामसास्तथा

sūrpārakā kārivanā durgāstālīkaṭaiḥ saha / pulīyāḥ sasinīlāśca tāpasāstāmasāstathā

हिन्दी अर्थ

सदाचारनिषेवित्वं परलोकप्रदायकाः इत्यूचुर्मुनयो मह्यं धर्ममाद्यं पुरातनम्। सोहमाज्ञापये सर्वान् क्रियतामविकल्पतः

English

The districts at east are- Ariga, Bariga, Mudgarava, Antargiri, Bahirgiri, Prav ariga, Barigeya, Marhsada, Baladantika, Brahmottara, Pravijaya, Bhargava, Kesabarbara, Pragjyotisa, Sudra, Videha, Tamralihtaka, Mala, Magadha and

अध्याय १३

श्लोक 51

कारस्करास्तु रमिनो नासिक्यान्तरनर्मदाः ।भारकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि

kāraskarāstu ramino nāsikyāntaranarmadāḥ / bhārakacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच ततः सुकेशिवचनात् सर्व एव निशाचराः। त्रयोदशाङ्गं ते धर्म चक्कुर्मुदितमानसाः ततस्त्रिभुवने ब्रह्मन् निशाचरपुरोऽभवत्। दिवा चन्द्रस्य सदृश: क्षणदायां च सूर्यवत्

English

MtlfTgT rfteT: TT^RTI

अध्याय १३

श्लोक 53

वात्सेयाश्च सुराष्ट्राश्च आवन्त्याश्चार्बुदैः सह ।इत्येते पश्चिमामाशां स्थिता जानपदा जनाः ।॥ १३।५२ कारुषाश्चैकलव्याश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ।उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोजाः किङ्कवरैः सह

vātseyāśca surāṣṭrāśca āvantyāścārbudaiḥ saha / ityete paścimāmāśāṃ sthitā jānapadā janāḥ / // 13.52 kāruṣāścaikalavyāśca mekalāścotkalaiḥ saha / uttamarṇā daśārṇāśca bhojāḥ kiṅkavaraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

न ज्ञायते गतिर्व्योम्नि भास्करस्य ततोऽम्बरे। शशाङ्कमिति तेजस्त्वादमन्यन्त पुरोत्तमम् स्वं विकासं विमुञ्चन्ति निशामिति व्यचिन्तयन्। 'कमलाकरेषु कमला मित्रमित्यवगम्य हि। रात्रौ विकसिता ब्रह्मन् विभूतिं दातुमीप्सवः

English

OTffftT: 3TRtHTT: TraW^II^II Tftfw: ^ifknicr *frncr4Fn:n - * < ui

अध्याय १३

श्लोक 54

तोशला कोशलाश्चैव त्रैपुराश्चैल्लिकास्तथा ।तुरुसास्तुम्बराश्चैव वहनाः नैषधैः सह

tośalā kośalāścaiva traipurāścaillikāstathā / turusāstumbarāścaiva vahanāḥ naiṣadhaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

कौशिका रात्रिसमयं बुद्ध्वा निरगमन् किल। तान् वायसास्तदा ज्ञात्वा दिवा निघ्नन्ति कौशिकान् स्नातकास्त्वापगास्वेव स्नानजप्यपरायणाः। आकण्ठमग्नास्तिषठन्ति रात्रौ ज्ञात्वाऽथ वासरम्

English

O monster! The district in south are- Pundra, Kerala, Cauda, Kulya

अध्याय १३

श्लोक 55

अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतहोत्रास्त्ववन्तयः ।सुकेशे वन्ध्यमूलस्थस्त्विमे जनपदाः स्मृताः

anūpāstuṇḍikerāśca vītahotrāstvavantayaḥ / sukeśe vandhyamūlasthastvime janapadāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-- देवर्षे! उसके बाद अपने उत्तम नगरमें जाकर सुकेशीने सभी राक्षसोंको बुलाकर उनसे धर्मकी बात बतलायी। (सुकेशिने कहा --) अहिंसा, सत्य, चोरीका सर्वथा त्याग, पवित्रता, इन्द्रियसंयम, दान, दया, क्षमा, ब्रह्मचर्य, अहंकारका न करना, प्रिय, सत्य और मधुर वाणी बोलना, सदा सत्कार्योमें अनुराग रखना एवं सदाचारका पालन करना -- ये सब धर्म परलोकमें सुख देनेवाले हैं। मुनियोंने इस

English

Vaidarbha, Dandaka, Paurika, S&rika, Asmaka, Bhogavardhana, Vaisika, Kundala, Andhra, Udbhid and

अध्याय १३

श्लोक 56

अथो देशान् प्रवक्ष्यामः पर्वताश्रयिणस्तु ये ।निराहारा हंसमार्गाः कुपथास्तङ्गणाः खशाः

atho deśān pravakṣyāmaḥ parvatāśrayiṇastu ye / nirāhārā haṃsamārgāḥ kupathāstaṅgaṇāḥ khaśāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके आदिकालके पुरातन धर्मको मुझे बतलाया है। मैं तुमलोगोंको आज्ञा देता हूँ कि तुमलोग बिना किसी हिचकके इन सभी धर्मोका आचरण करो पुलस्त्यजीने कहा- उसके बाद सुकेशीके वचनसे सभी राक्षस प्रसन्न-चित्त होकर (अहिंसा आदि) तेरह अङ्गवाले धर्मका आचरण करने लगे। इससे राक्षसोंकी सभी प्रकारकी अच्छी उन्नति हुई। वे पुत्र-पौत्र तथा

English

The residents of west districts are- Surparaka, Karivana, Durga, Talikata, Pullya, Tapasa, Tamasa, Karaskara, Rami, Nasikya, Antara, Narmada, Bharakaccha, Maheya, Sarasvata, Vatslya, Surastra, Avantya and Arbuda.

अध्याय १३

श्लोक 57

कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णाः चपुण्याः सहूहुकाः ।त्रिगर्त्ताश्च किराताश्च तोमराः शिशिराद्रिकाः

kuthaprāvaraṇāścaiva ūrṇāḥ capuṇyāḥ sahūhukāḥ / trigarttāśca kirātāśca tomarāḥ śiśirādrikāḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थ-धर्म-सदाचार आदिसे सम्पन्न हो गये। उन महान् राक्षसोंके तेजके सामने सूर्य, नक्षत्र और चन्द्रमाकी गति और कान्ति क्षीण-सी दीखने लगी। ब्रह्मन्! उसके बाद निशाचरोंकी नगरी तीनों लोकोंमें दिनमें चन्द्रमाके समान और रातमें सूर्यके समान चमकने लगी

English

O Sukesi! The districts located at lower Vindhya are- Karusa, Aikalavya, Mekala, Utkala, Uttamarna, Das'ama, Bhoja, Kiihkavara, Tosala, Kosala

अध्याय १३

श्लोक 58

इमे तवोक्ता विषयाः सुविस्तराद् द्विपे कुमारे रजनीचरेश ।एतेषु देशेषु च देशधर्मान् संकीर्त्यमानाञ् शृणु तत्त्वातो हि

ime tavoktā viṣayāḥ suvistarād dvipe kumāre rajanīcareśa / eteṣu deśeṣu ca deśadharmān saṃkīrtyamānāñ śṛṇu tattvāto hi

हिन्दी अर्थ

(फलतः) अब आकाशमें सूर्यकी गति (चलने)-का पता नहीं लगता था। लोग उस श्रेष्ठ नगरको नगरके तेजके कारण आकाशमें चन्द्रमा समझने लग गये। ब्रह्मन्! सरोवरके कमल दिनको रात्रि समझकर विकसित नहीं होते थे। पर वे रात्रिमें सुकेशीके पुरको सूर्य समझकर विभूति प्रदान करनेकी इच्छासे विकसित होने लगे। इसी प्रकार उल्लू भी दिनको रात समझकर बाहर निकल आये और कौए दिनमें आये जानकर उन

English

We shall now describe the names of countries situated on the mountains. These are- Nirahara, Hahsamarga, Kupatlia, Tangana, Khasa, Kuthapravarana, Uma

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.