Vayu Purana· Vāyu Purāṇa
60
अध्याय 60 / 232

Adhyaya 60

86 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६०

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे पुष्करिण्याम् आदित्यतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनषष्टितमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय ६० श्रीमार्कण्डेय उवाच: भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि आदित्येश्वरमुत्तमम् ।सर्वदुःखहरं पार्थ सर्वविघ्नविनाशनम्

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe puṣkariṇyām ādityatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 60 śrīmārkaṇḍeya uvāca: bhūyo'pyahaṃ pravakṣyāmi ādityeśvaramuttamam / sarvaduḥkhaharaṃ pārtha sarvavighnavināśanam

हिन्दी अर्थ

द्वीपों का वर्णन हमने संक्षेप से कर दिया ।६६-७१२। इन द्वीपों की स्वाभाविक अवस्था का ऋणमिक वर्णन और प्रजाजन की उत्पत्ति या संहार का विस्तार के साथ सांगोपाँग वर्णन सौ वर्षों में भी नहीं किया जा सकता है। इसके अनन्तर अब हम शाकद्वीप का वर्णन करते हैं । सम्पूर्ण शाकद्वीप के विषय में जो यथार्थ रूप से कहते हैं आप सब सूुनें। क्रौंचद्रीप से शाकद्वीप दूता बड़ा है। द्िमण्डोदक समुद्र को यह घरे

English

On hearing his words the sages said to Suta of wide knowledge—"O intelligent Sir, how were the Vedas classified before? Please tell us that."

अध्याय ६०

श्लोक 2

आयुःश्रीवर्द्धनं नित्यं पुत्रदं स्वर्गदं शिवम् ।यस्य तीर्थस्य चान्यानि तीर्थानि कुरुनन्दन

āyuḥśrīvarddhanaṃ nityaṃ putradaṃ svargadaṃ śivam / yasya tīrthasya cānyāni tīrthāni kurunandana

हिन्दी अर्थ

हुए है ॥७२-७५। वहाँ के निवासी पवित्र ओर चिरायु होते हैं। हाँ न दुभिल्ष होता है और न रोग-कोक का ही भय होता है। मणियों से भूषित शुत्र वर्ण के सात पर्वत हैं और मणियों को उत्पन्न करनेवाली नदियाँ है। इनके नामों को हमसे सुनिये ।७६-७७। देवियों और गन्धर्वों से युक्त प्रथम भेरु नामक पर्वेत है । दूसरा सुवरणमय उदय नामक पर्वत है । यह पृरब की ओर लम्बा है । यहाँ ही मेष उत्पन्न होते हैं और वृष्टि करने के लिये दूसरे स्थानों को जाते हैं। उसके पश्चात् विशालकाय जलधार नामक महागिरि है ।७८-७९। इसी पर्वत से बासव अत्युत्तम जल को नित्यग्रहण करते हैं और वर्षाकाल में प्रजाजन के बीच उसे बरसाते हैं। जलधार के बाद रैबतक नामक पव॑त है। इस पर्वत पर रेवती नक्षत्र सदा वतंमान रहता है । यह स्वर्ग के समान हैं और पितामह ब्रह्मा के द्वारा बनाया गया है। रवतक के बाद अति विज्ञाल

English

O highly intelligent sage, in the Svayambhuva Man- vantara, when Dvapara had set in, Brahma said this to Manu. I shall repeat it.

अध्याय ६०

श्लोक 3

नालभन्त श्रियं नाके मर्त्ये पातालगोचरे ।कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा नैमिषं पुष्करं तथा

nālabhanta śriyaṃ nāke martye pātālagocare / kurukṣetraṃ gayā gaṅgā naimiṣaṃ puṣkaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

इ्याम नामक महागिरि है। यहीं प्रजाओं ने सबसे पहले व्यामता को पाई है ।६८०-८२। इस गिरि के बाद

English

"O dear one, when a Yuga passes away, Brahmanas be¬ come deficient in energy and vigour. All of them become enve¬ loped by the defects of the new Yuga.

अध्याय ६०

श्लोक 4

वाराणसी च केदारं प्रयागम् रुद्रनन्दनम् ।महाकालं सहस्राक्षं शुक्लतीर्थं नृपोत्तम

vārāṇasī ca kedāraṃ prayāgam rudranandanam / mahākālaṃ sahasrākṣaṃ śuklatīrthaṃ nṛpottama

हिन्दी अर्थ

३५४ .. आयुपुराणम तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः । तस्थापरेणा5स्बिकेयो दुर्ग: शलो हिमाचितः. ॥८रे आम्बिकेयात्परों रम्यः सर्वोषधिसमन्वितः । स चंब केशरोत्युक्तो यतो वायुः प्रवायति (८४

English

Only very little (of the previous glory) remains to be seen. Only a ten-thousandth part of what existed originally at the beginning of Krta Age remains.

अध्याय ६०

श्लोक 5

रवितीर्थस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।रवितीर्थे हि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नृपोत्तम

ravitīrthasya sarvāṇi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / ravitīrthe hi yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva nṛpottama

हिन्दी अर्थ

अस्तस्यापि शुम॑ वर्ष विज्ञेयं कुसुमोत्तरम् । आस्विकेयस्य मोदाक केसरेषु सहादुमम् '.' ७८७

English

Power, splendour, strength and eloquence—everything

अध्याय ६०

श्लोक 6

स्नेहात्ते कथयिष्यामि वार्द्धकेनातिपीडितः ।शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे तपोनिष्ठा महौजसः

snehātte kathayiṣyāmi vārddhakenātipīḍitaḥ / śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve taponiṣṭhā mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

शाको नाम महावुक्षस्तस्य पुजां प्रयुअजते द प्रथमा सुकुमारीति गड़गा शिवजला तथा। अनुतप्ता च नाम्नेव नदी संपरिकीतिता....

English

The original Vedas consisted of four Padas and a hund¬ red thousand Mantras. It has increased ten times. The entire Yajn,a yields all desires 51.

अध्याय ६०

श्लोक 7

श्रुतं मे रुद्रसांनिध्ये नन्दिस्कन्दगणैः सह ।पार्वत्या पृष्टः शम्भुश्च रवितीर्थस्य यत्फलम्

śrutaṃ me rudrasāṃnidhye nandiskandagaṇaiḥ saha / pārvatyā pṛṣṭaḥ śambhuśca ravitīrthasya yatphalam

हिन्दी अर्थ

कुमारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्‍दा च पार्वती चेव तृतीया परिकोतिता 0 श्र शिवेतिका चतुर्थो स्यात्त्रिदिवा च पुनः स्मृता इश्षुश्र प्चमी ज्ञेया तथव च॒ पुनः क़तु ६३

English

It was at the instance of Brahma and with a desire for the well-being of the world (that he divided the Veda). It is by the present classification of the Vedas that you have to imagine the (extent etc. of) the Vedas.

अध्याय ६०

श्लोक 8

शम्भुना च यदाख्यातं गिरिजायाः ससम्भ्रमम् ।तत्सर्वमेकचित्तेन रुद्रोद्गीतं श्रुतं मया

śambhunā ca yadākhyātaṃ girijāyāḥ sasambhramam / tatsarvamekacittena rudrodgītaṃ śrutaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

बहुदाकार अस्तगिरि है । यह चाँदी का पर्वत हैं। हिममग्र और दुर्गंभ आम्बिकेय पर्वत अध्तगिरि के बाद स्थित है। आम्बिकेय पर्वत के बाद सम्पूर्ण ओषधियों से युक्त रम्य पर्वत है। इस परत को लोग केशरी भी कहते हैं। वायु यहीं से बहा करती है ।६३-८४। अब यहाँ के प्रदेशों का भी अक्षरशः वर्णन और नाम सुनिये । उदय का जलद, जलधार का सुकुमार, रवतक का कौमार, द्याम का मणीचक्र, अस्त का शुभ कुसुमोत्तर और अम्बिकेय का मोदाक और केशर का महात्रुम वर्ष या देश है । इस द्वीप के बड़ "छोटे का परिमाण भी शाकद्वीप के ही समान है। इसके बीच एक विख्यात वनस्पति है, जिसका नाम शाक है। वहाँ वाले इस वैक्ष को आदर की दृष्टि से देखते हैं ।६५०८८। देवता, गन्धव सिद्ध, चांरण आदि इन स्थानों में विहार और रमण क्या करते हैं। वहाँ के पविन्न देशों में चारों वर्णों के लोग बसे हुए हैं । वहाँ के सातों

English

In this Yuga, the son of Parasara who is glorified as a part of Visnu and who is well-known as Dvaipayana, the scorcher (vanquisher) of enemies, was made Vyasa 1 (the arranger of the Vedas).

अध्याय ६०

श्लोक 9

तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन पाण्डव ।दुर्भिक्षोपहता विप्रा नर्मदां तु समाश्रिताः

tatte 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu yatnena pāṇḍava / durbhikṣopahatā viprā narmadāṃ tu samāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

देशों में सात नदियाँ हैं, जो समुद्र की ओर बहा करती हैं। वे नदियाँ सप्त गंगा कहलाती हैं । उनके नामों को सुनिये ।८६-६ ०) शिवजला सुकुमारी गंगा है। यह नदी अनुतप्ता नाम से भी विख्यात है। इसी प्रकार दूसरी कुमारी या सिद्धा, तीसरी नन्‍्दा या पावंती, चौथी छशिवेतिका या त्रिदिवा, पाँचतीं इक्ष या ऋतु, छठी धेनका या म्रता ये सप्त गंगा नाम की नदियाँ वहाँ प्रति देश में कल्याणकारक जल को धारण कर

English

Urged bygod Brahma, he undertook the work of classifying the Veda. He adopted four disciples for (preserva¬ tion and continuity of) of the Vedas. (They were) Jaimini, Sumantu, Vaisampayana, Paila (was the fourth of them) and the fifth Lomaharsana.

अध्याय ६०

श्लोक 10

उद्दालको वशिष्ठश्च माण्डव्यो गौतमस्तथा ।याज्ञवल्क्यो ऽथ गर्गश्च शाण्डिल्यो गालवस्तथा

uddālako vaśiṣṭhaśca māṇḍavyo gautamastathā / yājñavalkyo 'tha gargaśca śāṇḍilyo gālavastathā

हिन्दी अर्थ

एकोनपञ्चाशत्तमोष्ष्याय: क्‍ ३५५ घेनुका ल मृता चेव षष्ठी संपरिकोतिता। एताः सप्त महागड्भाः प्रतिवर्ष शिवोदकाः ॥

English

He formally made the Brahmana Paila the propounder of the Rgveda and Vaisampayana the expounder of the Yajur- veda.

अध्याय ६०

श्लोक 11

नाचिकेतो विभाण्डश्च वालखिल्यादयस्तथा ।शातातपश्च शङ्खश्च जैमिनिर्गोभिलस्तथा

nāciketo vibhāṇḍaśca vālakhilyādayastathā / śātātapaśca śaṅkhaśca jaiminirgobhilastathā

हिन्दी अर्थ

सर्वधातुविचित्रेश्न मणिविद्रमभूषितः । पुरेश्व विविधाकारेः स्फीतेजनपदरपि ६८

English

He accepted Jaimini as the propounder of the Sama Veda. Similarly he took the excellent sage Sumantu as the ex¬ pounder of the Atharva Veda.

अध्याय ६०

श्लोक 12

जैगीषव्यः शतानीकः सर्व एव समागताः ।तीर्थयात्रा कृता तैस्तु नर्मदायाः समन्ततः

jaigīṣavyaḥ śatānīkaḥ sarva eva samāgatāḥ / tīrthayātrā kṛtā taistu narmadāyāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

तल्मिञ्जनपदाः पुण्या: पर्वतान्तरिते शुभा:। वर्णाश्रमसमाकोर्णा देशास्ते सप्त बे स्मृताः न संकरश्न तेष्वस्ति वर्णाश्रमक्ृतः क्वचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजा:

English

The saintly Lord accepted me as the narrator of Iti- hasa and Puranas.

अध्याय ६०

श्लोक 13

आदित्येश्वरमायाताः प्रसङ्गादृषिपुंगवाः ।वृक्षैः संछादितं शुभ्रं धवतिन्दुकपाटलैः

ādityeśvaramāyātāḥ prasaṅgādṛṣipuṃgavāḥ / vṛkṣaiḥ saṃchāditaṃ śubhraṃ dhavatindukapāṭalaiḥ

हिन्दी अर्थ

करोत्पत्तिन तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्डकाः । स्वधर्मेणव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् १०३ एतावदेव शक्यं वे तस्सिंद्वोपे निवासिनाम् । पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्यासि निबोधत १०४

English

The Yajurveda was one single compilation. He divided it into four. There were four sacrificial priests. He organised sacrifice through them.

अध्याय ६०

श्लोक 14

जम्बीरैरर्जुनैः कुब्जैः शमीकेसरकिंशुकैः ।तस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये सुगन्धिकुसुमाकुले

jambīrairarjunaiḥ kubjaiḥ śamīkesarakiṃśukaiḥ / tasmiṃstīrthe mahāpuṇye sugandhikusumākule

हिन्दी अर्थ

बहा करतो हैं और द्ञाकद्वीपियों को पवित्र किया करती हैं ।९२-६४। विपुल जल को धारण करनेवाली हजारों नदियाँ इनमें सम्मिलित हुई हैं; क्योंकि मेघ यहाँ सदा वृष्टि किया करते हैं। इन नवियों के नामों और परिमाणों का वर्णन नहीं किया जा सकता है; किन्तु वे सभी नदियाँ श्रेष्ठ और पवित्र हैं। इन नदियों के जल को पीकर वहाँ वाले सदा प्रसन्न रहा करते हैं ।९५-९६। धांशपायन ! नदियों के जल से आबृत और मेघतुल्य पव॑तों से घिरा हुआ यह विस्तीर्ण द्वीप चक्र की तरह स्थित है। विविध धातुओं स्ले विचित्र, मणि-विद्रुमों से मण्डित, विविध भाँति के समृद्ध पुरों और देझों से तथा फल-फूल वाले बक्षों से धनधान्य- वान् छ्वाकद्रीप चारों ओर से क्षीरसागर से घिरा हुआ है। इस सागर का विस्तार ज्ञाकद्वीप के ही समान है ।६७-९६। पर्वतों के अन्तराल में बसे हुए वहाँ के पवित्र देशों की संख्या सात है। वहाँ व्यभिचार का

English

He ordained the work of the priest Adhvaiyu by means of Yajur Mantras, that of Holr by Rk mantras, that of Udgalr by the Saman Mantras and. that of Brahma (the presiding priest) by Atharvan Mantras. He established Brahma in the Yajna by means of the Atharvana (Veda).

अध्याय ६०

श्लोक 15

पुन्नागनालिकेरैश्च खदिरैः कल्पपादपैः ।अनेकश्वापदाकीर्णं मृगमार्जारसंकुलम्

punnāganālikeraiśca khadiraiḥ kalpapādapaiḥ / anekaśvāpadākīrṇaṃ mṛgamārjārasaṃkulam

हिन्दी अर्थ

नाम तक नहीं है; अतः धर्म का पालन करने के कारण वहाँ की प्रजा अत्यन्त सुखी है। वहाँ के लोगों को को न लोभ है, न माया, न ईएया, नडाह, न अयीरता है और न कतंव्व्शंकरता । ऐसा ही उन लोगों का स्त्रभाव है। वहाँ वाले कर (मालगुजारी) नहीं देते । उन लोगों को न कोई दंड लेता है और न कोई दंड देनेवाला ही है। वे सब धर्म को जानते हैं अतः धामिक आचार-विचार के ही द्वारा वे एक दूसरे की रक्षा

English

Thereafter, he picked up (selected) Rk Mantras and compiled the R§ Veda. He ordained the duties of Hott, the per¬ former of a sacrifice and the benefactor of the world.

अध्याय ६०

श्लोक 16

ऋक्षहस्तिसमाकीर्णं चित्रकैश्चोपशोभितम् ।प्रविष्टा ऋषयः सर्वे वने पुष्पसमाकुले

ṛkṣahastisamākīrṇaṃ citrakaiścopaśobhitam / praviṣṭā ṛṣayaḥ sarve vane puṣpasamākule

हिन्दी अर्थ

करते हैं (९ ००-१०३। शाकद्वीपवासियों का वर्णन यहाँ तक मैंने अपनी ज्ञानशक्ति के अनृप्तार किया। सातर्थो ३५६ ... वायुपुराणम्

English

He, an expert in the meanings of the Puranas, com¬ posed the compendiums of Puranas by compiling narratives, sub-narratives, poems and songs, and the traditional conduct of the ancient races.

अध्याय ६०

श्लोक 17

वनान्ते च स्त्रियो दृष्ट्वा रक्ता रक्ताम्बरान्विताः ।रक्तमाल्यानुशोभाढ्या रक्तचन्दनचर्चिताः

vanānte ca striyo dṛṣṭvā raktā raktāmbarānvitāḥ / raktamālyānuśobhāḍhyā raktacandanacarcitāḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्करेण तु द्वीपेन बुतः क्षीरोदकों बहिः। शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्ििगुणेन समन्‍्ततः १०५ पुष्करे पर्वेतः श्रीमानेक एव सहाशिल: । चित्रेम॑णिमये: शेले: शिखरंस्तु समुच्छिते:.

English

He gathered the scattered Yajur Mantras duly, with

अध्याय ६०

श्लोक 18

रक्ताभरणसंयुक्ताः पाशहस्ता भयावहाः ।तासां समीपगा दृष्टाः कृष्णजीमूतसन्निभाः

raktābharaṇasaṃyuktāḥ pāśahastā bhayāvahāḥ / tāsāṃ samīpagā dṛṣṭāḥ kṛṣṇajīmūtasannibhāḥ

हिन्दी अर्थ

एक एवं महासानुः संनिवेशादिद्वधा कृत: । स्वादृदकेनो दधिना स्वतः परिवारित १११ पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीणोइसो समन्‍्ततः । तंस्मिन्द्वीपे स्मृतो दो तु पुण्यौ जनपदो शुभी....... महावीतं तु यहर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् । तस्येवाभ्यन्तरे यत्तु धातफीखण्डमुच्यते

English

Taking up the Rk Mantras, Paila divided them into two groups. 1 He handed them oyer to his two disciples, one

अध्याय ६०

श्लोक 19

महाकाया भीमवक्त्राः पाशहस्ता भयावहाः ।अनावृष्ट्युपमा दृष्टा आतुराः पिङ्गलोचनाः

mahākāyā bhīmavaktrāḥ pāśahastā bhayāvahāḥ / anāvṛṣṭyupamā dṛṣṭā āturāḥ piṅgalocanāḥ

हिन्दी अर्थ

न तत्र वच्चको नेष्या न स्तेया(यं) न भय॑ तथा। निग्रहो न च दण्डोस्ति न लोभो न परिग्रहः॥

English

Verses 24-31 describe the division of the Rgveda & the line of

अध्याय ६०

श्लोक 20

दीर्घजिह्वा करालास्या तीक्ष्णदंष्ट्रा दुरासदा ।वृद्धा नारी कुरुश्रेष्ठ दृष्टान्या ऋषिपुंगवैः

dīrghajihvā karālāsyā tīkṣṇadaṃṣṭrā durāsadā / vṛddhā nārī kuruśreṣṭha dṛṣṭānyā ṛṣipuṃgavaiḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्कर द्वीप है। इसंके सम्बन्ध में भी कहते हैं, सुनिये । पुष्कर द्वीप से क्षीरतागर चारों ओर घिरा हुआ है । यह शाकद्वीप से दुगुना बड़ा है। इस द्वीप में शोभा सम्पन्न एक महाशिल नाम का पव॑त है, जिसके समुन्नत शलशिखर मणियों द्वारा चित्रित हैं। इस द्वीप के पूर्वार्द भाग में इसका एक विचित्र सानुदेश (चोटी) स्थित है, जिसका घेरा या विस्तार पचीस हजार योजन का है और ऊंचाई चौंतीस हजार योजन की। दीपाद्ध के परिमाण के बराबर एक उत्तम मानस पव॑त है ।१०४-१०५। जो समुद्र तट पर उगे हुए नवीन चन्द्रमा की भाँति वर्तमान है। यह पचास हजार थोजन ऊँचा है और इसका घेरा या विस्तार भी उतना ही है। इस द्वीप के पश्चात् अद्ध भाग में पृथ्वी को घारण करनेवाला मानस पव्व॑त है ।!०९-११०। यह एक ही विशालकाय शिखर है, जो देश भेद से दो भागों में विभक्त है। मीठे जलवालेसमुद्र से यह घिरा हुआ है।

English

He taught the first branch (compilation) to Bodha, the second to Agnimathara, the third to Parasara and the last to Yajnavalkya.

अध्याय ६०

श्लोक 21

ततः समीपगा वृद्धा तस्य वृन्दस्य भारत ।स्वाध्यायनिरता विप्रा दृष्टास्तैः पापकर्मभिः

tataḥ samīpagā vṛddhā tasya vṛndasya bhārata / svādhyāyaniratā viprā dṛṣṭāstaiḥ pāpakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्करव्वीप के विस्तार के अनुरूप ही उसका भी विस्तार है। इस द्वीप में पवित्र और शुभकारक दो देश हैं । ये दोनों , देश मानस पर्वत के निम्नभाग में मण्डलाकार अवस्थित है। मानस के बाहर जो देश है वह महावीत कहलाता है ओर जो देश भीतर है, वह घातकी खण्ड के नाम से प्रसिद्ध है।१११-११३। वहाँ लोग दस हजार वर्ष तक जीते हैं। वहाँ के लोगों को मानसी सिद्धि प्राप्त है। वे सभी नीरोग तथा सुखी

English

The excellent Brahmana Indrapramati taught the blessed and renowned Markandeya one of the Samhitas.

अध्याय ६०

श्लोक 22

ऊचुस्ते तु समूहेन ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ।अस्माकं स्वामिनः सर्वे तिष्ठन्ते तीर्थमध्यतः ।ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

ūcuste tu samūhena brāhmaṇāṃstapasi sthitān / asmākaṃ svāminaḥ sarve tiṣṭhante tīrthamadhyataḥ / te prasthāpyā mahābhāgāḥ sarvathaiva tvarānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। उन दोनों देशों के लोग आयु तथा रूप में एक समान ही हैं ।११४-११५। वहाँ ऊँच-तीच का कोई भेंद नहीं है । रूपस्वभाव में सभी बराबर हैं। वंहाँन वंचकता है, न वंचना है, ह डाह, न चोरी, न भय, न एकोनपआशत्तमोश्च्यायः ३५७

English

Markandeya of great fame, taught his eldest son Satyasravas. Satyasravas taught to Satyahita.

अध्याय ६०

श्लोक 23

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सर्वे चैव त्वरान्विताः ।जग्मुस्ते नर्मदाकक्षं दृष्ट्वा रेवां द्विजोत्तमाः

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ sarve caiva tvarānvitāḥ / jagmuste narmadākakṣaṃ dṛṣṭvā revāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यानुतं न तत्रास्ति धर्माधमों तथेव च्। वर्णाअमाणां बार्ता वा पाशुपालयं वणिक्क्रिया.

English

That master (of Vedic Lore) taught his son Satyasri who was truthful, noble-souled and eagerly devoted to truthful¬ ness and piety.

अध्याय ६०

श्लोक 24

ततः केचित्स्तुवन्त्यन्ये जय देवि नमो ऽस्तु ते

tataḥ kecitstuvantyanye jaya devi namo 'stu te

हिन्दी अर्थ

न्रयी विद्या दण्डनीतिः शुक्षूषा शल्यमेव च । वर्षद्ये सर्वेमेतत्पुष्करस्य न बिद्यते न तत्र नयो वर्ष च शीतोष्णं वा न विद्यते उज्हूज्जान्युदकान्यत्र गिरिप्रश्न (स्र) वणाति च

English

Satyairi had three very brilliant disciples. They were highly learned and very anxious to learn scriptures.

अध्याय ६०

श्लोक 25

नमो ऽस्तु ते सिद्धगणैर् निषेविते नमो ऽस्तु ते सर्वपवित्रमङ्गले ।नमो ऽस्तु ते विप्रसहस्रसेविते नमो ऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्भवे वरे

namo 'stu te siddhagaṇair niṣevite namo 'stu te sarvapavitramaṅgale / namo 'stu te viprasahasrasevite namo 'stu rudrāṅgasamudbhave vare

हिन्दी अर्थ

उत्तराणां कुरूणां तुल्यकालो जनः सदा । सर्वत्र सुसुखस्तत्र जराक्लमविवर्जित: १२० इत्येष धातकीखण्डे महावीते तथेव च । आनृपुर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीतित।. ४१२१ स्वादृदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः । विस्तरान्मण्डलाच्चेव पुष्करस्थ तथेव च...

English

Sakalya was the first among them. Another was Rathantara, The third was Bharadvaja, son of Baskala. The three were the expounders of the branches of that Veda.

अध्याय ६०

श्लोक 26

नमो ऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने नमो ऽस्तु ते देवि वरप्रदे शिवे ।नमामि ते शीतजले सुखप्रदे सरिद्वरे पापहरे विचित्रिते

namo 'stu te sarvapavitrapāvane namo 'stu te devi varaprade śive / namāmi te śītajale sukhaprade saridvare pāpahare vicitrite

हिन्दी अर्थ

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिज्षेंया परस्परात् । अपां चैव. समुद्रेकात्समुद्रा इति संज्ञिताः ऋषदइत्येव ऋषिणो वृष: शक्तिप्रबन्धने । रतिप्रबन्धनात्सिद्धं पर्षत्वं तेन तेषु तत् .

English

In the horse-sacrifice of Janaka the Brahmana Sakalya (also known as) Devamitra, perished as he was too proud of his knowledge. 1

अध्याय ६०

श्लोक 27

अनेकभूतौघसुसेविताङ्गे गन्धर्वयक्षोरगपाविताङ्गे ।महागजौघैर् महिषैर् वराहैर् आपीयसे तोयमहोर्मिमाले

anekabhūtaughasusevitāṅge gandharvayakṣoragapāvitāṅge / mahāgajaughair mahiṣair varāhair āpīyase toyamahormimāle

हिन्दी अर्थ

बल-प्रयोग. न दण्ड, न लोभ हैं और न दान आदि की समस्‍्या। पुष्करद्वीप के दोनों देशों में सच झूठ, घ॒र्म-अधर्म, वर्णाश्रम विषयक बात, पशुपालन, क्रय-विक्रय, त्रयी विद्या, दण्डनीति, सेवावृत्ति और दुर्वाक्‍्य या शस्त्र प्रयोग की समस्या नहीं है। वहाँ न नदी है, न वर्षा होती है, न गमी-सर्दी है, न उन्द्धिज्ज, न जल और झरने हैं ।११६-११९ वहाँ का काल सदा उत्तर कुरे की तरह रहता है । वहाँ सवंत्र सुख है : लोगों को

English

How did that sage, too proud of his knowledge, perish? How did the argument arise in the horse-sacrifice of Janaka?

अध्याय ६०

श्लोक 28

नमामि ते सर्ववरे सुखप्रदे विमोचयास्मानघपाशबद्धान्

namāmi te sarvavare sukhaprade vimocayāsmānaghapāśabaddhān

हिन्दी अर्थ

न थकाबट आती हैं ओर न बुढ़ापा ही पुष्करद्दीप के महावीतर और धातकी खण्ड को इस श्रकार हमने क्रम से सम्पूर्ण वर्णण कर दिया। सुस्वाद दशध्ििसागर से यह पुष्कर सागर घिरा हुआ है। विस्तार और घेरे में यह पृष्कर द्वीप के ही बराबर है। १२० -१२२। इस प्रकार सातों द्वीप सात समुद्रों से घिरे हुए हैं। हीपों को जो समुद्र घेरे हुए हैं, वे उसीके बराबर हैं। ढीपों और समुद्रों की परस्पर वृद्धि या संस्थान इसी प्रकार का होता है। जल का समुद्रेक या वृद्धि होने के कारण सागरों का नाम समुद्र पढ़ा है !२३-१२४। चातुवंर्ण प्रजा और ऋषिगण देश में निवास करते हैं इसलिए देश को वर्ष कहते हैं। यह वंष प्रजाजन को सुख देनेवाला होता है। जिस प्रकार ऋष् धातु से ऋषि शब्द बना है, उसी प्रकार शक्ति प्रबन्धन बोधक बुध धातु से वर्ष पद सिद्ध होता है। वृष शब्द से ही “वर्ष” हुआ है।१२५-१२६! शुक्‍्लपक्ष में

English

Why did the argument arise at all and with whom? Narrate all this in the manner that happened, as far as you know.

अध्याय ६०

श्लोक 29

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या यावत्तवाम्भो नहि संश्रयन्ति ।स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्चेत् तद्देवि दद्यात् परमं पदं तु

bhramanti tāvannarakeṣu martyā yāvattavāmbho nahi saṃśrayanti / spṛṣṭaṃ karaiścandramaso raveścet taddevi dadyāt paramaṃ padaṃ tu

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा की वृद्धि के अनुसार समुद्र बढ़ता है और क्ृष्णपक्ष में जब चन्द्रमा क्षीण होते हैं, तब समुद्र भी घटता है। सम॒द्र स्वतः अपने को जल से भरता है और जब उनका जल घटता है, तब भी उसीपें

English

At the horse-sacrifice of Janaka there was a great congregation of sages. Thousands of sages, desirous of witness¬ ing the sacrifice of the saintly king Janaka, came there from various places.

अध्याय ६०

श्लोक 30

अनेकसंसारभयार्दितानां पापैरनेकैर् अभिवेष्टितानाम् ।गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे द्वन्द्वैरनेकैरभिसंवृतानाम्

anekasaṃsārabhayārditānāṃ pāpairanekair abhiveṣṭitānām / gatistvamambhojasamānavaktre dvandvairanekairabhisaṃvṛtānām

हिन्दी अर्थ

शश८ द बायुपुराणम् द्विरापत्वात्स्तृता दीपा: सर्वतश्योदकावुताः । उदकस्या55धान॑ यस्मात्तस्मादुदधिदच्यते ॥

English

On seeing the Brahmanas assembled there, a desire to know more about them arose in him. "Who is the most excellent

अध्याय ६०

श्लोक 31

नद्यश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि सम्प्राप्य न संशयो ऽत्र ।दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैर् अनेकैर् अभिपूजितासि

nadyaśca pūtā vimalā bhavanti tvāṃ devi samprāpya na saṃśayo 'tra / duḥkhāturāṇāmabhayaṃ dadāsi śiṣṭair anekair abhipūjitāsi

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा साध्येः साथ प्रजापति: । उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिशन्‍्मह्िभिः ॥ द

English

He collected a thousand cows, more than a thousand gold pieces and gems, slaves and villages. He then announced to the sages: "O excellent and blessed ones, I bow to you all with my head.

अध्याय ६०

श्लोक 32

विण्मूत्रदेहाश्च निमग्नदेहा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्याः ।महाबलध्वस्ततरङ्गभङ्गं जलं न यावत्तव संस्पृशन्ति

viṇmūtradehāśca nimagnadehā bhramanti tāvannarakeṣu martyāḥ / mahābaladhvastataraṅgabhaṅgaṃ jalaṃ na yāvattava saṃspṛśanti

हिन्दी अर्थ

स तत्र पुज्यते चेव देवदेबोत्तमोत्तमः - १३६ जस्बूद्वीपात्म्रवंतन्ते रत्नानि विविधानि च। द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमात्विह... समाकर रह जाता है। वरतंनः में रखा हुआ जल आग पर चढ़ाये जाने से जेसे खौलकर बढ़ जाता है, उसी प्रकार समद्र का जल भी बढ़ता है। शुक्ल और कृष्णपक्ष में चन्द्रमा के उदय और अस्त के हिसाब से नियमपुवंक--न कम न. अधिक जल बढ़ा करता है। सारांश यह है कि, चन्द्रमा को क्षय-बृद्धि के अनुसार ही समुद्र के जल का:भी क्षय और बृद्धि होती है ।१२४-१३०। पर्वों में समद्र का जल एक सौ पनद्रह अंग्रुल

English

O excellent Brahmanas, the wealth that is brought here is offered to the most excellent sage among you. It is offer¬ ed as the price of your learning".

अध्याय ६०

श्लोक 33

म्लेच्छाः पुलिन्दास्त्वथ यातुधानाः पिबन्ति ये ऽंभस्तव देवि पुण्यम् ।ते ऽपि प्रमुच्यन्ति भयाच्च घोरात्किमत्र विप्रा भवपाशभीताः

mlecchāḥ pulindāstvatha yātudhānāḥ pibanti ye 'ṃbhastava devi puṇyam / te 'pi pramucyanti bhayācca ghorātkimatra viprā bhavapāśabhītāḥ

हिन्दी अर्थ

तक बढ़कर घटा करता: है, ऐसा देखा गया है। दोनों ओर जल बहने के कारण और सभी तरफ जल से घिरे रहने के कारण द्वीपोंकी “द्वीप” संज्ञा पड़ी है। जिस कारण समुद्र में जल रहा करता है, इसीलिए उसे उदधि कहते हैं। बिना पर्व गाँठ या स्तर वाले गिरि कहलाते हैं और पर्ववाले पर्वत कहलाते हैं। इसी नियम के अनुसार प्लक्षद्वीप में जो गोमेद है, वह पर्वत है ।१३१०१३२। शाल्मलढ्वीप में शाल्मलि नामक

English

On hearing the words of Janaka, those sages, experts in the Vedas, saw and coveted the vast wealth. With full con¬ fidence in their knowledge, they began to challenge one

अध्याय ६०

श्लोक 34

सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगे ऽस्मिन्कलिनावसृष्टे ।त्वं भ्राजसे देवि जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे च गङ्गा

sarāṃsi nadyaḥ kṣayamabhyupetā ghore yuge 'sminkalināvasṛṣṭe / tvaṃ bhrājase devi jalaughapūrṇā divīva nakṣatrapathe ca gaṅgā

हिन्दी अर्थ

महावक्ष पूज्य है। कुशद्वीप में कुछ नामक तृण है, अतः उसीके नाम पर वह द्वीप कुशद्वीप कहलाता है क्रौंच द्वीप के मध्यदेश में क्रॉंच नामक पहाड़ है। श्ाकद्वीप में शाकवुक्ष है, अतः वह छ्ाकद्वीप कहलाता है ।१३३-१३४। पुष्करद्वीप में एक बटव॒ुक्ष है, जिसकी, वन्दना सब किया करते हैं। यहाँ तरिभवनेश्बर महादेव और ब्रह्मा पूजित होते हैं। वहाँ साध्यों के साथ प्रजापति ब्रह्मा निवास करते हैं और तैंतीस :महर्षियों के साथ देवगण उपासना किया करते हैं । वहाँ. देवों के द्वारा देवाधिदेव ब्रह्मा पूणित होते हैं ।.३५-१३६। -जम्बूदीप में विविध. भाँति के रत्न उत्पन्न होते हैं। उस समस्त द्वीपों

English

With their minds hovering round the wealth, one said,

अध्याय ६०

श्लोक 35

तव प्रासादाद्वरदे विशिष्टे कालं यथेमं परिपालयित्वा ।यास्याम मोक्षं तव सुप्रसादाद्वयं यथा त्वं कुरु नः प्रसादम्

tava prāsādādvarade viśiṣṭe kālaṃ yathemaṃ paripālayitvā / yāsyāma mokṣaṃ tava suprasādādvayaṃ yathā tvaṃ kuru naḥ prasādam

हिन्दी अर्थ

एकोनपश्चाशक्तमोष्ष्यायः क्‍ रे५र्द

English

There was a great scholar Yajnavalkya, son of Brahmavaha. He was highly brilliant, a great saint. He was born of the very body of Brahma. The most excellent among the knowers of Brahman, he told his disciple clearly, O, take away this wealth. O dear one, take this p

अध्याय ६०

श्लोक 36

त्वामाश्रिता ये शरणं गताश्च गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रान् ।त्वत्पालिता यावदिमं सुघोरं कालं त्वनावृष्टिहतं क्षिपामः

tvāmāśritā ye śaraṇaṃ gatāśca gatistvamambeva piteva putrān / tvatpālitā yāvadimaṃ sughoraṃ kālaṃ tvanāvṛṣṭihataṃ kṣipāmaḥ

हिन्दी अर्थ

सबंशो ब्रह्मचयेंण सत्येन च दमेन च । आरोग्यायु: प्रमाणाद्धि द्विगुणं च समन्‍्ततः . एतस्समिन्पुष्करद्वीपे यदुक्‍्त वर्षकद् यम । गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं सज्जनमण्डिताः .. ॥

English

Thereupon that vast concourse of Brahmanas became agitated like the ocean at the time of dissolution. The cool and calm Yajnavalkya smilingly told them:

अध्याय ६०

श्लोक 37

एवं स्तुता तदा देवी नर्मदा सरितां वरा ।प्रत्यक्षा सा परा मूर्तिर् ब्राह्मणानां युधिष्ठिर

evaṃ stutā tadā devī narmadā saritāṃ varā / pratyakṣā sā parā mūrtir brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

ईश्वरो दण्डसुथ्म्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । सविष्णुः सशिवो देवः स पिता स वितामहः..

English

"O learned ones, O speakers of truth, do not be angry. Trying to know one another, we shall argue in the proper manner".

अध्याय ६०

श्लोक 38

श्रीमार्कण्डेय उवाच: पठन्ति ये स्तोत्रमिदं नरेन्द्र शृण्वन्ति भक्त्या परया प्रशान्ताः ।ते यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताङ्गाः

śrīmārkaṇḍeya uvāca: paṭhanti ye stotramidaṃ narendra śṛṇvanti bhaktyā parayā praśāntāḥ / te yānti rudraṃ vṛṣasaṃyutena yānena divyāmbarabhūṣitāṅgāḥ

हिन्दी अर्थ

परेण पुष्करस्याथ आवुत्यायः (यं) स्थितो महान् । स्वादूदकः समुद्रस्तु समस्तात्परिवेष्टित: परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः। का्चनी दविग्रुणा भुमिः सर्वा चेकशिलोपसा ..

English

Then their arguments took various turns. They dis¬ cussed thousands of important topics on the subtle subject of philosophy. The secular, Vedic and spiritual topics were also discussed. All branches of leaning were touched. In the course of argument some cursed and some exhibited their excellent qualities. The kings were excluded from discussion. Thus the Brahmanas continued discussion for the sake of wealth.

अध्याय ६०

श्लोक 39

ये स्तोत्रम् एतत् सततं जपन्ति स्नात्वा च तोयेन तु नर्मदायाः ।तेभ्यो ऽन्तकाले सरिदुत्तमेयं गतिं विशुद्धामचिराद् ददाति

ye stotram etat satataṃ japanti snātvā ca toyena tu narmadāyāḥ / tebhyo 'ntakāle sariduttameyaṃ gatiṃ viśuddhāmacirād dadāti

हिन्दी अर्थ

“तस्मात्परेण शेलस्तु मर्यादान्ते तु मण्डलस् । प्रकाशश्राप्रकाशश्व लोकालोकः स उच्यते...

English

The sages ranged on one side. Yajnavalkya stood on the other side. Thereafter, all those sages were individually questioned by the intelligent Yajnavalkya. They however failed to reply.

अध्याय ६०

श्लोक 40

प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेतानुदिनं स्तवेन्द्रम् ।देहक्षयं स्वे सलिले ददाति समाश्रयं तस्य महानुभाव

prātaḥ samutthāya tathā śayāno yaḥ kīrtayetānudinaṃ stavendram / dehakṣayaṃ sve salile dadāti samāśrayaṃ tasya mahānubhāva

हिन्दी अर्थ

आलोकस्तस्य चार्वाक्तु निरालोकस्ततः परम् । योजनानां सहस्नाणि दश तस्योच्छयः स्मृत: ताबांश्व विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः। आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता,॥ हु

English

After defeating the sages in argument, the sage Yajna¬ valkya of great splendour, a repository of Brahmanic knowl- edge, spoke to Sakalya who had initiated discussion:

अध्याय ६०

श्लोक 41

पापैर् विमुक्ता दिवि मोदमानाः सम्भोगिनश्चैव तु नान्यथा च

pāpair vimuktā divi modamānāḥ sambhoginaścaiva tu nānyathā ca

हिन्दी अर्थ

“लोकार्थ संमतो लोकों निरालोकस्तु बाह्मतः . १ ४६ : लोकबिस्तारमात्रं तु आलोकः सर्वतो बहिः। परिच्छिन्न: समन्‍्ताच्च उदकेनाउः्वृतश्व सः॥ . निरालोकात्परश्रापि अण्डसाव॒त्य तिष्ठति

English

"O Sakalya, speak out what you have to say. Why are you sitting meditating quietly? Full of sluggishness and false prestige, you are like a pair of bellows inflated by wind".

अध्याय ६०

श्लोक 42

प्रसन्ना नर्मदा देवी स्तोत्रेणानेन भारत ।जलेनाप्यायितान् विप्रान् दक्षिणापथवाहिनी

prasannā narmadā devī stotreṇānena bhārata / jalenāpyāyitān viprān dakṣiṇāpathavāhinī

हिन्दी अर्थ

“अण्डस्यान्तस्त्विसे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । भूलेको5थ भुवलोकः स्वलोकोथ महस्तथा में प्रजागण क्रमशः: सर्वंशता धारण करके ब्ह्मचयं, सत्य और दम के द्वारा आरोग्य तथा द्विगुण आयु प्राप्त करते हैं। इस पुष्करद्ीप में हमने जिन दों-देशोंवको बताया “है, उनकी रक्षा बहाँ-के साधु स्वभाव प्रजागण स्वयं करते -हैं ।३७-१३६। विष्णु, - शिव; सूर्य, और पितरों के साथ स्वयं ब्रह्मा दण्डविधान से वहाँ का शासन :करते हैं। वहाँ:वाले बिसा प्रयत्न के ही पघड्रस और बलशाली भोजन प्राप्त

English

On being attacked thus Sakalya with his face and eyes red like copper due to anger, spoke to Yajnavalkya harshly m the presence of all sages:

अध्याय ६०

श्लोक 43

अमृतत्वं तु वो दद्मि योगिभिर्यन्न गम्यते ।दुर्लभं यत्सुरैः सर्वैर् मत्प्रसादाल् लभिष्यथ

amṛtatvaṃ tu vo dadmi yogibhiryanna gamyate / durlabhaṃ yatsuraiḥ sarvair matprasādāl labhiṣyatha

हिन्दी अर्थ

करते हैं। यह पुष्करद्दीप स्वादु जलवाले समुद्र से घिरा हुआ है ।१४०-१४२। इसके आगे. एक बड़ी भारी : कांचनपुरी है, जहाँ की भूमि एक शिला की तरह सम और घनी बसी हुई । इसके आगे. सीमान्‍्त में.एक पव॑त है, फिर मंण्डेल है। उँसके बाद लोकालोक है, जिसकी एक दिशा में प्रकाश और ूसरी दिशा में अन्धकार है ।१४३-१४४॥ आलोक प्रब की दिशा में और अन्धकार पदिचिम:दिद्ां में है। यह दस ह॒जाश

English

"Ignoring (abandoning) us as well as these excellent rahmanashke blades o f grass } y° u W i s h to seize alJ b

अध्याय ६०

श्लोक 44

इति ते ब्राह्मणा राजंल्लब्धा वरमनुत्तमम् ।गमिष्यन्तः प्रीतचित्ता ददृशुश्चित्रम् अद्भुतम्

iti te brāhmaṇā rājaṃllabdhā varamanuttamam / gamiṣyantaḥ prītacittā dadṛśuścitram adbhutam

हिन्दी अर्थ

योजन ऊँचा है। इसका विस्तार भी उतना ही है। प्रृथ्वी के बीच यह प्रवंत इच्छाधीन गति वाला है। 'इसकी जिस दिल्या में आलोक है उसीको लक्ष्य कर लोक शब्द बना है: अन्धकारवाले भाग की ओर भी ” लोक हैं। आलोक के ही कारण लोक हुआ है। अन्धकार बाहर-है। बाहर.में श्री जहाँ तक आलोक हैं, बहाँ तक लोकों का विस्तार है। इसके बाद जल के द्वारा सब ढेँका हुआ. है।। :निरालोक के बाद जो भाग है, ग्हु अण्ड लोक मण्डल ब्रह्मा को ढेंके हुए है ।१४५-१४७। अण्ड- के मध्य में यही सातों द्वीप .बाली

English

This has been the condition laid down by the saintly kingjanaka. Hence the wealth is being taken by me".

अध्याय ६०

श्लोक 45

श्रीमार्कण्डेय उवाच: दृष्टास्तैः पुरुषाः पार्थ नर्मदातटसंस्थिताः ।स्नानदेवार्चनासक्ताः पञ्च एव महाबलाः

śrīmārkaṇḍeya uvāca: dṛṣṭāstaiḥ puruṣāḥ pārtha narmadātaṭasaṃsthitāḥ / snānadevārcanāsaktāḥ pañca eva mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी है, इसके अतिरिक्त, भूलोंक, भुवलोंक, महलोंक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक - भी हैं-।.लोकों

English

ct Now tell me the answers to these questions precisely". Then a great debate ensued between.the two experts in Brahman.

अध्याय ६०

श्लोक 46

ते दृष्टा ब्राह्मणैः सर्वैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।संपृष्टास्तैर्महाराज यथा तदवधारय

te dṛṣṭā brāhmaṇaiḥ sarvairvedavedāṅgapāragaiḥ / saṃpṛṣṭāstairmahārāja yathā tadavadhāraya

हिन्दी अर्थ

३६० ... ऑयूपुराणम् . जनस्तपस्तथा सत्य एतावाल्लोकसंग्रहः एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चेब तत्पर...

English

Sakalya asked him more than a thousand questions. Yajnavalkya answered those all even as the sages were listening.

अध्याय ६०

श्लोक 47

विप्रा ऊचुः ।वनान्ते स्त्रीयुगं दृष्ट्वा महारौद्रं भयावहम् ।वृद्धाश्च पुरुषास्तत्र पाशहस्ता भयावहाः

viprā ūcuḥ / vanānte strīyugaṃ dṛṣṭvā mahāraudraṃ bhayāvaham / vṛddhāśca puruṣāstatra pāśahastā bhayāvahāḥ

हिन्दी अर्थ

अण्डानामीदुशानां तु कोटदो ज्ञेयाः सहलशः । तियंगुध्व॑मधस्ताच्च कारणस्याव्ययात्मन: ॥

English

When SaJcalya ceased arguing, Yajnavalkya said, <c O Sakalya, answer a single question of mine, which I willingly put to you. The stake for this argument is a curse. If you are unable to answer you will die".

अध्याय ६०

श्लोक 48

दुर्धर्षा दुर्निरीक्ष्याश्च इतश्चेतश्च चञ्चलाः ।व्याहरन्तः शुभां वाचं न तत्र गतिरस्ति वै

durdharṣā durnirīkṣyāśca itaścetaśca cañcalāḥ / vyāharantaḥ śubhāṃ vācaṃ na tatra gatirasti vai

हिन्दी अर्थ

कारण प्राकृतेस्तत्र ह्ाव॒तं प्रतिसप्तभिः अयोगुडनिभो वह्निः समन्तान्मण्डलाकृतिः । समन्‍्ताउ्दनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति ॥ घनवायुस्तथा55काशं धारयाणस्तु तिष्ठति.. द १५५ भुताविश्र 'तथा5काशं भुतादं चाप्यसो महान् । महान्व्याप्तो हानन्तेन अव्यक्तेन तु धायंते

English

Urged by him, aquestion was asked by Yajfiavalkya. Unable to understand its answer, Sakalya died immediately.

अध्याय ६०

श्लोक 49

अपरस्परयोः सर्वे निरीक्षन्तः पुनःपुनः ।तैस् तु यद्वचनं प्रोक्तं तत्सर्वं कथ्यताम् इति

aparasparayoḥ sarve nirīkṣantaḥ punaḥpunaḥ / tais tu yadvacanaṃ proktaṃ tatsarvaṃ kathyatām iti

हिन्दी अर्थ

तम एवं मिरालोकम्मर्यादमदेशिकम् । देवानामप्यविदितं व्यवहरविवजितमू.

English

Sakalya died being afflicted by inability to answer the question. Thus there was a great dispute between the sages covetous of wealth and Yajnavalkya.

अध्याय ६०

श्लोक 50

अस्माकं पुरुषाः पञ्च तिष्ठन्ति तत्र सत्तमाः ।ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

asmākaṃ puruṣāḥ pañca tiṣṭhanti tatra sattamāḥ / te prasthāpyā mahābhāgāḥ sarvathaiva tvarānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

के विषय में इतना ही ज्ञान प्राप्त है, इसलिए इतने ही लोकों को समझाना चाहिए । इसके बाद कुछ भी नहीं है ।१४८५-१४६९६। पदिचम दिशा में जिस प्रकार शुक्लपक्ष - की प्रतिपंदा को चन्द्रमा कुम्भस्थायी होकर रहते हैं, उसी प्रकारे अण्ड का शरीर है। इस प्रकार से हजारों करोड़ों अण्ड हैं, जो अव्ययात्मा कारण के . ऊपर, नीचे और बीच में स्थित हैं। ये प्रत्येक सात-सात भ्रक्रत कारणों द्वारा आवृत हैं ।१५०-१५१। इनमें एक दूसरे से दस गुने बड़े हैं और हर एक दूसरे को धारण किये हुये और ढॉके हुए हैं; क्योंकि सभी एक दूसरे की सहायता से उत्पन्न हुए हैं। इन अण्डों के चारों ओर धनीभूत सागर इस प्रकार अवस्थित है कि उसके जल द्वारा हौ सभी धारण कर लिये गये हैं और इस घनीभूत जल का भी जो ऊँचा या तिरछा मण्डल है, वह बाहर की ओर से घनीभूत तेज के द्वारा धारण कर लिया गया है ।१५२-१५४ यहाँ क्यों

English

Answering hundreds and thousands of questions put by all of them, Yajnavalkya, who had deep penetration into the essence of those questions took the entire wealth. He spread his fame everywhere. He, the sage of controlled senses, left for home along with his disciples and was quite happy.

अध्याय ६०

श्लोक 51

अथ ते पुरुषाः पञ्च श्रुत्वा वाक्यमिदं शुभम् ।परस्परं निरीक्षन्तो वदन्ति च पुनःपुनः

atha te puruṣāḥ pañca śrutvā vākyamidaṃ śubham / parasparaṃ nirīkṣanto vadanti ca punaḥpunaḥ

हिन्दी अर्थ

लौहगोलक की तरह मण्डलाकार होकर अग्नि इसके चारों ओर है, जो घनीभूत वायु के आधार परे स्थित है। इसी घनीभूत वायु ने आकाश को भो धारण किया है ।१५५॥ आकाहय भूतादि महान् को और महान् भूतादि को धारण किये हुए है और यह महान् अव्यक्त अनन्त द्वारा ब्याप्त है। यह अपरिव्यक्त अनन्त दस प्रकार का है--सूक्ष्, अकृतात्मा अनादिनिधन, असीम, घोर, अनालम्ब, अनामय, बहु सहखे

English

Sakalya (otherwise known as) Devamitra, was a noble, excellent Brahmana. He was intelligent and excellent among those who know the implications of grammar. He had com¬ posed five Samhitas.

अध्याय ६०

श्लोक 52

क्व ते कस्य कुतो याताः किमुक्तं तैर्भयावहैः

kva te kasya kuto yātāḥ kimuktaṃ tairbhayāvahaiḥ

हिन्दी अर्थ

योजन दूरस्थ, अन्धकाराच्छन्न, अन्धकार की भाँति अदशेनीय, निःसीम, अदेशिक, देवों के द्वारा भी एकोनपञ्चाशत्तमोष्ध्याय: ३६१

English

He had five disciples, viz. Mudgala, Golaka, Khaliya, Matsya and Saisireya (the fifth one).

अध्याय ६०

श्लोक 53

पुरुषा ऊचुः ।तीर्थावगाहनं सर्वैः पूर्वदक्षिणपश्चिमैः ।उत्तरैश्च कृतं भक्त्या न पापं तैर् व्यपोहितम्

puruṣā ūcuḥ / tīrthāvagāhanaṃ sarvaiḥ pūrvadakṣiṇapaścimaiḥ / uttaraiśca kṛtaṃ bhaktyā na pāpaṃ tair vyapohitam

हिन्दी अर्थ

तमसोह5न्ते च विश्यातमाकाशान्ते च भास्वरम् । मर्थादायामतस्तस्य शिवस्थाइड्यतर्॑ महत्

English

Sakapurna Rathxtara expounded (compiled) three Samhitas. This excellent Brahmana composed Nirukta as his fourth work.

अध्याय ६०

श्लोक 54

निष्पापाश्चाथ संजातास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे वह्निकालोपमा द्विजाः

niṣpāpāścātha saṃjātāstīrthasyāsya prabhāvataḥ / śṛṇvantu ṛṣayaḥ sarve vahnikālopamā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिदशानामगम्यं तु स्थान दिव्यमिति श्रुतिः। महतो देवदेवस्य सर्यादायां व्यवस्थितम्. ७१६१ चरद्रादित्यावतप्तास्तु ये लोकाः प्रथिता बुधेः । ते लोका इत्यभिहिता जगतश्रव न संशयः. रसातलतलात्सप्त सप्तेवोध्बंतला: क्षितो । सप्त स्कन्‍्धास्तथा वायो: सब्रह्मसदना द्विजा:.

English

He had four disciples, viz. Ketava, Dalaki, DJiarma- sarman and Devasarman. They were Brahmanas who observed holy rites.

अध्याय ६०

श्लोक 55

पातकानि च घोराणि यान्यचिन्त्यानि देहिनाम् ।पापिष्ठेन तु चैकेन गुरुदारा निषेविता

pātakāni ca ghorāṇi yānyacintyāni dehinām / pāpiṣṭhena tu caikena gurudārā niṣevitā

हिन्दी अर्थ

पृथिव्यां चाग्निवायूनां महतस्तमसस्तथा । ईश्वरस्थ तु देवस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः .

English

When Sakalya died those present there, incurred the sin of Brahmin-slaughter. Worried thus they approached Brahma.

अध्याय ६०

श्लोक 56

हृतं चान्येन मित्रस्वं सुवर्णं च धनं तथा ।ब्रह्महत्या महारौद्रा कृता चान्येन पातकम्

hṛtaṃ cānyena mitrasvaṃ suvarṇaṃ ca dhanaṃ tathā / brahmahatyā mahāraudrā kṛtā cānyena pātakam

हिन्दी अर्थ

तस्य चोकक्‍तं सया पूर्व तस्मिन्नामानुकीतंने . ॥श्दद य एव शिवनाम्ना हि तद्दः कात्स्थन कीतितम् । स एष सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते भुमौ रसातले चेब आकाशे पवने5नले । अ्णंवेषु स सर्वेषु दिवि चेव न संशयः १७०

English

On knowing mentally their situation, Brahma sent them to Pavana Purn. " All of you go there, your sin will be washed off immediately.

अध्याय ६०

श्लोक 57

सुरापानं तु चान्यस्य संजातं चाप्यकामतः ।गोवध्या चाप्यकामेन कृता चैकेन पापिना

surāpānaṃ tu cānyasya saṃjātaṃ cāpyakāmataḥ / govadhyā cāpyakāmena kṛtā caikena pāpinā

हिन्दी अर्थ

अविदित और व्यवहार-रहित ।१५६-१४९। अन्धकार के अन्त में और आकाश के शेष भाग में अर्थात् सीमा प्रान्त में शिव का एक देदीप्यमान-विख्यात आयतन या मन्दिर है। वह दिव्य स्थान है, जहाँ देवगण भी नहीं जा सकते हैं। देवाधिदेव महादेव के आयतन की सीमा में चन्द्र-सूयं की किरण से प्रतप्त जो लोक हैं, उन्हें पण्डित लोग जागतिक लोक कहते हैं ।१६०-१६ । द्विजगण ! प्रथ्वी में रसातल के ऊपर था नीचे

English

After bowing to the twelve suns, the deity Valuka, the eleven Rudras and particularly the son of Vayu (Hanu- man) and after taking a dip in the four holy pools, you will sur¬ mount (expunge) the sin of Brahmana's slaughter".

अध्याय ६०

श्लोक 58

अकामतो ऽपि सर्वेषां पातकानि नराधिप ।ब्राह्मणानां तु ते श्रुत्वा वाक्यं तद्विस्मयान्विताः

akāmato 'pi sarveṣāṃ pātakāni narādhipa / brāhmaṇānāṃ tu te śrutvā vākyaṃ tadvismayānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

सात-सात लोक हैं । ब्रह्मसदन पयंनत वायु के सात स्कन्ध हैं। वहाँ पाताल से लेकर स्वगंपयंन्त वायु की गति पाँच प्रकार की है। यही जगत का प्रमाग है और यही संसार-सागर कहलाता है। अनेक जातियों की उद्धव-भूमि यह अनादि-अनन्त जगत्परम्परा इसी प्रकार चलती रहती है। जगत की यह अस्थिर प्रवृत्ति सचमुच विचित्र है। इसकी भौतिक सृष्टि का अत्यधिक विस्तार है, जिसे अतीन्द्रिय महाभाग सिद्धगेण भी नहीं जान सकते हैं १६३-१६६। इस जगत् में अग्नि, वायु, महान्, तम, ईइ्वर और देव अनस्त का क्षय, परिणाम या अन्त नहीं होता है। ये सभी स्थानों में अनन्तनाम से अभिहित हैं । नामों के वर्णन प्रसज्छ में हमने पहले ही इस सम्बन्ध में कह दिया है ।१६७ १६५। जो शिव नाम से श्रप्तिद्ध हैं. उनके नामानुकीतंन- प्रसड़ में हमनें विस्तार के साथ कह दिया है। ये ही स्वंगामी हैं और सभी स्थानों में अर्थात् भूमि,

English

On hearing this, they hastened to that city. They per¬ formed holy ablution in accordance with injunctions and visited the deities.

अध्याय ६०

श्लोक 59

सद्य एव तदा जाताः पापिष्ठा गतकल्मषाः ।तीर्थस्यास्य प्रभावेन नर्मदायाः प्रभावतः

sadya eva tadā jātāḥ pāpiṣṭhā gatakalmaṣāḥ / tīrthasyāsya prabhāvena narmadāyāḥ prabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

रसातल आकादह्य, पवन, अभ्नि, समुद्र ओर स्वर्ग में पूजित होते हैं, इसमें कुछ संगय नहीं है। ऐसा जावा

English

They bowed to Uttaresvara. By the grace of Vadavas they became free from sins and attained the solar region.

अध्याय ६०

श्लोक 60

न क्वचित्पातकानां तु प्रवेशश्चात्र जायते ।एवं संचित्य ते सर्वे पापिष्ठाश्च परस्परम्

na kvacitpātakānāṃ tu praveśaścātra jāyate / evaṃ saṃcitya te sarve pāpiṣṭhāśca parasparam

हिन्दी अर्थ

३६२ . वायुपुराणम् ह सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः द ११७१ एवं परस्परोत्पन्ना धाय॑न्ते च परस्परान् । आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणः १७२ द पृथ्व्यादयों विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् । परस्पराधिकाश्चैव प्रविष्ठाश्व परस्परमू ४१७२

English

Ever since that time, that holy centre became a destroyer of sins. This holy city of Vayu had been built by the Wind-god formerly.

अध्याय ६०

श्लोक 61

चित्रभानुः स्मृतस्तैस्तु विचिन्त्य हृदये हरिम् ।स्नात्वा रेवाजले पुण्ये तर्पिताः पितृदेवताः

citrabhānuḥ smṛtastaistu vicintya hṛdaye harim / snātvā revājale puṇye tarpitāḥ pitṛdevatāḥ

हिन्दी अर्थ

मुतेम्यः परतस्तेभ्यो ह्यालोकः परतः स्मृतः । मृतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः

English

When Hanuman, the son of the Wind-god, born of (the womb of) Anjana, the great god of truthful exploits was born, this holy centre was created by Vayu, the son of god Brahma.

अध्याय ६०

श्लोक 62

नत्वा तु भास्करं देवं हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् ।प्रदक्षिणं तु तं भक्त्या ज्वलन्तं जातवेदसम्

natvā tu bhāskaraṃ devaṃ hṛdi dhyātvā janārdanam / pradakṣiṇaṃ tu taṃ bhaktyā jvalantaṃ jātavedasam

हिन्दी अर्थ

पात्रे महति पात्राणि य्थवान्तर्गतानि तु । भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाभ्षयात् ॥ तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तगंता मताः १७७ कृत्स्नान्येतानि चत्वारि अस्योन्यस्थाधिकानि तु । यावदेतानि भृतानि तावदुत्पत्तिरच्यते।.

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 63

पतिताः पाण्डवश्रेष्ठ पापोद्विग्ना महीपते ।सात्त्विकीं वासनां कृत्वा त्यक्त्वा रजस्तमस्तथा

patitāḥ pāṇḍavaśreṣṭha pāpodvignā mahīpate / sāttvikīṃ vāsanāṃ kṛtvā tyaktvā rajastamastathā

हिन्दी अर्थ

जन्तुनामिह संस्कारों भूतेष्बन्तर्गतो मतः। प्रत्यास्याय च भूतानि कार्योत्पत्तिन विद्यते

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 64

हतं तैः पावके सर्वं रेवाया उत्तरे तटे ।विमानस्थास् तदा दृष्टा ब्राह्मणैस्ते युधिष्ठिर

hataṃ taiḥ pāvake sarvaṃ revāyā uttare taṭe / vimānasthās tadā dṛṣṭā brāhmaṇaiste yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

तस्मात्परिसिता भेदाः स्पृताः कार्यात्मकास्तु ते । करणात्मकास्तथेव स्युभेंदा ये सहदादयः १८० जाता है कि, ये तपस्या में रत हैं और महाद्यति-सम्पन्न हैं। ये ही महायोगी प्रभु महेश्वर अनेक रूपों में विभक्त होकर सभी लोकों में लोकेश नाम से पूजित होते हैं ।१६६-१७१। जिस प्रकार विकार विकारी को घारण करता है, उसी प्रकार आधाराधेय भाव से परस्पर उत्पन्न लोक एक दूसरे को धारण करता है। पृथ्वी आदि वंकारिक पदार्थ परस्पर परिच्छिन्न अर्थात् अलग-अलग हैं; किन्तु एक दूसरे से महात् होने पर

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 65

आश्चर्यमतुलं दृष्टम् ऋषिभिर् नर्मदातटे ।तदाप्रभृति ते सर्वे रागद्वेषविवर्जिताः

āścaryamatulaṃ dṛṣṭam ṛṣibhir narmadātaṭe / tadāprabhṛti te sarve rāgadveṣavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

भी आपस में मिले हुए हैं। जिस कारण वे परस्पर मिले हुए हैं; उसी कारण से उन्होंने स्थिरता भी पाई है। पहले ये सामान्य रूप से वर्तमान थे, पीछे परस्पर संनिवेश करने के लिये अर्थात् मिलने के लिये वे विशेष भाव से स्थिर हुये । पृथ्वी से लेकर वायुपय॑ंन्त तीनों विकार पृथक् हैं ।७२-१७४। इन तीनों का पार्थक्य परस्पर गुणों के अपचय के अनुसार है। शेष विकारों का पार्थक्य सूक्षष्ता के कारण नहीं जाता जाता

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 66

रवितीर्थं द्विजा हृष्टाः सेवन्ते मोक्षकाङ्क्षया ।तीर्थस्यास्य च यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप

ravitīrthaṃ dvijā hṛṣṭāḥ sevante mokṣakāṅkṣayā / tīrthasyāsya ca yatpuṇyaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa

हिन्दी अर्थ

है । उन भूतों से परे एक आलोक है। आलोकमय आकाश में सभी भूत उसी प्रकार भेदभाव से स्थित हैं, जँसे बड़े पात्र में छोटा पात्र ढेंक जाता है और दूसरे की अपेक्षा एक हीन मालूम पड़ता है। उसी प्रकार आलोकमय आगकाझ्ष में प्रृथ्वी आदि भूतों का भेद जाना जाता है। ये चारों भूत परस्पर एक दूसरे से क्रमशः अधिक हैं। जितने भूत हैं या प्राणी हैं, उतनी ही सृष्टि है। १७४-१७७। जत्तुओं का संस्कार स्थल भूत के ही अनुसार कहा गया है। पंचभूत के बिना कार्यों की उत्पत्ति नहीं होती है। इसलिये महदा दि जितने कार्यात्मक भेद देखे जाते हैं वे सभी कारणात्मक हैं। कार्य और कार्यात्मक भेदों को परिच्छिन्न

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 67

पीडितो वृद्धभावेन भक्त्या प्रीतो नरेश्वर ।उद्देशं कथयिष्यामि द्विक्रोशाभ्यन्तरे स्थितः

pīḍito vṛddhabhāvena bhaktyā prīto nareśvara / uddeśaṃ kathayiṣyāmi dvikrośābhyantare sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोनपञ्चाशत्तमोध्ध्याय: ॥ रेध्शे

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 68

कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं रवितीर्थं श्रुतं मया ।ईश्वरेण पुरा ख्यातं षण्मुखस्य नराधिप

kurukṣetraṃ yathā puṇyaṃ ravitīrthaṃ śrutaṃ mayā / īśvareṇa purā khyātaṃ ṣaṇmukhasya narādhipa

हिन्दी अर्थ

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् । एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पाथिव ३१८४ तारकासंनिवेशश्व यावहिव्यं तु मण्डलम् । मर्यादासंनिवेशस्तु भुमेस्तदनुमण्डलम् ॥ क्‍

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 69

श्रुतं रुद्राच्च तैः सर्वैर् अहं तत्र समीपगः ।ईश्वर उवाच: मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन ।रवितीर्थे कुरुक्षेत्रे तुल्यमेतत्फलं लभेत्

śrutaṃ rudrācca taiḥ sarvair ahaṃ tatra samīpagaḥ / īśvara uvāca: mārtaṇḍagrahaṇe prāpte ye vrajanti ṣaḍānana / ravitīrthe kurukṣetre tulyametatphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

दति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासों नामंकोनपच्चाशोर्ष्याय:

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 70

स्नाने दाने तथा जप्ये होमे चैव विशेषतः ।कुरुक्षेत्रे समं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा

snāne dāne tathā japye home caiva viśeṣataḥ / kurukṣetre samaṃ puṇyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

समझना चाहिए ॥१७५-१८०। ब्राद्मणो ! इस प्रकार हमने सातों द्वीपों और समुद्रोंवाली पृथ्वी का विभाग और संनिवेश (कैसे बसी हुई है) यथार्थ रूप से बता दिया। विस्तार और मंडल की परिसंख्या से विश्वरूपिणी प्रकृति का यह भांशिक परिमाण हुआ। यह समस्त जगत्'उसी जगत् को उत्पन्न करनेवाले ईदवर का निवास-स्थान है। इस प्रकार भूतगण इन सातों लोकों में परस्पर आश्रित हैं। १६१-१८३॥ लोक-सल्नलिवेश के विषय में इतना ही कहने की शक्ति रखता हूँ पाथिव ! आप भी मुझसे इतना ही सुनने की इच्छा करें। जिन सातों प्रकृतिओं ने परस्पर एक. दूसरे को धारण किया है और जो ऊपर, नीचे या बीच में अनेकानेक प्रक्तियाँ हैं, उनमें से कुछ का थोझ सा वर्णन मैं यहाँ करता हूं। ताराओं का सन्निवेश और जितने दिव्य मंडल हैं तथा सीमाप्रान्त में जितने भूमि के अनुमंडलों के सन्निवेदद

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 71

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ।रवितीर्थे विशेषेण रेवा पुण्यफलप्रदा

grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā / ravitīrthe viśeṣeṇa revā puṇyaphalapradā

हिन्दी अर्थ

हैं, उन सबके सम्बन्ध में मैं अब आगे कहुँगा ।१८४-१८६॥।

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 72

षष्ठ्यां सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वै धृतौ ।संक्रान्तौ ग्रहणे ऽमायां ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः

ṣaṣṭhyāṃ sūryadine bhaktyā vyatīpāte ca vai dhṛtau / saṃkrāntau grahaṇe 'māyāṃ ye vrajanti jitendriyāḥ

हिन्दी अर्थ

३६४ वायुपुराणम्र् अधः प्रमाणमुध्व॑ च वण्यंमानं निबोधत । प्रथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्व पत्चमम् !। अनन्तधातयो ह्व ते व्यापकास्तु प्रकीतिता

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 73

कामक्रोधैर्विमुक्ताश्च रागद्वेषैस् तथैव च ।उपोष्य परया भक्त्या देवस्याग्रे नराधिप

kāmakrodhairvimuktāśca rāgadveṣais tathaiva ca / upoṣya parayā bhaktyā devasyāgre narādhipa

हिन्दी अर्थ

जननो सर्वभ्ुतानां सर्वमुतधरा धरा । नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना नानानदनदीशला नेकजातिसमाकुला । अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा नदीनदससुद्रस्थास्तथा क्षुद्राअयाः स्थिताः । पर्वंताकाशसंस्थाश्र अन्तर्भूमिगताश्र याः आपोषइनन्ताभ्र विज्ञेयास्तथास्निः सर्वलोकिकः । अनन्तः पठचते चेव व्यापकः सर्वेसंभव:ः

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 74

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपं देवस्य बोधयेत् ।कथां वै वैष्णवीं पार्थ वेदाभ्यसनम् एव च

rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā dīpaṃ devasya bodhayet / kathāṃ vai vaiṣṇavīṃ pārtha vedābhyasanam eva ca

हिन्दी अर्थ

तथा5काशभनालस्‍्बं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम् । अनन्त प्रथितं सर्वे वायुश्राइडकाशसंभवः आप: पृथिव्यामुदके पृथिवी चोपरि स्थिता । आकाशस्चापरमधः पुनर्भूमिः पुनर्जेलम् सूतजी बोले--अब पृथ्वी के नीचे ओर ऊपर के भागों का प्रमाण सुनिये यह पृथ्वी मृत्तिका, वायु आकाश, जल और ज्योतिःस्वरूप पंचभूतों से परिव्याप्त है। ये ही अनन्त धातुओं के कारण हैं और व्यापक कहे गये हैं ।१। सभी भूतों को धारण करने वाली यह पृथ्वी सम्पूर्ण जीवों की जननी है। इस पर अनेकानेक . देश, नगर और भवन हैं । अपरिमित नद, नदियाँ, पहाड़ और अनगिनत जातियों के जीवों सै यह लम्बी-चौड़ी

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 75

ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदमथर्वणम् ।ऋचमेकां जपेद्यस्तु स वेदफलमाप्नुयात्

ṛgvedaṃ vā yajurvedaṃ sāmavedamatharvaṇam / ṛcamekāṃ japedyastu sa vedaphalamāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी व्याप्त है। इस पृथ्वी देवी का अन्त नहीं है।२-३। नदी, नद, समुद्र, क्षद्र जलाशय, पवंत, आकाश और भूमि के नीचे सर्वत्र जल विद्यमान है; इसी लिये इसे अनन्त समझना चाहिए । सार्वलौोकिक अग्नि सब का उत्पादक और व्यापक है; अतः इसे भी अनन्त कहते हैं ।४-५। इसके अनन्तरः आकाश निरालम्ब है, रमणीय है और नानाविध वस्तुओं का आश्रय है; अतः यह भी अनन्त कहा गया है और आकाश से उत्पन्न होने वाली वायु भी

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 76

गायत्र्या च चतुर्वेदफलमाप्नोति मानवः ।प्रभाते पूजयेद् विप्रानन्नदानहिरण्यतः

gāyatryā ca caturvedaphalamāpnoti mānavaḥ / prabhāte pūjayed viprānannadānahiraṇyataḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्त है। प्रथ्वी के ऊपर जल और जल के ऊपर प्रथ्वी है, फिर अ।काश है ) आकाश के नीचे प्रथ्वी है, फिर भूमिजलसथा55काशसितति ज्ञेया परम्परा । स्थितिरेषा तु विज्ञेया सप्तमेस्मिन्रसातले ६

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 77

भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन शक्तितः ।छत्रोपानहशय्यादिगृहदानेन पाण्डव

bhūmidānena vastreṇa annadānena śaktitaḥ / chatropānahaśayyādigṛhadānena pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

कृष्णभौम॑ च प्रथमं भूमिभागं च कीतितम् । पाण्डुभौम॑ द्वितीयं तु तृतीय रक्तमृत्तिकम्

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 78

ग्रामधूर्वहदानेन गजकन्याहयेन च ।विद्याशकटदानेन सर्वेषाम् अभयं भवेत्

grāmadhūrvahadānena gajakanyāhayena ca / vidyāśakaṭadānena sarveṣām abhayaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

पुरं च शद्कुकर्णस्य कबन्धस्य च् सन्विरम् । निष्कुलादस्य च पुर प्रहृष्टजनसंकुलम् जल है । इर प्रकार अनन्त!नन्‍्त भौतिक सृष्ठियाँ हैं। प्राचीन काल में देवों ने निश्चय करके ऐसा ही मत प्रकट किया है। सप्तम रसातल पर्यन्त पहले भूमि हैं फिर जल है तब आकाश है। इसी परम्परा से लोक- स्थित समझनी चाहिए ।६-९। दस हजार योजन की एक रसातब भूमि है। पण्डितों ने अत्यन्त विस्तार के साथ प्रत्येक की व्याख्या की है। प्रथम अतल, ठ्ितीय सुतल, तदनस्तर अत्यस्त विस्तृत बितल है! व्तिल

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 79

शत्रुश्च मित्रतां याति विषं चैवामृतं भवेत् ।ग्रहा भवन्ति सुप्रीताः प्रीतस्तस्य दिवाकरः

śatruśca mitratāṃ yāti viṣaṃ caivāmṛtaṃ bhavet / grahā bhavanti suprītāḥ prītastasya divākaraḥ

हिन्दी अर्थ

के बाद गरभस्तल फिर महातल है। उसके अनन्तर श्रीतल है और सातवाँ पाताल कह' गया है

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 80

एतत्ते सर्वम् आख्यातं रवितीर्थफलं नृप ।ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या रवितीर्थफलं शुभम्

etatte sarvam ākhyātaṃ ravitīrthaphalaṃ nṛpa / ye śṛṇvanti narā bhaktyā ravitīrthaphalaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

पहले भूमि भाग की मृत्तिका क्ृष्णवर्ण की है, दूसरे की पाण्डुवर्ण, तीसरे की रक्तवर्ण, चौथे की पीतवर्ण, पाँचवें की दक्‍कर के रंग की, छठे का भूमिभाग शिलामय और सातवें का तालप्रदेश सुवर्ण के रंग का है ।१३-१४। इनमें प्रथम के निम्नदेश में भयद्भूर शब्द करनेवाले इन्द्रशत्रु नमुचि का निवास-स्थान और मन्दिर है। इस तरह प्रथम कृष्णभौम के तल देश में शडकुकर्ण का पुर, कंबन्ध का मन्दिर, प्रसन्न जनों से व्याप्त निष्कुलाद का पुर है और भीम राक्षस तथा शूलदन्त का भी नगर है। इसके अतिरिक्त लोहिताक्ष, कलिड्भ, श्वापद, धनंजय, महात्मा महेन्द्र कालिय नाग और कलस आदि अनेक नाग दानव और राक्षसों के हजारों पुर हैं, इसमें कुछ सन्देह नहीं है ।१५-१६॥ ब्राह्मणों ! दूसरे तल में भी पहले ही विशालवक्ष देत्येद्न महाजम्भ का नगर है। हयग्रीव, कृष्ण, निकुम्भ, शद्धू, गोमुख, नीलराक्षस, मेघ, क्रथन, कुकुपाद, महोष्णीष, कम्बलनाग,

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 81

ते ऽपि पापविनिर्मुक्ता रविलोके वसन्ति हि ।गोदानेन च यत्पुण्यं यत्पुण्यं भृगुदर्शने

te 'pi pāpavinirmuktā raviloke vasanti hi / godānena ca yatpuṇyaṃ yatpuṇyaṃ bhṛgudarśane

हिन्दी अर्थ

एवं पुरसहल्लाणि नागदानवरक्षसाम् । द्वितीयेईस्मिस्तले विप्रा: पाण्डभौसे न संशय:

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 82

केदार उदकं पीत्वा तत्पुण्यं जायते नृणाम् ।अब्दमश्वत्थसेवायां तिलपात्रप्रदो भवेत्

kedāra udakaṃ pītvā tatpuṇyaṃ jāyate nṛṇām / abdamaśvatthasevāyāṃ tilapātraprado bhavet

हिन्दी अर्थ

तारकाख्यस्य च पुर॑ पुरं त्रिशिरसस्तथा । शिशुमारस्य च पुर॑ हृष्टपुष्ठजनाकुलभ् .. च्यवनस्य च॒ विज्ञेयं राक्षसस्थ च भन्दिरम् । राक्षसेन्रस्य च पुरं कुम्भिलस्थ खरस्य च .

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 83

तत्फलं समवाप्नोति आदित्येश्वरकीर्तनात् ।श्रुते यस्य प्रभावे न जायते यन्नृपात्मज

tatphalaṃ samavāpnoti ādityeśvarakīrtanāt / śrute yasya prabhāve na jāyate yannṛpātmaja

हिन्दी अर्थ

विराधस्य च क़्रस्य पुरमुल्कामुखस्य च । हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्ड्रकस्य च २८

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 84

तत्सर्वं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते ।पापानि च प्रलीयन्ते भिन्नपात्रे यथा जलम्

tatsarvaṃ kathayiṣyāmi bhaktyā tava mahīpate / pāpāni ca pralīyante bhinnapātre yathā jalam

हिन्दी अर्थ

चतुर्थे देत्यसिहस्य कालनेमेमहात्मनः । गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुझजरस्य च . राक्षसेखस्य च पुरं सुमालेबंहुविस्तरम् । मुझ्जस्य लोकनाथस्य वुकवक्त्रस्य चाइपहलयम्

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 85

तीर्थस्याभिमुखो नित्यं जायते नात्र संशयः ।गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं कथितं तव पाण्डव

tīrthasyābhimukho nityaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ / guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ kathitaṃ tava pāṇḍava

हिन्दी अर्थ

पत्चमे शकराभोमे बहुयोजनविस्तृते । विरोचनस्य नगर देत्यसिहस्य धोमतः

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

अध्याय ६०

श्लोक 86

पापिष्ठानां कृतघ्नानां स्वामिमित्रावघातिनाम् ।तीर्थाख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः

pāpiṣṭhānāṃ kṛtaghnānāṃ svāmimitrāvaghātinām / tīrthākhyānaṃ śubhaṃ teṣāṃ gopitavyaṃ sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वतर, कद्॒पुत्र महात्मा तक्षक आदि नाग, दानव, और राक्षसों के दूसरे पाण्डभौमतल में हजारों पुर, नगर और आलय हैं, इसमें कुछ सन्देह नहीं है ।२०-२४। तीसरे तल में महात्मा प्रल्लाद और देत्येन्द्र महात्मा अनुद्धाद का पुर है । वहाँ तारक और त्रिशिरा के पुर हैं तथा प्रसन्न जनों से युक्त शिशुमार का भी पुर है। च्यवन राक्षस का मन्दिर भी वहों है तथा खर रौर राक्षपेन्द्र कुम्मिल के भी वहाँ पुर हैं ।२५-२७। विरोध, क्रूर और पाण्डरक नाग के भी वहाँ पुर हैं। वहाँ मणिमन्त्र का पुर, कपिल का मन्दिर तथा उरगपति नन्द और विशाल के भी मन्दिर है। ब्राह्मणो ! इस तीसरे पीत-भौमतल में नाग, दानव, राक्षसों के हजारों पुर हैं, इसमें कुछ सन्देह नहीं है ।९८-३०। चौथे तल में हैत्यर्सिह महात्मा कालनेमिका, गजकर्ण एवं कुंजर का नगर है। वहाँ . राक्षसेन्द्र सुमालि का एक विस्तीर्ण पुर तथा लोकनाथ मूंज और वृकवक्त्र के आलय हैं। इसी चौथे रसातल

English

Here the Sudras born in the world and dedicated to the Brahmanas were taxed heavily for their livelihood and for the performance of Brahma Yajha. In this manner, the great administration of the Brahmanas took root here. Even a slayer of cow, an ungrateful person, a wine addict or the defiler of one's preceptor's bed becomes free from all sins after bowing to Vadaditya.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vayu Purana — Chapter 60
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.