Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
5
अध्याय 5 / 95

Adhyaya 5

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे चतुर्थो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।जटाधरं हरिर्द्दष्ट्वा क्रोधादारक्तलोचनम् ।तस्मात् स्थानादपाक्रम्य कुब्जाम्रे ऽन्तर्हितः स्थितः

iti śrīvāmanapurāṇe caturtho 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / jaṭādharaṃ harirddaṣṭvā krodhādāraktalocanam / tasmāt sthānādapākramya kubjāmre 'ntarhitaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर कया था? सभी दसों सूर्य इन्द्रको आगे कर मरुद्गणों तथा अग्नियोंके साथ भयसे दसों दिशाओंमें भाग गये। मुने! देवताओंके चले जानेपर प्रह्मद आदि हैत्य महेश्वरको प्रणामकर अज्ञलि बाँधकर खड़े हो गये। इसके बाद शंकर उस यज्ञमण्डपको तथा सभी देवासुरोंको दग्ध करनेके लिये क्रोधपूर्ण घोर दृष्टिसे देखने लगे। इधर दूसरे बीर महादेवको देखकर भयसे जहाँ-तहाँ छिप गये। कुछ लोग प्रणाम करने लगे, कुछ भाग गये और

English

Vlrabhadra when liberated by Hrslkesa went to Lord Sankara and reported his defeat through Vasudeva.

अध्याय ५

श्लोक 2

वसवो ऽष्टौ हरं दृष्ट्वा सुस्रुवुर्वेगतो मुने ।सा तु जाता सरिच्छ्रेष्ठा सीता नाम सरस्वती

vasavo 'ṣṭau haraṃ dṛṣṭvā susruvurvegato mune / sā tu jātā saricchreṣṭhā sītā nāma sarasvatī

हिन्दी अर्थ

कुछ तो भयसे ही सीधे यमपुरी पहुँच गये अग्नौ प्रणष्टे यज्ञोऽपि भूत्वा दिव्यवपुर्मृगः। दुद्राव विक्लवगतिर्दक्षिणासहितोऽम्बरे

English

When imperishable Jatadhara Sankara saw Vlrabhadra soaked with blood and breathing like a serpent, he became angry.

अध्याय ५

श्लोक 3

एकादश तथा रुद्रास्त्रिनेत्रा वृषकेतनाः ।कान्दिशीका लयं जग्मुः समभ्येत्यैव शङ्करम्

ekādaśa tathā rudrāstrinetrā vṛṣaketanāḥ / kāndiśīkā layaṃ jagmuḥ samabhyetyaiva śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

शरं पाशुपतं कृत्वा कालरूपी महेश्वरः अर्द्धेन यज्ञवाटान्ते जटाधर इति श्रुतः। अर्द्धेन गगने शर्वः कालरूपी च कथ्यते

English

In furiated Lord Sankara then restored Vlrabhadra to the place first determined with his weapons. Sankara, the trident holder, then passed necessary orders to Vlrabhadra and Bhadrakall and entered into the pavilion made for offering. His eyes were turned red with

अध्याय ५

श्लोक 4

विश्वे ऽश्विनौ चच साध्याश्च मरुतो ऽनलभास्कराः ।समासाद्य पुरोडाशं भक्ष्याश्च महामुने

viśve 'śvinau caca sādhyāśca maruto 'nalabhāskarāḥ / samāsādya puroḍāśaṃ bhakṣyāśca mahāmune

हिन्दी अर्थ

कालरूपी त्वयाख्यातः शंभुर्गगनगोचरः। स्वरूपं त्रिपुरघ्नस्य वदिष्ये कालरूपिणः।

English

Jtettl II C II When Mahadeva, the killer of Tripura demon, trident holder, destroyer entered into the yajna hosted by Daksa, all hermits were severely frightened.

अध्याय ५

श्लोक 5

चन्द्रः सममृक्षगणैर्निशां समुपदर्शयन् ।उत्पत्यरुह्य गगनं स्वमधिष्ठानमास्थितः

candraḥ samamṛkṣagaṇairniśāṃ samupadarśayan / utpatyaruhya gaganaṃ svamadhiṣṭhānamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

येनाम्बरं मुनिश्रेष्ठ व्याप्तं लोकहितेप्सुना सत्राश्विनी च भरणी कृत्तिकायास्तथांशकः। मेषो राशिः कुजक्षेत्रं तच्छिरः कालरूपिणः

English

Description of Kaia-form of Siva

अध्याय ५

श्लोक 6

कश्यपाद्याश्च ऋषयो जपन्तः शतरुद्रियम् ।पुष्पाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रणताः संस्थिता मुने

kaśyapādyāśca ṛṣayo japantaḥ śatarudriyam / puṣpāñjalipuṭā bhūtvā praṇatāḥ saṃsthitā mune

हिन्दी अर्थ

आग्नेयांशास्त्रयो ब्रह्मन् प्राजापत्यं कवेर्गृहम्। सौम्यार्द्ध वृषनामेदं वदनं परिकीर्तितम् राशिः कर्कटको नाम पार्श्व मखविनाशिनः

English

Hari concealed him in Kubjamra and seated him there and left his place at once when he saw Jatadhara 1 whose eyes were reddened

अध्याय ५

श्लोक 7

असकृद् दक्षदयिता दृष्ट्वा रुद्रं बलाधिकम् ।शक्रादीनां सुरेशानां कृपणं विललाप ह

asakṛd dakṣadayitā dṛṣṭvā rudraṃ balādhikam / śakrādīnāṃ sureśānāṃ kṛpaṇaṃ vilalāpa ha

हिन्दी अर्थ

पित्र्यक्ष॑ भगहैवत्यमुत्तरांशश्च केसरी। सूर्यक्षेत्रं विभोर्ब्रहन् हृदयं परिगीयते उत्तरांशास्त्रयः पाणिश्चित्रार्ध कन्यका त्वियम्। सोमपुत्रस्य सद्ेतद् द्वितीयं जठरं विभोः

English

II O sage! Eight vasus were melted on account of the temperature so created by the presence of Hara. It originated the great river

अध्याय ५

श्लोक 8

ततः क्रोधाभिभूतेन शङ्करेण महात्मना ।तलप्रहारैरमरा बहवो विनिपातिताः

tataḥ krodhābhibhūtena śaṅkareṇa mahātmanā / talaprahārairamarā bahavo vinipātitāḥ

हिन्दी अर्थ

दक्ष-यज्ञका विध्वंस एवं देवताओंका प्रताडून फिर भगवान् शिवने अपने तीनों नेत्रोंसे तीनों अग्नियों (आहवनीय, गार्हपत्य और शालाग्नियों)-को देखा। उनके देखते ही वे अग्नियाँ क्षणभरमें नष्ट हो गयीं । उनके नष्ट होनेपर यज्ञ भी मृगका शरीर धारण

English

tTcfJ^I cTSJT <jM<kdH I:l <*rf^vil<*i m w^nsr tt^ii 3 n

अध्याय ५

श्लोक 9

पादप्रहारैरमरा त्रिशुलेनापरे मुने ।दृष्ट्यग्निना तथैवान्ये देवाद्याः प्रलयीकृताः

pādaprahārairamarā triśulenāpare mune / dṛṣṭyagninā tathaivānye devādyāḥ pralayīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

कर आकाशमें दक्षिणाके साथ तीब्रगतिसे भाग गया। कालरूपी वेगवान् भगवान् शिव धनुषको झुकाकर उसपर पाशुपत बाण संधानकर उस मृगके पीछे दौड़े और आधे रूपसे तो यज्ञशालामें स्थित हुए जिनका नाम “जटाधर' पड़ा। इधर आधे दूसरे रूपसे वे आकाशमें स्थित होकर “काल” कहलाये

English

And Vrsakctana, three-eyed eleven rudras were frightened, rushed to lord Sankara and merged with him. I

अध्याय ५

श्लोक 10

ततः पूषा हरं वीक्ष्य विनिघ्नन्तं सुरासुरान् ।क्रोधाद् बाहू प्रसार्यथ प्रदुद्राव महेश्वरम्

tataḥ pūṣā haraṃ vīkṣya vinighnantaṃ surāsurān / krodhād bāhū prasāryatha pradudrāva maheśvaram

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले-- (मुने!) आपने आकाशमें स्थित शिवको कालरूपी कहा है। आप उनके सम्पूर्ण स्वरूप और लक्षणोंकी भी व्याख्या कर दें पुलस्त्यजीने कहा-- मुनिवर! मैं त्रिपुरको मारनेवाले कालरूपी उन शंकरके स्वरूपको (वास्तविक रूपको) बतलाता हूँ। उन्होंने लोककी भलाईकी इच्छासे ही आकाशको व्याप्त किया है। सम्पूर्ण

English

Visvas, As'vinlkumaras, Sadhyas, wind, fire and sun picked up purodasa (oblation of offering) and ran away eating the same.

अध्याय ५

श्लोक 11

तमापतन्तं भगवान् संनिरीक्ष्य त्रिलोचनः ।बाहुभ्यां प्रतिजग्राह करेणैकेन शङ्करः

tamāpatantaṃ bhagavān saṃnirīkṣya trilocanaḥ / bāhubhyāṃ pratijagrāha kareṇaikena śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अश्विनी तथा भरणी नक्षत्र एवं कृत्तिकाके एक चरणसे युक्त भौमका क्षेत्र मेष राशि ही कालरूपी महादेवका सिर कही गयी है। ब्रह्मन्! इसी प्रकार कृत्तिकाके तीन चरण, सम्पूर्ण रोहिणी नक्षत्र एवं मृगशिराके दो चरण, यह शुक्रकी वृष राशि ही उनका मुख है। मृगशिराके शेष दो चरण, सम्पूर्ण आद्रा और पुनर्वसुके तीन चरण बुधकी (प्रथम) स्थितिस्थान मिथुन राशि आकाशमें स्थित शिवकी दोनों भुजाएँ हैं

English

The moon with the galaxy abandoned the night alone, ascended and stopped at their respective places. They withheld their

अध्याय ५

श्लोक 12

कराभ्यां प्रगृहीतस्य शंभुनांशुमतो ऽपि हि ।कराङ्गुलिभ्यो निश्चेरुरसृग्धाराः समन्ततः

karābhyāṃ pragṛhītasya śaṃbhunāṃśumato 'pi hi / karāṅgulibhyo niścerurasṛgdhārāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार पुनर्वसुका अन्तिम चरण, सम्पूर्ण पुष्य और आश्लेषा नक्षत्रोंवाला चन्द्रमाका क्षेत्र कर्क राशि यज्ञविनाशक शंकरके दोनों पार्थ (बगल) हैं। ब्रह्मन्! सम्पूर्ण मघा, सम्पूर्ण पूर्वाफाल्गुनी और उत्तराफाल्गुनीका प्रथम चरण, सूर्यकी सिंह राशि शंकरका हृदय कही जाती है। उत्तराफाल्गुनीके तीन चरण, सम्पूर्ण हस्त नक्षत्र एवं चित्राके दो पहले चरण, बुधकी द्वितीय राशि, कन्या राशि शंकरका जठर है चित्राके शेष दो चरण, स्वातीके

English

O sage! Kasyapa etc., hermits started chanting 3atarudriya, took flowers in their palms and stood up humbly.

अध्याय ५

श्लोक 13

ततो वेगेन महता अंशुमन्तं दिवाकरम् ।भ्रामयामास सततं सिंहो मृगशिशुं यथा

tato vegena mahatā aṃśumantaṃ divākaram / bhrāmayāmāsa satataṃ siṃho mṛgaśiśuṃ yathā

हिन्दी अर्थ

चारों चरण एवं विशाखाके तीन चरणोंसे युक्त शुक्रका दूसरा क्षेत्र तुला राशि महादेवकी नाभि है ॥ ३४--३७॥ द्वितीयं वृश्चिको राशिर्मेढें कालस्वरूपिण:

English

head. (Monier Williams Sanskrit-English Diet.) ?ran^Nt ^irt ^ronr fer&m f 11 vs u

अध्याय ५

श्लोक 14

भ्रामितस्यातिवेगेन नारदांशुमतो ऽपि हि ।भुजौ हस्वत्वमापन्नौ त्रुटितस्नायुबन्धनौ

bhrāmitasyātivegena nāradāṃśumato 'pi hi / bhujau hasvatvamāpannau truṭitasnāyubandhanau

हिन्दी अर्थ

मूलं पूर्वोत्तरांशश्च देवाचार्यगृहं धनु: । ऊरूयुगलमीशस्य अमर्षे प्रगीयते उत्तरांशास्त्रयो ऋक्षं श्रवणं मकरो मुने। धनिष्ठार्थं शनिक्षेत्रं जानुनी परमेष्ठिनः

English

Having seen Rudra mightiest among Indra etc., gods, the wife of Daksa began wailing frequently in a pathetic condition.

अध्याय ५

श्लोक 15

रुधिराप्लुतसर्वाङ्गमंशुमन्तं महेश्वरः ।संनिरीभ्योत्ससर्जैनमन्यतो।भिजगाम ह

rudhirāplutasarvāṅgamaṃśumantaṃ maheśvaraḥ / saṃnirībhyotsasarjainamanyato/bhijagāma ha

हिन्दी अर्थ

सौरेः सद्मापरमिदं कुम्भो जङ्के च विश्रुते एवं कृत्वा कालरूपं त्रिनेत्रो

English

In furiated lord Sankara killed numerous gods merely by slapping them with his palm.

अध्याय ५

श्लोक 16

ततस्तु पूषा विहसन् दशनानि विदर्शयन् ।प्रोवाचैह्येहि कापालिन् पुनः पुनरथेश्वरम्

tatastu pūṣā vihasan daśanāni vidarśayan / provācaihyehi kāpālin punaḥ punaratheśvaram

हिन्दी अर्थ

खे संतस्थौ तारकाभिश्चिताङ्गः राशयो गदिता ब्रह्मंस्त्वया द्वादश वै मम। तेषां विशेषतो ब्रूहि लक्षणानि स्वरूपतः

English

m<jr*it<iA favjk^i'A -g^i cf&cIRl ^c(iai: TTcTtr W:ll < ?ll

अध्याय ५

श्लोक 17

ततः क्रोधाभिभूतेन पूष्णे वेगेन शंभुना ।मुष्टिनाहत्य दशनाः पातिता धरणीतले

tataḥ krodhābhibhūtena pūṣṇe vegena śaṃbhunā / muṣṭināhatya daśanāḥ pātitā dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्य उवाच स्वरूपं तव वक्ष्यामि राशीनां शृणु नारद। यादृशा यत्र संचारा यस्मिन् स्थाने वसन्ति च संचारस्थानमेवास्य धान्यरल्राकरादिषु

English

O sage! Some of them were killed by kicks, some other by blowing trident while a few among them were killed by the fire emanating eye of lord Sankara.

अध्याय ५

श्लोक 18

भग्नदन्तस्तथा पूषा शोणिताभिप्लुताननः ।पपात भुवि निःसंज्ञो वज्राहत इवाचलः

bhagnadantastathā pūṣā śoṇitābhiplutānanaḥ / papāta bhuvi niḥsaṃjño vajrāhata ivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

विशाखाका एक चरण, सम्पूर्ण अनुराधा और ज्येष्ठा नक्षत्र, मङ्गलका द्वितीय क्षेत्र वृश्चिक राशि कालरूपी महादेवका उपस्थ है। सम्पूर्ण मूल, पूरा पूर्वाषाढ और उत्तराषाढकी प्रथम चरणवाली धनु राशि जो बृहस्पतिका क्षेत्र है, महे धरके दोनों ऊरु हैं। मुने! उत्तराषाढ़के शेष तीन चरण, सम्पूर्ण श्रवण नक्षत्र और धनिष्ठाके दो पूर्व चरणकी मकर राशि शनिका क्षेत्र और परमेष्ठी महेश्वरके दोनों घुटने हैं। धनिष्ठाके दो चरण, सम्पूर्ण शतभिष और

English

The Pu§a-sun rushed with both his arms extended towards Mahesvara when he saw lord Sankara killing the gods and demons Lord Sankara caught both his arms by using his single hand when he saw him advancing.

अध्याय ५

श्लोक 19

भगो।भिवीभ्य पूषाणं पतितं रुधिरोक्षितम् ।नेत्राभ्यां घोररूपाभ्यां वृषध्वजमवैक्षत

bhago/bhivībhya pūṣāṇaṃ patitaṃ rudhirokṣitam / netrābhyāṃ ghorarūpābhyāṃ vṛṣadhvajamavaikṣata

हिन्दी अर्थ

पूर्वभाद्रपदके तीन चरणवाली कुम्भ राशि शनिका द्वितीय गृह और शिवकी दो जंघाएँ हैं पूर्वाभाद्रपदके शेष एक चरण, सम्पूर्ण उत्तरभाद्रपद और सम्पूर्ण रेवती नक्षलोंवाला बृहस्पतिका द्वितीय क्षेत्र एवं मीन राशि उनके दो चरण हैं। इस प्रकार कालरूप धारणकर शिवने क्रोधपूर्वक हरिणरूपधारी यज्ञको बाणोंसे

English

Sambhu gave a blow so hard that the fingers of both arms with sun started flowing blood stream from all the four directions. ymdiqm w ft

अध्याय ५

श्लोक 20

त्रिपुरघ्नस्ततः क्रुद्धस्तलेनाहत्य चक्षुषी ।निपातयामास भुवि क्षोभयन्सर्वदेवताः

tripuraghnastataḥ kruddhastalenāhatya cakṣuṣī / nipātayāmāsa bhuvi kṣobhayansarvadevatāḥ

हिन्दी अर्थ

मारा। उसके बाद बाणोंसे विद्ध होकर, किंतु वेदनाकी अनुभूति न करता हुआ, वह यज्ञ ताराओंसे घिरे शरीरवाला होकर आकाशमें स्थित हो गया नारदजीने कहा--ब्रह्मन्! आपने मुझसे बारहों राशियोंका वर्णन किया। अब विशेषरूपसे उनके स्वरूपके अनुसार लक्षणोंको बतलायें

English

He then started rotating round the sun so rapidly as the lion rotates the young stag through his jaws. O Narada! The muscular joints of both arms were split and they fell short.

अध्याय ५

श्लोक 22

ततो दिवाकराः सर्वे पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।मरुद्भिश्च हुताशैश्च भयाज्जग्मुर्दिशो दश ।।५।२१ प्रतियातेषु देवेषु प्रह्लादाद्या दितीस्वराः ।नमस्कृत्य ततः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयो मुने

tato divākarāḥ sarve puraskṛtya śatakratum / marudbhiśca hutāśaiśca bhayājjagmurdiśo daśa / / 5.21 pratiyāteṣu deveṣu prahlādādyā ditīsvarāḥ / namaskṛtya tataḥ sarve tasthuḥ prāñjalayo mune

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले-नारदजी! आपको मैं राशियोंका स्वरूप बतलाता हूँ; सुनिये। वे जैसी हैं तथा जहाँ संचार और निवास करती हैं वह सभी वर्णित करता हूँ। मेष राशि भेड़के समान आकारवाली है। बकरी, भेड़, धन-धान्य एवं रल्राकरादि इसके संचार-स्थान हैं तथा नवदुर्वासे आच्छादित समग्र पृथ्वी एवं पुष्पित वनस्पतियोंसे युक्त सरोवरोंके पुलिनोंमें यह नित्य संचरण करती है। वृषभके समान रूपयुक्त

English

When Mahesvara saw the sun soaked in blood from all joints of his body, he left him and went somewhere else.

अध्याय ५

श्लोक 23

ततस्तं यज्ञवाटं तु शङ्करो घोरचक्षुषा ।ददर्श दग्धुं कोपेन सर्वांश्चैव सुरामुरान्

tatastaṃ yajñavāṭaṃ tu śaṅkaro ghoracakṣuṣā / dadarśa dagdhuṃ kopena sarvāṃścaiva surāmurān

हिन्दी अर्थ

वृषराशि गोकुलादिमें विचरण करती है तथा कृषकोंकी भूमि इसका निवास-स्थान है ॥ ४५--४८॥ मिथुन राशि एक स्त्री और एक पुरुषके साथ-साथ रहनेके समान रूपवाली है। यह शय्या और आसनोंपर स्थित है। पुरुष-स्त्रीके हाथोंमें वीणा एवं (अन्य) वाद्य हैं। इस राशिका संचरण गानेवालों, नाचनेवालों

English

Pusa then began to laugh and exhibiting his teeth he frequently challenged with the words- "O Kapall! come! come to me for a duel."

अध्याय ५

श्लोक 24

ततो निलिल्यिरे वीराः प्रणेमुर्दुद्रुस्तथा ।भयादन्ये हरं दृष्ट्वा गता वैवस्वतक्षयम्

tato nililyire vīrāḥ praṇemurdudrustathā / bhayādanye haraṃ dṛṣṭvā gatā vaivasvatakṣayam

हिन्दी अर्थ

एवं शिल्पियोंमें होता है। इस द्विस्वभाव राशिको मिथुन कहते हैं। इस राशिका निवास क्रीडास्थल एवं

English

Sambhu gave a boxing on his jaw so hard that Pusas teeth fell down on the earth.

अध्याय ५

श्लोक 25

त्रयो ऽग्नयस्त्रिभिर्नेर्दुःसहं समवैक्षत ।दृष्टमात्रास्त्रिनेत्रेण भस्मीभूताभवन् क्षणात्

trayo 'gnayastribhirnerduḥsahaṃ samavaikṣata / dṛṣṭamātrāstrinetreṇa bhasmībhūtābhavan kṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

कर्कः कुलीरेण समः सलिलस्थः प्रकीर्तितः। केदारवापीपुलिने विविक्तावनिरेव च ब्रीहिप्रदीपिककरा नावारूढा च कन्यका। चरते स्त्रीरतिस्थाने वसते नड्वलेषु च

English

Thus, Pusa fell down on the ground unconscious like a mountain hit hard by the thunderbolt. His teeth were all scattered and blood was oozing from mouth.

अध्याय ५

श्लोक 26

अग्नौ प्रणष्टे यज्ञो ऽपि भूत्वा दिव्यवपुर्मृगः ।दुद्राव विक्लवगतिर्दक्षिणासहितो ऽम्बरे

agnau praṇaṣṭe yajño 'pi bhūtvā divyavapurmṛgaḥ / dudrāva viklavagatirdakṣiṇāsahito 'mbare

हिन्दी अर्थ

नगराध्वानशालासु वसते तत्र नारद श्रश्रवल्मीकसंचारी वृश्चिको वृश्चिकाकृतिः। विषगोमयकीटादिपाषाणादिषु संस्थितः

English

When Bhaga saw Pusa soaked in blood and fallen on the ground, he stared Vrsabhadhvaja with fierce eyes. I fl

अध्याय ५

श्लोक 27

तमेवानुससारेशश्चापमानम्य वेगवान् ।शरं पाशुपतं कृत्वा कालरूपी महेश्वरः

tamevānusasāreśaścāpamānamya vegavān / śaraṃ pāśupataṃ kṛtvā kālarūpī maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

मृगास्यो मकरो ब्रह्मन् वृषस्कन्धेक्षणाङ्गजः। मकरोऽसौ नदौचारी वसते च महौदधौ वसते पुण्यदेशेषु देवब्राह्मणसद्मसु

English

In furiated Sankara (killer of Tripura demon) then slapped at the face of Bhaga fiercely resulting which both his eyes fell down on the ground. r# Retlehfl: Iff

अध्याय ५

श्लोक 28

अर्द्धेन यज्ञवाटान्ते जटाधर इति श्रुतः ।अर्द्धेन गगने शर्वः कालरूपी च कथ्यते

arddhena yajñavāṭānte jaṭādhara iti śrutaḥ / arddhena gagane śarvaḥ kālarūpī ca kathyate

हिन्दी अर्थ

यथा त्रिनेत्रः प्रममाथ यज्ञम्। पुण्यं पुराणं परमं पवित्र माख्यातवान्पापहरं शिवं च

English

Adityas in the company of Marudganas and fires then ran away to the ten directions under the lead of Indra. 0 sage! On the departure of the gods, Prahlada etc. demons bowed at the feet of Mahesvara and stood before him with folded

अध्याय ५

श्लोक 29

नारद उवाच ।कालरूपी त्वयाख्यातः शंभुर्गगनगोचरः ।लक्षणं च स्वरूपं च सर्वं व्याख्यातुमर्हसि

nārada uvāca / kālarūpī tvayākhyātaḥ śaṃbhurgaganagocaraḥ / lakṣaṇaṃ ca svarūpaṃ ca sarvaṃ vyākhyātumarhasi

हिन्दी अर्थ

दक्ष-यज्ञका विध्वंस एवं देवताओंका प्रताडून विहार-भूमियोंमें होता है। कर्क राशि केकड़ेके रूपके समान रूपवाली है एवं जलमें रहनेवाली है। जलसे पूर्ण क्यारी एवं नदी-तीर अथवा बालुका एवं एकान्त भूमि इसके रहनेके स्थान हैं। सिंह राशिका निवास वन,

English

Sankara then started looking with fierce eyes at that pavilion made for offering and all gods including the demons so as to bum them Some warriors present there were hidden due to extreme of fear, some began to salute, a few among them ran away and a certain number of them were killed by lord Sankara.

अध्याय ५

श्लोक 30

पुलस्त्य उवाच ।स्वरूपं त्रिपुरघ्नस्य वदिष्ये कालपूपिणः ।येनाम्बरं मुनिश्रेष्ठ व्याप्तं लोकहितेप्सुना

pulastya uvāca / svarūpaṃ tripuraghnasya vadiṣye kālapūpiṇaḥ / yenāmbaraṃ muniśreṣṭha vyāptaṃ lokahitepsunā

हिन्दी अर्थ

पर्वत, दुर्गमस्थान, कन्दरा, व्याधोंके स्थान, गुफा आदि होता है कन्या राशि अन्न एवं दीपक हाथमें लिये हुए है तथा नौकापर आरूढ़ है । यह स्त्रियोंक रतिस्थान और सरपत, कण्डा आदिमें विचरण करती है नारद! तुला राशि हाथमें तुला लिये हुए पुरुषके रूपमें गलियों और

English

Lord Mahesvara then saw three fires with his three eyes. The fires so stared at him were extinct within a second. The yajna too turned itself in a stage of divine body when the fires were extinguished and all rushed to the sky above with Daksina. Its race was a race with anxiety.

अध्याय ५

श्लोक 31

यत्राश्विनी च भरणी कुत्तिकायास्तथांशकः ।मेषो राशिः कुजक्षेत्रं तच्छिरः कालरूपिणः

yatrāśvinī ca bharaṇī kuttikāyāstathāṃśakaḥ / meṣo rāśiḥ kujakṣetraṃ tacchiraḥ kālarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

बाजारोंमें विचरण करती है तथा नगरों, मार्गो एवं भवनोंमें निवास करती है। वृश्चिक राशिका आकार बिच्छू-जैसा है। यह गड्डे एवं वल्मीक आदिमें विचरण करती है। यह विष, गोबर, कीट एवं पत्थर आदिमें भी निवास करती है। धनु राशिकी जंघा घोड़ेके समान है। यह ज्योति:स्वरूप एवं धनुष लिये है। यह घुड्सवारी, वीरताके कार्य एवं अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञाता तथा शूर है। गज एवं रथ आदिमें इसका निवास होता है

English

Tit 3rgq<r f*3T iru ii 3#ITFI^TI^: 3 3RZR)lR<ill

अध्याय ५

श्लोक 32

आग्नेयाशास्त्रयो ब्रह्मन् प्राजापत्यं कवेर्गृहम् ।सौम्यार्द्ध वृषनामेदं वदनं परिकीर्तितम्

āgneyāśāstrayo brahman prājāpatyaṃ kavergṛham / saumyārddha vṛṣanāmedaṃ vadanaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! मकर राशिका मुख मृगके मुख-सदृश एवं कंधे वृषके कन्धोंके तुल्य तथा नेत्र हाथीके नेत्रके समान हैं। यह राशि नदीमें विचरण करती तथा समुद्रमें विश्राम करती है। कुम्भ राशि रिक्त घडेको कंधेपर लिये जलसे भीगे पुरुषके समान है। इसका संचार-स्थान द्यूतगृह एवं सुरालय (मद्यशाला) है। मीन राशि दो संयुक्त मछलियोंके आकारवाली है। यह तीर्थस्थान एवं समुद्र-देशमें संचरण करती है। इसका निवास पवित्र देशों, देवमन्दिरों एवं

English

Mahesvara in the form of Kala (the death god) put immediately Pasupata arrow on the bow, gave tension to the string and chased yajna very fast. Lord Sankara with his half¬ part (Ardhansa) was popularly known as Jatadhara (Siva) in the premises of the yajna and by his other half-part in the sky is called

अध्याय ५

श्लोक 33

मृगार्द्धमार्द्रादित्यांशास्त्रयः सौम्यगृहं त्विदम् ।मिथुनं भुजयोस्तदस्य गगनस्थस्य शूलिनः

mṛgārddhamārdrādityāṃśāstrayaḥ saumyagṛhaṃ tvidam / mithunaṃ bhujayostadasya gaganasthasya śūlinaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंके घरोंमें होता है। महामुने! मैंने आपको मेषादि राशियोंका लक्षण बतलाया। आप इस प्राचीन रहस्यको किसी अपात्रसे न बतलाइयेगा। देवर्षे! भगवान् शिवने जिस प्रकार यज्ञको प्रमथित किया, उसका मैंने आपसे वर्णन कर दिया। इस प्रकार मैंने आपको श्रेयस्कर, परम पवित्र, पापहारी एवं कल्याणकारी अत्यन्त पुराना पुराण-आख्यान सुनाया

English

Narada said- "You have addressed Sankara as Kalarupa while moving in the sky. Explain please, his complete feature and characteristics. $Rim gftste i ii

अध्याय ५

श्लोक 35

आदित्यांशश्च पुष्यं च आश्लेषा शशिनो गृहम् ।राशिः कर्कटको नाम पार्श्वे मखविनाशिनः।थ ।५।३४ पित्र्यर्क्षं भगदैवत्यमुत्तरांश् च केसरी ।सूर्यक्षेत्रं विभोर्ब्रह्मन् हृदयं परिगीयते

ādityāṃśaśca puṣyaṃ ca āśleṣā śaśino gṛham / rāśiḥ karkaṭako nāma pārśve makhavināśinaḥ/tha / 5.34 pitryarkṣaṃ bhagadaivatyamuttarāṃś ca kesarī / sūryakṣetraṃ vibhorbrahman hṛdayaṃ parigīyate

हिन्दी अर्थ

नर-नारायणकी उत्पत्ति, तपश्चर्या, बदरिकाश्रमकी वसन्तकी शोभा, काम-दाह और कामकी अनड्गताका वर्णन पुलस्त्य उवाच हृद्भवो ब्रह्मणो योऽसौ धर्मो दिव्यवपुर्मुने। दाक्षायणी तस्य भार्या तस्यामजनयत्सुतान्

English

Pulastya said- "O great sage! I tell you of the features completely of that Kalarupa and murderer of Tripura demon, 5>ankara who moved in the sky for all benevolence.

अध्याय ५

श्लोक 36

उत्तरांशास्त्रयः पाणिश्चित्रार्धं कन्यका त्वियम् ।सोमपुत्रस्य सद्मैतद् द्वितीयं जठरं विभोः

uttarāṃśāstrayaḥ pāṇiścitrārdhaṃ kanyakā tviyam / somaputrasya sadmaitad dvitīyaṃ jaṭharaṃ vibhoḥ

हिन्दी अर्थ

हरिं कृष्णं च देवर्षे नारायणनरौ तथा। योगाभ्यासरतौ नित्यं हरिकृष्णौ बभूवतुः नरनारायणौ चैव जगतो हितकाम्यया। तप्येतां च तपः सौम्यौ पुराणावृषिसत्तमौ

English

Asvinl and constellation with complete feature but a foot (pada) of Kjttika in zodiac Aries at the region of Mars is the head of that Kalarupa Mahadeva.

अध्याय ५

श्लोक 37

चित्रांशद्वितयं स्वातिर्विशाखायांशकत्रयम् ।द्वितीयं सुक्रसदनं तुला नाभिरुदाहृता

citrāṃśadvitayaṃ svātirviśākhāyāṃśakatrayam / dvitīyaṃ sukrasadanaṃ tulā nābhirudāhṛtā

हिन्दी अर्थ

प्रालेयाद्रिं समागम्य तीर्थे बदरिकाश्रमे। गृणन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे नरनारायणाभ्यां च जगदेतच्चराचरम्। तापितं तपसा ब्रह्मञ्शक्रः क्षोभं तदा ययौ

English

The territory of Venus comprising three rays of Krttika constellation, complete Rohin! and two initial feet of Mrgas'ira constellation i.e. the zodiac Taurus in his mouth. The territory of mercury comprising the rest of two foot to Mrgasira, complete Ardra constellation and three feet of Punarvasu i.e. the zodiac Gemini is the two arms of the Suli residing in the sky.

अध्याय ५

श्लोक 38

विशाखांशमनूराधा ज्येष्ठा भौमगृहं त्विदम् ।द्वितीयं वृश्चिको राशिर्मेढ्रं कालसवरूपिणः

viśākhāṃśamanūrādhā jyeṣṭhā bhaumagṛhaṃ tvidam / dvitīyaṃ vṛściko rāśirmeḍhraṃ kālasavarūpiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तततो वसन्ते संप्राप्ते किंशुका ज्वलनप्रभाः । 'वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

English

I The territory of moon consisting of one foot of Punarvasu, complete Pusya and Aslesa constellation i.e. the zodiac Cancer is the two collateral parts of god Sankara who ruined the

अध्याय ५

श्लोक 39

मूलं पूर्वोत्तरांशश्च देवाचजार्यगृहं धनुः ।ऊरुयुगलमीशस्य अमरर्षे प्रगीयते

mūlaṃ pūrvottarāṃśaśca devācajāryagṛhaṃ dhanuḥ / ūruyugalamīśasya amararṣe pragīyate

हिन्दी अर्थ

मया तुषारौघकरी निर्जितः स्वेन तेजसा। 'बनानि कर्णिकाराणां पुष्पितानि विरेजिरे। यथा नरेन्द्रपुत्राणि कनकाभरणानि हि

English

O Brahmin! The territory of sun consisting of complete Magha, complete Pura and one foot of uttara i.e. the zodiac Leo is called the heart of Lord Sankara. The second territory of Mercury consisting of three feet of uttara complete Hasta constellation and two feet of Citra constellation i.e. the zodiac Virgo is the belly (stomach) of lord Sankara.

अध्याय ५

श्लोक 40

उत्तरांशास्त्रयो ऋक्षं श्रवणं मकरो मुने ।धनिष्ठार्धं शतभिषा जानुनी परमेष्ठिनः

uttarāṃśāstrayo ṛkṣaṃ śravaṇaṃ makaro mune / dhaniṣṭhārdhaṃ śatabhiṣā jānunī parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजी बोले मुने! ब्रह्माजीके हृदयसे जो दिव्यदेहधारी धर्म प्रकट हुआ था, उसने दक्षकी पुत्री मूर्ति' नामकी भार्यासे हरि, कृष्ण, नर और नारायण नामक चार पुत्रोंको उत्पन्न किया। देवर्षे! इनमें हरि और कृष्ण ये दो तो नित्य योगाभ्यासमें निरत हो गये और पुरातन ऋषि शान्तमना नर तथा नारायण संसारके कल्याणके लिये हिमालय पर्वतपर जाकर बदरिकाश्रम तीर्थमें गङ्गाके निर्मल तटपर (परब्रह्मका नाम ३कारका

English

The second territory of Venus consisting of the remaining two feet of Citra, complete Svati and three feet of Visakha i.e. the zodiac Libra is called the navel of lord Mahadeva.

अध्याय ५

श्लोक 41

धनिष्ठार्धं शतभिषा प्रौष्ठपद्यांशकत्रयम् ।सौरेः सद्मापरमिदं कुम्भो जङ्घे च विश्रते

dhaniṣṭhārdhaṃ śatabhiṣā prauṣṭhapadyāṃśakatrayam / saureḥ sadmāparamidaṃ kumbho jaṅghe ca viśrate

हिन्दी अर्थ

जप करते हुए) तप करने लगे ब्रह्मन्! नर-नारायणकी दुष्कर तपस्यासे सारा स्थावर-जंगमात्मक यह जगत् परितप्त हो गया। इससे इन्द्र विक्षुब्ध हो उठे। उन दोनोंकी तपस्यासे अत्यन्त व्यग्र इन्द्रने उन्हें मोहित करनेके लिये रम्भा आदि श्रेष्ठ

English

The second territory of Mars consisting of Visakha one foot, Anuradha and Jyestha complete i.e. the zodiac Scorpion is the penis (linga) of that Kalarupa Mahadeva.

अध्याय ५

श्लोक 42

प्रोष्ठपद्यांशमेकं तु उत्तरा रेवती तथा ।द्वितीयं जीवसदनं मीनस्तु चरणावुभौ

proṣṭhapadyāṃśamekaṃ tu uttarā revatī tathā / dvitīyaṃ jīvasadanaṃ mīnastu caraṇāvubhau

हिन्दी अर्थ

अप्सराओंको उनके विशाल आश्रममें भेजा। कामदेवके आयुधोंमें अशोक, आम्रादिकी मंजरियाँ विशेष प्रभावक हैं। इन्हें तथा अपने सहयोगी वसन्त-ऋतुको साथ लेकर वह भी उस आश्रममें गया। अब वे वसन्त, कामदेव तथा श्रेष्ठ अप्सराएँ-ये सब बदरिकाश्रममें जाकर निर्बाध क्रीड़ा करने लग गये

English

The territory of Jupiter consisting of the complete MQla constellation and complete PQrva§adha including one foot of i.e. the zodiac Sagittarius is the couple thigh of that Mahesvara.

अध्याय ५

श्लोक 43

एवं कृत्वा कालरूपं त्रिनेत्रो यज्ञं क्रोधान्मार्गराजघान ।विद्धश्चासौ वेदनाबुद्धिमुक्तः खे संतस्थौ तारकाभिश्चिताङ्गः

evaṃ kṛtvā kālarūpaṃ trinetro yajñaṃ krodhānmārgarājaghāna / viddhaścāsau vedanābuddhimuktaḥ khe saṃtasthau tārakābhiścitāṅgaḥ

हिन्दी अर्थ

तब वसन्त-ऋतुके आ जानेपर अग्नि-शिखाके सदृश कान्तिवाले पलाश पत्रहीन होकर रात-दिन पृथ्वीकी शोभा बढ़ाते हुए सुशोभित होने लगे। मुने! वसन्तरूपी सिंह मानो पलाश-पुष्परूपी नखोंसे शिशिररूपी गजराजको विदीर्ण कर वहाँ अपना साम्राज्य जमा चुका था। वह सोचने लगा --मैंने अपने तेजसे शीतसमूहरूपी हाथीको जीत लिया है और वह कुन्दकी कलियोंके बहाने उसका उपहास भी करने लगा है। इधर सुवर्णके

English

O hermit! The territory of Saturn consisting of the remaining three feet of uttarasadha, the complete constellation Sravana and two initial feet of Dhanistha i.e. Capricorn is the two pubics of that Paramesvara Mahesvara. The second territory of Saturn consisting of first half of Dhanistha, complete Satabhisa an the three feet of Purvabhadrapada i.e. the zodiac Aquarius are the two legs of that lord.

अध्याय ५

श्लोक 44

नारद उवाच ।राशयो गदिता ब्रह्मंस्त्वया द्वादश वै मम ।तेषां विशेषतो ब्रूहि लक्षणानि स्वरूपतः

nārada uvāca / rāśayo gaditā brahmaṃstvayā dvādaśa vai mama / teṣāṃ viśeṣato brūhi lakṣaṇāni svarūpataḥ

हिन्दी अर्थ

अलंकारोंसे मण्डित राजकुमारोंके समान पुष्पित कचनार- अमलतासके वन सुशोभित होने लगे यह बात भागवत २।७।६ आदिमें विशेष स्पष्टरूपसे कही गयी है। जिज्ञासु वहाँ भी देखें।

English

The second territory of Jupiter consisting of one foot of Purvabhadrapada, complete uttarabhadrapada and Revatl i.e. the zodiac Pisces are his two feet.

अध्याय ५

श्लोक 45

पुलस्त्य उवाच ।स्वरूपं तव वक्ष्यामि राशीनां शृणु नारद ।यादृशा यत्र संचारा यस्मिन् स्थाने वसन्ति च

pulastya uvāca / svarūpaṃ tava vakṣyāmi rāśīnāṃ śṛṇu nārada / yādṛśā yatra saṃcārā yasmin sthāne vasanti ca

हिन्दी अर्थ

तेषामनु तथा नीपाः किङ्करा इव रेजिरे। स्वामिसंलब्धसंमाना भृत्या राजसुतानिव पुलकाभिर्वृता यद्वत् सज्जनाः सुहृदागमे

English

The three-eyed lord hit hard the yajna in the vagary of anger as Kala himself. Conceiving no pain feeling, the arrow shot yajna covered its body with the galaxy of yajna and settled in WU: i

अध्याय ५

श्लोक 46

मेषः समानमूर्तिश्च अजाविकधनादिषु ।संचारस्थानमेवास्य धान्यरत्नाकरादिषु

meṣaḥ samānamūrtiśca ajāvikadhanādiṣu / saṃcārasthānamevāsya dhānyaratnākarādiṣu

हिन्दी अर्थ

वक्तुकामा इवाङ्कुल्या कोऽस्माकं सदृशो नगः रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किंशुकाड्श्रिका।

English

Narada said- "O Brahmin! You have thus, imparted knowledge on the twelve zodiacs. Kindly, now continue with explaining their characteristics according to their features Pulastya said- O Narada! I explain now the features of the zodiacs. Please, listen attentively. I tell you all about their appearance, the orbits in which they move and where they reside.

अध्याय ५

श्लोक 47

नवशादूलसंछन्नवसुधायां च सर्वशः ।नित्यं चरति फुल्लेषु सरसां पुलिनेषु च

navaśādūlasaṃchannavasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ / nityaṃ carati phulleṣu sarasāṃ pulineṣu ca

हिन्दी अर्थ

नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना नीलेन्दीवरनेत्रा च ब्रह्मन् बिल्वफलस्तनी।

English

The zodiac Aries has the feature of sheep. It circulates its presence in sheep, goat, wealth, cereals and gems etc. It moves daily on the banks of reservoirs covered by vegetation blossomed and throughout the earth covered with new grown Durva (long lift plant).

अध्याय ५

श्लोक 48

वृषः सदृशरूपो हि चरते गोकुलादिषु ।तस्याधिवासभूमित्तु कुषीवलधराश्रयः

vṛṣaḥ sadṛśarūpo hi carate gokulādiṣu / tasyādhivāsabhūmittu kuṣīvaladharāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रफुल्लकुन्ददशना मझ्जरीकरशोभिता पुंस्कोकिलस्वना दिव्या अङ्कोलवसना शुभा

English

The zodiac Taurus has the features of a bull and it appears in the commune of cows. It resides on the lands pertaining to the farmers. wt wi

अध्याय ५

श्लोक 49

स्त्रीपुंसयोः समं रूपं शय्यासनपरिग्रहः ।वीणावाद्यधृङ् मिथुनं गीतनर्तकशिल्पिषु

strīpuṃsayoḥ samaṃ rūpaṃ śayyāsanaparigrahaḥ / vīṇāvādyadhṛṅ mithunaṃ gītanartakaśilpiṣu

हिन्दी अर्थ

प्राग्वंशरसना ब्रह्मन् मत्तहंसगतिस्तथा पुत्रजीवांशुका भृङ्गरोमराजिविराजिता।

English

The zodiac Gemini has feature of a couple (man and woman in joined form). It resides at the cot and the seat. It holds a lyre and musical instruments in its hands. It circulates its rays on singers, dancers and craftsman.

अध्याय ५

श्लोक 50

स्थितः क्रीडारतिर्नित्यं विहारावनिरस्य तु ।मिथुनं नाम विख्यातं राशिर्द्वेधात्मकः स्थितः

sthitaḥ krīḍāratirnityaṃ vihārāvanirasya tu / mithunaṃ nāma vikhyātaṃ rāśirdvedhātmakaḥ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

'बसन्तलक्ष्मीः सम्प्राप्ता ब्रह्मन् बदरिकाश्रमे त्तो नारायणो दृष्टा आश्रमस्यानवद्यताम्।

English

This dual form (couplet) zodiac is called Gemini. This zodiac prefers games (luxuries) and resides at picnic spots

अध्याय ५

श्लोक 51

कर्किः कुलीरेण समः सलिलस्थः प्रकीर्तितः ।केदारवापीपुलिने विविक्तावनिरेव च

karkiḥ kulīreṇa samaḥ salilasthaḥ prakīrtitaḥ / kedāravāpīpuline viviktāvanireva ca

हिन्दी अर्थ

कोऽसावनङ्गो ब्रह्मर्षे तस्मिन् बदरिकाश्रमे। यं ददर्श जगन्नाथो देवो नारायणोऽव्ययः

English

The zodiac cancer is crab-like in feature and lives in the water. It moves to the fields full of water, the.river banks and solitary The zodiac Leo resides in mountains, forests, inaccessible places, caves, hunting places, trenches and the valleys.

अध्याय ५

श्लोक 52

सिहस्तु पर्वतारण्यदुर्गकन्दरभूमिषु ।वसते व्याधपल्लीषु गह्वरेषु गुहासु च

sihastu parvatāraṇyadurgakandarabhūmiṣu / vasate vyādhapallīṣu gahvareṣu guhāsu ca

हिन्दी अर्थ

कन्दर्पो हर्षतनयो योऽसौ कामो निगद्यते। स शंकरेण संदग्धो ह्यानङ्कत्वमुपागतः

English

The zodiac Virgo is with a lamp and Vrlhi in its hand and seated on a boat in appearance. It resides in the genitals and nipples of the

अध्याय ५

श्लोक 53

व्रीहिप्रदीपिककरा मनावारूढा च कन्यका ।चरते स्त्रीरतिस्थाने वसते नड्वलेषु च

vrīhipradīpikakarā manāvārūḍhā ca kanyakā / carate strīratisthāne vasate naḍvaleṣu ca

हिन्दी अर्थ

किमर्थ कामदेवोऽसौ देवदेवेन शंभुना। दग्धस्तु कारणे कस्मिन्नेतदव्याख्यातुमर्हसि

English

O Narada! The zodiac Libra strolls in the streets and markets, appears in masculine feature with a balance in its hands. It resides in cities, highways and buildings.

अध्याय ५

श्लोक 54

तुलापाणिश्च पुरुषो वीथ्यापणविचारकः ।नगराध्वानशालासु वसते तत्र नारद

tulāpāṇiśca puruṣo vīthyāpaṇavicārakaḥ / nagarādhvānaśālāsu vasate tatra nārada

हिन्दी अर्थ

'यदा दक्षसुता ब्रह्मन् सती याता यमक्षयम्। विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः

English

The appearance of the zodiac Scorpion is Scorpion-like. It walks through the pits and termites. It resides in poison, cowdung, insects The appearance of the zodiac Sagittarius is horse-like in pubic region. It is glowing and is an archer. It is known to horse riding, war- craft, chivalrous and expert in operation with weapons. It resides in elephants and chariots

अध्याय ५

श्लोक 55

श्वभ्रवल्मीकसंचारी वृश्चिको वृश्चिकाकृतिः ।विषगोमयकीटादिपाषाणादिषु संस्थितः

śvabhravalmīkasaṃcārī vṛściko vṛścikākṛtiḥ / viṣagomayakīṭādipāṣāṇādiṣu saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नर-नारायणकी उत्पत्ति, बदरिकाश्रमकी वसन्तकी शोभा, कामकी अनङ्गताका वर्णन जैसे राजपुत्रोंके पीछे उनके द्वारा सम्मानित सेवक खडे रहते हैं, वैसे ही उन (वर्णित-वनों)-के पीछे- पीछे कदम्बवृक्ष सुशोभित हो रहे थे। इसी प्रकार लाल अशोक आदिके समूह भी सहसा पुष्पित एवं उद्धासित

English

qsrrT qnr tpwtityoTl 7 r3T:i

अध्याय ५

श्लोक 56

धनुस्तु रङ्गजघनो दीप्यमानो धनुर्धरः ।वाजिशूरास्त्रविद्वीरः स्थायी गजरथादिषु

dhanustu raṅgajaghano dīpyamāno dhanurdharaḥ / vājiśūrāstravidvīraḥ sthāyī gajarathādiṣu

हिन्दी अर्थ

वसन्तके अनुयायी युद्धमें रक्तसे लथपथ हो रहे हों। घने वनमें पीले रंगके हरिण इस प्रकार सुशोभित हो रहे थे जिस प्रकार सुहृदके आनेसे सज्जन (आनन्दसे) पुलकित होकर सुशोभित होते हैं। नदीके तटोंपर अपनी मंजरियोंके द्वारा वेतस ऐसे सुशोभित हो रहे थे मानो वे अंगुलियोंके द्वारा यह कहना चाहते हैं कि हमारे सदृश अन्य कौन वृक्ष है

English

O Brahmin! Appearance of the zodiac Capricorn has a deer like mouth, bull like shoulders and elephant-like eyes. This zodiac swims in rivers and resides in the ocean.

अध्याय ५

श्लोक 57

मृगास्यो मकरो ब्रह्मन् वृषस्कन्धेक्षणाङ्गजः ।मकरो ऽसौ नदीचारी वसते च महोदधौ

mṛgāsyo makaro brahman vṛṣaskandhekṣaṇāṅgajaḥ / makaro 'sau nadīcārī vasate ca mahodadhau

हिन्दी अर्थ

देवर्षे! जो दिव्य पतली एवं यौवनसे भरी वसन्त- लक्ष्मी उस बदरिकाश्रममें प्रकट हुई थी, उसके मानो रक्ताशोक ही हाथ, पलाश ही चरण, नीलाशोक केश- थे। उसके बिल्वफल मानों स्तन, कुन्दपुष्प दन्त, मञ्जरी हाथ, दुपहरियाफूल अधर, सिन्दुवार नख, नर कोयलकी काकली (बोली) स्वर, अंकोल वस्त्र, मयूरयूथ आभूषण, सारस नूपुरस्वरूप और आश्रमके शिखर करधनी थे।

English

The zodiac Aquarius appears as a person soaked in water with a pitcher on its shoulder. It moves through casino and resides in bar (liquor sipping place).

अध्याय ५

श्लोक 58

रिक्तमुम्भश्च पुरुषः स्कन्धधारी जलाप्लुतः ।द्यूतशालाचरः कुम्भः स्थायी शौण्डिकसद्मसु

riktamumbhaśca puruṣaḥ skandhadhārī jalāplutaḥ / dyūtaśālācaraḥ kumbhaḥ sthāyī śauṇḍikasadmasu

हिन्दी अर्थ

उसके मत्त हंस गति, पुत्रजीव ऊर्ध्व वस्त्र और भ्रमर मानो रोमावलीरूपमें विराजित थे। तब नारायणने आश्रमकी अद्भुत रमणीयता देखकर सभी दिशाओंकी ओर देखा और फिर कामदेवको भी देखा नारदजीने पूछा-- ब्रह्मर्षे । जिसे अव्यय जगन्नाथ नारायणने बदरिकाश्रममें देखा था, वह अनङ्ग (काम) कौन है ?

English

The zodiac Pisces appears as two fishes joined each other. It circulates through holy places and the oceans. It resides in sacred countries, temples and in the residences of

अध्याय ५

श्लोक 59

मीनद्वयमथासक्तं मीनस्तीर्थाब्धिसंचरः ।वसते पुण्यदेशेषु देवब्राह्नणसद्मसु

mīnadvayamathāsaktaṃ mīnastīrthābdhisaṃcaraḥ / vasate puṇyadeśeṣu devabrāhnaṇasadmasu

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने 'कहा-- यह कंदर्प हर्षका पुत्र है, इसे ही काम कहा जाता है शंकर (-की नेत्राग्नि) -द्वारा भस्म होकर वह “अनङ्ग' हो गया नारदजीने पूछा- पुलस्त्यजी! आप यह बतलायें कि देवाधिदेव शंकरने कामदेवको किस कारणसे भस्म किया ?

English

O great hermit! thus, I have told you the characteristics of Aries etc. zodiacs. Please, don't disclose this mystery to anybody.

अध्याय ५

श्लोक 60

लक्षणा गदितास्तुभ्यं मेषादीनां महामुने ।न कस्यचित् त्वयाख्येयं गुह्यमेतत्पुरातनम्

lakṣaṇā gaditāstubhyaṃ meṣādīnāṃ mahāmune / na kasyacit tvayākhyeyaṃ guhyametatpurātanam

हिन्दी अर्थ

पुलस्त्यजीने कहा-- ब्रह्मन्! दक्षपुत्री सतीके प्राण-त्याग करनेपर शिवजी दक्ष-यज्ञका ध्वंस कर (जहाँ-तहाँ) विचरण करने लगे। तब शिवजीको स्त्री- रहित देखकर पुष्यास्त्रवाले कामदेवने उनपर अपना “उन्मादन' नामक अस्त्र छोड़ा। इस उन्मादन-बाणसे

English

Ufl-Hdi rf «t>(5ld TSfpf nKsyitrai^wg^ fm fni ^ \\\

अध्याय ५

श्लोक 61

एतन् मया ते कथितं सुरर्षे यथा त्रिनेत्रः प्रमाथ यज्ञम् ।पुण्यं पुराणं परमं पवित्रमाख्यातवान्पापहरं शिवं च

etan mayā te kathitaṃ surarṣe yathā trinetraḥ pramātha yajñam / puṇyaṃ purāṇaṃ paramaṃ pavitramākhyātavānpāpaharaṃ śivaṃ ca

हिन्दी अर्थ

विचचार मदोन्मत्तः काननानि सरांसि च स्मरन् सतीं महादेवस्तथोन्मादेन ताडितः। न शर्म लेभे देवर्षे बाणविद्ध इव द्विपः

English

O Devarsi! I have completely explained the complete episode on destruction of yajria as spread by three-eyed Mahadeva. I have thus described this episode, most ancient, holiest, capable of absolving sins and showering with welfare as also enabling to perform noble

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vamana Purana — Chapter 5
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.