Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
22
अध्याय 22 / 232

Adhyaya 22

36 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ36 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २२

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये कपिलासरित्सम्भववर्णनं नामैकविंशो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २२ श्री मार्कण्डेय उवाच: अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा ।आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye kapilāsaritsambhavavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 22 śrī mārkaṇḍeya uvāca: ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sā viśalyā hyabhūdyathā / āścaryabhūtā lokasya sarvapāpakṣayaṃkarī

हिन्दी अर्थ

ग(गा)न्धर्वोति च् विज्ञेया गान्धारस्व॒रसंभवा । पिपीलिकासभस्पर्शा प्रयुक्ता मूध्नि लक्ष्प्ते.

English

O great sage, all this is wonderful. The secret of the

अध्याय २२

श्लोक 2

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत ।मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः

brahmaṇo mānasaḥ putro mukhyo hyagnirajāyata / mukhyo vahniritiprokta ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा प्रयुक्तमोंकारं प्रति निर्वाति सूर्धनि । तथोंकारमयो योगी ह्क्षरे त्वक्षरी भवेत् (४ प्रणवों धनुः शरो ह्यत्मा ब्रह्म तल्‍लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयों भवेत् ३५ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म गुहायां निहित॑ पदम् । ओमिस्येतत्त्रयों वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोडग्नयः ... ७६ विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च। सात्राश्चास्य चतस्रस्तु विज्ञेया: परमाथतः ३७.

English

There is nothing in the three worlds which is not known

अध्याय २२

श्लोक 3

तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा ।तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदा ऽभवन्

tasya svāhābhavatpatnī smṛtā dākṣāyaṇī tu sā / tasyāṃ mukhyā mahārāja trayaḥ putrāstadā 'bhavan

हिन्दी अर्थ

तत्र युक्तश्व यो योगी तस्य सालोक्यतां ब्रजेत् । आकारस्त्वक्षरों ज्ञेय उकारः स्वरितः स्वृतः ८ मकारस्तु प्लुतो ज्ञेयस्त्रिमात्र इतिसंज्ञित:। अकारस्त्वथ भूलोंक उकारो भुव उच्यते ६ सव्यञ्जनो मकारश्र्व स्व्लोकिश्व विधीयते ओंकारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम्

English

I shall explain to you the number of Kalpas precisely and what constitutes the foremost Yugas and years to the supreme god Brahma.

अध्याय २२

श्लोक 4

अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च ।गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते

agnirāhavanīyastu dakṣiṇāgnistathaiva ca / gārhapatyastṛtīyastu trailokyaṃ yaiśca dhāryate

हिन्दी अर्थ

भुवनान्तं च॒ तत्सवं ब्राह्म तत्पदसुच्यते मात्रापद॑ रुद्रलोको ह्यमात्रस्तु शिवं पदम्

English

One thousand (human) Kalpas constitute a year of god Brahma. Eight thousand such years make a Yuga of Brahma.

अध्याय २२

श्लोक 5

तथा वै गार्हपत्यो ऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् ।पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ

tathā vai gārhapatyo 'gnirjajñe putradvayaṃ śubham / padmakaḥ śaṅkunāmā ca tāvubhāvagnisattamau

हिन्दी अर्थ

यावच्चेव नु शक्‍्यन्ते धायन्ते तावदेव हि। इन्द्रियाणि मनो बुद्धि ध्यायन्नात्मनि यः सदा.

English

His face was dreadful, extremely fierce and very much awe-inspiring. It was reddish white. He was blazing with a refulgent body. He had a huge mouth and a white form,

अध्याय २२

श्लोक 6

वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः ।रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः

vasannagnirnadītīre samāśritya mahattapaḥ / rudramārādhayāmāsa jitātmā susamāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर से उत्पन्न गास्धर्वी मात्रा भी लक्षित होती है। इन मात्राओं से युक्त ओंकार जब मसुत्तक में लय प्राप्त करता है, तब योगी ओंकारमय हो जाता है और अक्षरत्व लाभ करता है ।२-४॥ ओंकार धनुष है, आत्मा बाण है और ब्रह्म लक्ष्य है। सावधान होकर लक्ष्य-भेद करना चाहिए। इसके लिये बाण की तरह तनन्‍्मयता आवश्यक है । ओंकार रूपी एकाक्षर ब्रह्म बुद्धि रूपी गुहा में निहित है, वही परम पद है। ओंकार ही तीनों

English

On seeing him, god Brahma, the glorious Purusa with faces all round and the grandfather of the world, paid obei¬ sance to that Kumara (youth), the supporter of the world, the omnipresent great Lord, the god of gods who was the refulgent ancient Purusa, the eternal universal soul of Yogins.

अध्याय २२

श्लोक 7

दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः ।तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः

daśavarṣasahasrāṇi cacāra vipulaṃ tapaḥ / tamuvāca mahādevaḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

बेद, तीनों लोक और तीनों अग्नि है। यह त्रिविक्रम के तीनों पाद ऋक, यजु: और साभ है। ओंकार में चार मात्रायें हैं, यह विचार करके ज/नना : चाहिए ।१-७। उस ओंकार में जो योगी युक्त होता है, वह ब्रह्म सा- रूप्य को प्राप्त करता है। आकार को अक्षर समझना चाहिए, उक।र स्वर कहा गया है और मकार प्लुत है। इस प्रकार इसके परमाथंतः तीन मात्राओं को समझना चाहिए। अकार भूलोक, उकार भुव:लोक और

English

God Brahma embraced him to his bosom—the great god (Mahadeva), the supreme soul, the ruler of all, who was newly-born (Saclyojata). x He, then, meditated upon Brahman, knowing him, the ruler of Devas. The Lord of the world became delighted and burst into laughter.

अध्याय २२

श्लोक 8

भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते ।दाता ह्यहम् असंदेहो यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्

bhobho brūhi mahābhāga yatte manasi vartate / dātā hyaham asaṃdeho yadyapi syāt sudurlabham

हिन्दी अर्थ

व्यंजन सहित मकार स्वलोक कहा गया है। ओंकार त्रिलोकमम है। इसका शिरोभाग स्वर्ग है

English

Then, from his side weremanifesled noble-souled, white- complexioned sages refulgent with the splendour of Brahman, bedecked with white garlands and unctions (probably with holy ashes —Bhasman ).

अध्याय २२

श्लोक 9

अग्निरुवाच: नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश ।भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर

agniruvāca: narmadeyaṃ mahābhāgā sarito yāśca ṣoḍaśa / bhavantu mama patnyastāstvatprasādānmaheśvara

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण भाग भुवनमय ब्राह्मपद कहां गया हैं। मात्रापद रुद्रलोक है और अमात्रा यानी विन्दुस्वरहूप शिवपद है। इस प्रकार विशेष प्रकार के ध्यान से उस पद की उपासना करे । इसलिये ध्याननिष्ठ योगी शाश्वत पद की कामना से यत्नपुवंक उस नित्य, अविनाशोी और अमात्र की उपासना करे। इसकी प्रथम मात्रा हस्व है, दूसरी मात्रा दीघ और तीसरी मात्रा प्लुत है। इन मात्राओं को यथार्थ भोर आनृपूर्वी रूप से समझता

English

They were Sunanda, Nandaka, Visvananda and Nandana, the noble-souled disciples by whom Brahman was then surrounded.

अध्याय २२

श्लोक 10

तासु वै चिन्तितान् पुत्रान् अग्र्यान् उत्पादयाम्यहम् ।एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर

tāsu vai cintitān putrān agryān utpādayāmyaham / eṣa eva varo deva dīyatāṃ me maheśvara

हिन्दी अर्थ

चाहिए ।? १-१४। जहाँ तक सामथ्यं हो, वहाँ तक इनकी धारणा करनी चाहिए । इन्द्रिय, मन, बुद्धि का जो

English

In front of him, the great sage Sveta of brilliant white complexion, endowed with great splendour was born. Nara was born of him.

अध्याय २२

श्लोक 11

ईश्वर उवाच: एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः ।पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः

īśvara uvāca: etāstu dhiṣṇināmnyo vai bhaviṣyanti saridvarāḥ / patnyastava viśālākṣyo vede khyātā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्राष्टमात्रमपि चेच्छणुयात्फलमाप्नुयात् । मासे मासेउश्वमेघेन यो यजेत शत समाः १६ न स तत्प्राप्नुयात्पुण्यं मात्रया यदवाप्नुयात् । अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे पिबेन्नरः ११७ संवत्सरशतं पूर्ण मात्रया तदवाप्नुयात् । इष्टापूतंस्य यज्ञस्य सत्यवाक्ये च यत्फलम् ॥ै१८ अब्भक्षणे च मां(मा)सस्य सात्रया तदवाप्नुयात् । स्वास्यर्थे युध्यमानानां शुराणमनिवर्तिनामु

English

All the sages, engrossed in Pranayama and absorbed (resolutely) in the realization of Brahman became absolved of sins, free from maid ('bondage'in Saivism). Endowed with the splendour of Brahman, they transcend the world of god Brahma, and go to the region of the (supreme) Brahman.

अध्याय २२

श्लोक 12

तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो ये ऽध्वरे स्मृताः ।धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्

tāsāṃ putrā bhaviṣyanti hyagnayo ye 'dhvare smṛtāḥ / dhiṣṇyānāma suvikhyātā yāvadābhūtasamplavam

हिन्दी अर्थ

यड्भू वेत्तत्फलं दृष्टं मात्रया तदवाप्नुयात् । न तथा तपसोग्रेण न यज्ञभूरिदक्षिण:

English

SadyojSta is one of forms (also faces) of Siva. This appeared in W lohita Kalpa. As in his incarnations, these forms also had four sons or dts- ciples.

अध्याय २२

श्लोक 13

एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत ।नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह

evamuktvā mahādevastatraivāntaradhīyata / narmadā ca saricchreṣṭhā tasya bhāryā babhūva ha

हिन्दी अर्थ

यत्फलं प्राप्नुयात्सम्यइसात्रया तदवाप्नुयात् । तत्र बे योअर्धमात्रो यः प्लुतो नामोपदिश्यते

English

The thirtieth Kalpa is well-known by the name Rakta where the Being of great splendour assumed red complexion.

अध्याय २२

श्लोक 14

कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा ।गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती

kāverī kṛṣṇaveṇī ca revā ca yamunā tathā / godāvarī vitastā ca candrabhāgā irāvatī

हिन्दी अर्थ

एषा एवं भवेत्कार्या गृहस्थानां तु योगिनाम् । एषा चेव विशेषेण ऐश्वर्यंसमलक्षणा

English

From Brahma, the supreme god who, being desirous of

अध्याय २२

श्लोक 15

विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका ।शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा

vipāśā kauśikī caiva sarayūḥ śatarudrikā / śiprā sarasvatī caiva hrādinī pāvanī tathā

हिन्दी अर्थ

आत्मा में ध्यान करता हुआ अष्ठमात्रा-विशिष्ट प्रणव की धारणा करता है, वह विश्व॑प फल प्राप्त करता है । सुनिये, प्रत्येक मास जो अश्वमेध से सो वर्षों तक यजन करता है, वह उतना पुण्य प्राप्त नहीं करता है, जितना कि मात्रा के ज्ञान से प्राप्त होता है। जो आदमी कुश के अग्र भाग से प्रति मास जलविन्दु पान करते हैं और सौ ब्षों तक ऐसा करते रहते हैं उसके उस कर्म के समान मात्रा के ज्ञान द्वारा फल प्राप्त होता

English

On seeing that boy of red garments, he entered into deep meditation and realised that he was the great lord of the universe.

अध्याय २२

श्लोक 16

एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः ।तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः

etāḥ ṣoḍaśā nadyo vai bhāryārthaṃ saṃvyavasthitāḥ / tadātmānaṃ vibhajyāśu dhiṣṇīṣu sa mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

है ।१५-१ ३। इष्टापूर्त यज्ञ का और सत्य बचन का जो फल है, एवं महीने भर जल पीकर रहने का जो फल है, वही फल मात्रा ज्ञान से प्राप्त होता है। स्वामी के लिये युद्ध में मर जाने वाले शूरों को जो फल प्राप्त होता है, वही फल मात्रा ज्ञान से होता है। मात्रा ज्ञान से जो फल प्राप्त होंवा है, वह उग्र तपस्या अथवा बहुत दक्षिणा वाले यज्ञ से भी नहीं प्राप्त होता है। उसकी जो अद्धमात्रा प्लुत के नाम से कही गयी है, वही

English

After bowing to him, Brahma became extremely self- controlled and meditated on the Vamadeva 1 form of Brah¬ man.

अध्याय २२

श्लोक 17

व्यभिचारात् तु भर्तुर् वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु ।उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः

vyabhicārāt tu bhartur vai narmadādyāsu dhiṣṇiṣu / utpannāḥ śucayaḥ putrāḥ sarve te dhiṣṇyapāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थ योगियों के लिये विशेष रूप से उपादेय है। वही विशेष रूप से ऐद्वये-साधक है ।१८-२२। योगियों को अणिमादि आठ प्रकार के शेष ऐब्वर्य की प्राप्ति उसी से हं'ती है; अतएव ब्राह्मण उसी का साधन करे। इस प्रकार उस प्लुत मात्रा से संयुक्त होकर जो शुद्ध. शान्त और जितैन्द्रिय योगी अपने को जानता है, वह द्विज सब जान जाता है। ध्यानपरायण ब्राह्मण योगज्ञान से ही तीनों वेदों और उपनिषदों को जान जाते हैं,

English

The great god who was thus meditated upon by Brahma the Paramestltin, spoke to the grandfather of the world (Brahma' with mind full of affection. 1

अध्याय २२

श्लोक 18

तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः ।बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप

tasyāśca narmadāyāstu dhiṣṇīndro nāma viśrutaḥ / babhūva putro balavānrūpeṇāpratimo nṛpa

हिन्दी अर्थ

वे सब भूतों के लयस्थान में लीन होकर लयस्‍्थान के रूप में परिणत हो जाते हैं। वे योगिजनोचित उत्क्रमण विधान से प्राण त्याग करके अविनाशी पद को प्राप्त करते हैं।२३-२६। जो दिव्य दृष्टि से ध्यान के द्वारा चतुर्मुखी, विश्वरूपाख्या प्रकृति देवी को देख कर यह समझते हैं कि, यही एक अजा है, जो रक्त-कृष्ण-

English

"O most venerable god! Inasmuch as I was visua¬ lized by you with highestdevotion and Yoga of meditation while you were meditating with the desired having a son, you who

अध्याय २२

श्लोक 19

ततो देवासुरं युद्धम् अभवल्लोमहर्षणम् ।मयतारकम् इत्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

tato devāsuraṃ yuddham abhavallomaharṣaṇam / mayatārakam ityevaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

हिन्दी अर्थ

१२६ वर्युपुराणमे

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 20

तत्र दैत्यैर् महाघोरैर् मयतारपुरोगमैः ।ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः

tatra daityair mahāghorair mayatārapurogamaiḥ / tāḍitāste surāstrastā viṣṇuṃ vai śaraṇaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

अजामेकां लोहितशुक्लकृषष्णां बह्दीः प्रजा: सृजमानां स्व॒(स)रूपाम् (पाः) ।

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 21

त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् ।दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्

trāyasva no hṛṣīkeśā ghorādasmānmahābhayāt / daityānsarvānsaṃharasva mayatārapurogamān

हिन्दी अर्थ

अजो ह्य को जुषमाणोश्नुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजो5न्यः ९८

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 22

एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् ।ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ

evamuktaḥ sa bhagavāndiśo daśa vyalokayat / tato bhagavatā dṛṣṭau raṇe pāvakamārutau

हिन्दी अर्थ

इत्येदक्षर ब्रह्म परमोंकारसंज्ञितम् । यस्तु वेदयते सम्यक्तथा ध्यायति वा पुनः १३० संसारचक़मुत्सुज्य मुक्तबन्धनबन्धन: । अचल निर्गुणं स्थान शिव प्राप्नोत्यसंशयम्

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 23

आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् ।स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः

āhūtau viṣṇunā tau tu sakāśaṃ jagmatuḥ kṣaṇāt / sthitau tau praṇatau cāgre devadevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येतद्व मया प्रोक्तमोंकारप्राप्तिलक्षणम्

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 24

ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना ।निर्दहेमान् महाघोरान् नार्मदेय महासुरान्

tato dhiṣṇiḥ pāvakendro devenokto mahātmanā / nirdahemān mahāghorān nārmadeya mahāsurān

हिन्दी अर्थ

नमो लोकेश्वराय संकल्पकल्पग्रहणाय महान्तसुपतिष्ठते तद्दों हितं यद्ब्नह्मणे नमः । सर्वेत्रस्थानिने निर्गुणाय संभक्तयोगोश्वराय च। पुष्करपर्णमिवास्ि विशुद्धसिब ब्रह्ममुपतिष्ठत्पवित्र (? ) पवित्राणां पवित्र पवित्रेण परिपूरितेन पवित्रेण हस्वं दोघंप्लुतमिति तदेतमोंकारमशब्दम- स्पशेमरूपमरसमगन्ध॑ पर्युपासे(सी )त, अविद्येशानाय विश्वरूपो न तस्य, अविद्येशानाय नमो

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 25

अथैवमुकौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ ।दैत्यान् ददहतुः सर्वान् मयतारपुरोगमान्

athaivamukau tau devau raṇe pāvakamārutau / daityān dadahatuḥ sarvān mayatārapurogamān

हिन्दी अर्थ

वरीयसो देवानां हृदयं विश्वकपो न तस्य प्राणापानोपस्थं चास्ति ओंकारो विश्वविश्वों वे यज्ञो यज्ञो व वेदों वेदों वे नमसस्‍्कारो नमस्कारो रुद्रो नमो रुद्राय योगेश्वराधिपतये नमः ॥

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 26

दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् ।दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशो ऽथ सहस्रशः

dahyamānāstu te sarve śastrairagniṃ tvaveṣṭayan / divyairagnyarkasaṅkāśaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्ण की है और अपनी ही तरह अनेक प्रजाओं को उत्पन्न करने वाली है। जीव रूप एक अज उस्त अजा से मिलकर शायन करता है अर्थात् उसका उपभोग करता है; किन्तु दूसरा शिव स्वरूप अज उसे उपभुक्त समझ कर छोड़ देता है। वह प्रकृति स्वरूपा आदि अजा आठ अक्षरों वाली, सोलह पाणि-पादोंवाली, चतुमुखी, शिखाविहीन या विशिष्ट शिखाव्राली, एक श्लज्ुवाली और संसार का सृजन करने वालो है। इसके स्वरूप

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 27

तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् ।ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा

tāṃścāgniḥ śastranikarairnirdadāha mahāsurān / jvālāmālākulaṃ sarvaṃ vāyunā nirmitaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

को जानकर पंडित अमृतत्व प्राप्त करते हैं, जो ब्राह्मण प्रणब को जानते है, वे पुनः संसार-यात्रा नहीं करते हैं ।२७-२६। यह ओंकार रूप अक्षर ब्रह्म है। इसका जो ध्यान करता है और जो इसे समझता है, वही सभी बन्धनों से मुक्त होकर ओर संसार के आवागमन से रहित होकर निश्चय ही अचल, निर्गुण शिवस्थान को प्राप्त करता है। वह हमने ओंकार प्राप्ति का लक्षण बताया हैं ।३०-३२। सर्व सद्भुल्पाभिशे लोकेश्वर को

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 28

दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः ।प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः

dahyamānāstato daityā agnijvālāsamāvṛtāḥ / praviśya pātālatalaṃ jale līnāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है। उसी महात्मा की उपासना करनी चाहिए। उसी ब्रह्म को प्रणाम करना आप लोगों के लिये हितकर है। सर्वव्यापी, निर्गुण, भक्त योगियों के लिये ऐश्वयंदाता, जलयुक्त परन्तु उससे अलिप्त कमलपत्र की तरह शुद्ध ब्रह्य की उपासना करनो चाहिए । पवित्रों के बीच पवित्र, अतिशय पवित्र, पवित्रता से पृर्ण, दसस्‍्व, दीघे, प्लुतमात्राविशिष्ट, शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धवरजित ओंकार की उपासना करनी चाहिए। अविद्या-

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 29

ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् ।पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्

tataḥ kumāramagniṃ tu narmadāputramavyayam / pūjayitvā surāḥ sarve jagmuste tridaśālayam

हिन्दी अर्थ

इति सिद्धिप्रत्युपस्थानं साय॑ प्रातमंध्याह्न नम इति । सर्वकामफलो रुद्रः ३३ यथा वन्तात्फलं पक्‍वे पवनेन समोरितम् । नमस्कारेण रुद्रस्य तथा पाप॑ं प्रणश्यति (३४ यथा रुद्रनमस्कारः सर्वेधमंफलो ध्रवः । अन्यदेवनमस्कारो न तत्फलमवाप्नुयात् ३५ तस्मात्त्रिषवर्ण योगी उपासोत महेश्वरम् । दशविस्तारक ब्रह्म तथा च ब्रह्म विस्तरम्

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 30

सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतो ऽग्निभिः ।नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः

saśalyastu mahātejā revāputro vṛto 'gnibhiḥ / narmadāmāgataḥ kṣipraṃ mātaraṃ draṣṭumutsukaḥ

हिन्दी अर्थ

ओंकारं सबंतः काले सर्व विहितवान्प्रभुः । तेन तेन तु विष्णुत्वं नमस्कार महायशा (३७ नम॑स्कारस्तथा चव प्रणव: स्तुब॒ते प्रभुम् । प्रणवं स्तुब॒ते यज्ञों यज्ञ संस्तुबते मनः रे८ मनः स्तुव॒ति वे रुद्रो तस्माद्द्रपदं शिवम् इत्येतानि रहस्यानि यतीनां वे यथाक्रमम् ॥।

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 31

तं दृष्ट्वा पुत्रम् आयान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् ।नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता

taṃ dṛṣṭvā putram āyāntaṃ śastraugheṇa parikṣatam / narmadā puṇyasalilā abhyutthāya suvismitā

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते ओंकारप्राप्तिलक्षणकथनं नाम विशोद्ष्याय:

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 32

पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी ।सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्

paryaṣvajata bāhubhyāṃ prasnavāpīḍitastanī / saśalyaṃ putramādāya kāpilaṃ hradamāviśat

हिन्दी अर्थ

घिपति योगीश्वर को नमस्कार है। अविद्याधिपति को नमस्कार करने वाले का विश्वरूप नहीं होता यानी उसे अविद्या नहीं सताती है। जिसने द्यूलोक को उन्नत, प्रृथ्वी को दृढ़, स्वलोक को स्तम्भित और स्व को अन्तरिक्ष में रखा है, जो देत्रों के हृदय स्वरूप हैं वही परम पुरुष विश्वरूप हैं। उन्हें प्राणापान नहीं हैं और न उनकी उपमा है। यही ओंकार नामक विव्वहूपी रुद्र, यज्ञ, वेद और नमस्कारादि रूप से परिणत हुये हैं ।

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 33

प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि ।सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा

praviṣṭamātre tu hrade kāpile pāpanāśini / saśalyaṃ taṃ viśalyaṃ ca kṣaṇātkṛtavatī tadā

हिन्दी अर्थ

उस योगेश्वराधिपति रुद्र को नमस्कार है। सिद्धिदायक रुद्रोपस्थानका सायं-मध्याह्ष और प्रातः काल में पाठ करने से रुद्र सभी कमनाओं को फलीभूत करते है ।३३। वायु के हल्के धक्के से ही जैसे पका फल गुच्छे से टपक पड़ता है, उर्स। प्रकार रुद्र को नमस्कार करने से सभी पाप नष्ट हो जाते हैं

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 34

स विशल्यो ऽभवद् यस्मात् प्राप्य तस्याः शिवं जलम् ।कपिला नामतस् तेन विशल्या चोच्यते बुधैः

sa viśalyo 'bhavad yasmāt prāpya tasyāḥ śivaṃ jalam / kapilā nāmatas tena viśalyā cocyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्र को नमस्कार करने से सब धर्मों का फल प्राप्त होता है, दूसरे देवों को नमस्कार करने से वह फल नहीं मिलता है, इसलिये योगी त्रिकाल में जगद्विस्तारकारी ब्रह्मस्वरूप महेश्वर की उपासना करे। वह प्रभु सब समय ओंकार में निविष्ट है। इसलिये मह'यशस्वी विष्णु ही नमस्करणीय हैं। नमस्कार मूर्ति विष्ण का प्रणव स्तवन करता है। यज्ञ प्रणव का, मन यज्ञ का और रुद्र मन का स्तवन करते हैं इसलिये

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 35

अन्ये ऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः ।पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्

anye 'pi tatra ye snātāḥ śucayastu samāhitāḥ / pāpaśalyaiḥ pramucyante mṛtā yānti surālayam

हिन्दी अर्थ

र॒द्रद ही परम मज्ूलास्पद है। यतियों के लिये यह रहस्य यथाक्रम कहा गया है। जो इसे ध्यानपूर्वक जानता है, वह परमपद प्राप्त करता है ।३ ५-३९।

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

अध्याय २२

श्लोक 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टो ऽहं पुरा त्वया ।उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर

etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ purā tvayā / utpattikāraṇaṃ tāta viśalyāyā nareśvara

हिन्दी अर्थ

१२८ वायुपुराणम््

English

Other excellent Brahmanas practising Yoga for their communion with Vamadeva attained the lord, as they are his devotees and attached to him. Becoming sinless and pure and attaining the splendour of Brahman, all of them reach Rudra- loka whence there is no return to Samsara.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 22
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.