Agni Purana· Agni Purāṇa
111
अध्याय 111 / 381

Adhyaya 111

14 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ14 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १११

श्लोक 1

प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं(७) ।प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः

prayāgamāhātmyaṃ agnir uvāca vakṣye prayāgamāhātmyaṃ bhuktimuktipradaṃ paraṃ(7) / prayāge brahmaviṣṇvādyā deva munivarāḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुमुद, कुमुदाक्ष, पुण्डरीक, वामन, शङ्ककर्ण,

English

So also the rivers, oceans, siddhas (accomplished persons),, gandharvas (semi-divine beings) (stay there). There are three fire-pits and the Ganges (flows) in the middle.

अध्याय १११

श्लोक 2

१ गतिर्गङ्गा हीति ग॥ , ज॥ च २ गतिर्गतिमतामिति झ॥ ३ गङ्गा पावयते इति झ॥ ४ पतितादयस्तु इति झ॥ ५ गच्छन्ति साम्यतामिति घ॥ , झ॥ च ६ गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख॥ , ग॥ , झ॥ च ।गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः ।विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ॥ ७ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग॥ ।भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ॥ :प् ३७५ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा ।तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी

1 gatirgaṅgā hīti ga.. , ja.. ca 2 gatirgatimatāmiti jha.. 3 gaṅgā pāvayate iti jha.. 4 patitādayastu iti jha.. 5 gacchanti sāmyatāmiti gha.. , jha.. ca 6 gaṅgātīrasamudbhūtamṛddhāro so 'ghahārkavaditi kha.. , ga.. , jha.. ca / gaṅgātīrasamudbhūtamṛdaṃ mūrdhā vibharti yaḥ / vibharti rūpaṃ sorkasya tamonāśāya kevalamiti ṅa.. 7 bhaktimuktiphalapradamiti ga.. / bhuktimuktipradāyakamiti jha.. :p 375 saritaḥ sāgarāḥ siddhā gandharvasarāpsas tathā / tatra trīṇyagnikuṇḍāni teṣāṃ madhye tu jāhnavī

हिन्दी अर्थ

ये ध्वजोंके आठ देवता हैं, जो पूर्वादि दिशाओंमें कोटि-कोटि भूतोंसहित पूजनीय हैं । इनके पूजन- १. सोमशम्भुरचित ' कर्मकाण्ड-क्रमावली 'में मन्त्रका यही स्वरूप उपलब्ध होता है। कुछ प्रतियोंमें ' 3: हूं फट् नम: । ॐ हूं फट्

English

(The river Yamuna), the daughter of Sun, renowned in the three worlds flows there with force having all sacred spots

अध्याय १११

श्लोक 3

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता ।तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता

vegena samatikrāntā sarvatīrthatiraskṛtā / tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā

हिन्दी अर्थ

द्वाःस्थशक्तये हूं फट् नमः ।' ऐसा पाठ है। २. कहीं-कहीं कुं' के स्थानमें ' कौं' पाठ है।

English

(The land) in between (the rivers) Ganges and Yamuna is known to be the thigh of (goddess) earth. The sages knew that Prayaga is the generative organ situated in the thigh.

अध्याय १११

श्लोक 4

गङ्गायमुनयोर्मध्यं(१) पृथिव्या जघनं स्मृतं ।प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः(२)

gaṅgāyamunayormadhyaṃ(1) pṛthivyā jaghanaṃ smṛtaṃ / prayāgaṃ jaghanasyāntarupasthamṛṣayo viduḥ(2)

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धी मन्त्र इस प्रकार हैं--' ॐ कुं' कुमुदाय शक्ति (अथवा वहि), यमजिह् काल, छठा कराली, सातवाँ एकाङ्घ्रि और आठवाँ भीम-ये क्षेत्रपाल हैं। इनका क्रमशः पूर्वादि आठ दिशाओंमें पूर्ववत् पूजन करे। बलि, पुष्प और धूप देकर इन

English

Prayaga and Pratisthana are the woollen blanket and the mule. The holy place of Bhogavati is the platform for the god of creation (Brahma).

अध्याय १११

श्लोक 5

प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ ।तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः

prayāgaṃ sapratiṣṭhānam kambalāśvatarāvubhau / tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

सबको सन्तुष्ट करे। तदनन्तर उत्तम एवं पवित्र तृणोंपर, अथवा बाँसके खंभोंपर क्रमशः पृथ्वी आदि पाँच तत्त्वोंकी स्थापना करके सद्योजातादि पाँच मन्त्रंद्वारा उनका पूजन करे। सदाशिवपदव्यापी

English

O Twice-born! One who has resolved to die at Prayaga at the end (of his term of life) should not change his mind on the authority of scriptures or on the words of the people.

अध्याय १११

श्लोक 6

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके ।स्तवनादस्य(३) तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि

tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimantaḥ prayāgake / stavanādasya(3) tīrthasya nāmasaṅkirtanādapi

हिन्दी अर्थ

मण्डपका, जो भगवान् शंकरका धाम है तथा पताका एवं शक्तिसे संयुक्त है (पाठान्तरके अनुसार पातालशक्ति या पिनाकशक्तिसे संयुक्त है), तत्त्वदृष्टिसे अवलोकन करे पूर्ववत् दिव्य अन्तरिक्ष एवं भूलोकवतीं विघ्रोंका अपसारण करके पश्चिम द्वारमें प्रवेश करे और शेष दरवाजोंको बंद करा दे (अथवा शेष द्वारोंका दर्शनमात्र कर ले) । प्रदक्षिणक्रमसे मण्डपके

English

There at Prayaga the Vedas and sacrifices are embodied. By praising this sacred place, even by chanting its name,

अध्याय १११

श्लोक 7

मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ।प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं(४)

mṛttikālambhanādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate / prayāge saṅgate dānaṃ śrāddhaṃ japyādi cākṣayaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

भीतर जाकर वेदीके दक्षिण भागमें उत्तराभिमुख होकर बैठे और पूर्ववत् भूतशुद्धि करे। अन्तर्याग,

English

or by taking its clay, one is freed from all sins. At Prayaga gifts at the confluence, ancestral rites and recitation and the like are imperishable.

अध्याय १११

श्लोक 8

न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि ।मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति

na devavacanādvipra na lokavacanādapi / matirutkramaṇīyānte prayāge maraṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

पञ्चगव्य आदि पूर्ववत् करे। फिर वहाँ आधारशक्तिको प्रतिष्ठापूर्वक कलश-स्थापन करे। विशेषतः शिवका ध्यान करे। तदनन्तर क्रमशः तीनों तत्त्वोंका चिन्तन करे। ललाटमें शिवतत्त्वको, स्कन्धदेशमें विद्यातत््तकी तथा पादान्त-भागमें उत्तम आत्मतत्त्वकी भावना करे । शिवतत्त्वके रुद्र, विद्यातत्त्वे नारायण तथा आत्मतत्त्वके ब्रह्मा

English

Not by the word of gods, O Brahmin, nor by the word of people — one's mind turns to death at Prayaga at the end.

अध्याय १११

श्लोक 9

दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः ।तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः

daśatīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyas tathāparāḥ / teṣāṃ sānnidhyamatraiva prayāgaṃ paramantataḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। इन तत्त्वोंके आदि-बीज क्रमशः इस प्रकार हैं-' ॐ ई आम्'

English

Ten thousand sacred places and sixty crores more — their presence is here alone; Prayaga is supreme at the end.

अध्याय १११

श्लोक 10

वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं ।गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य(५) तत्फलं

vāsukerbhogavatyatra haṃsaprapatanaṃ paraṃ / gavāṃ koṭipradānādyat tryahaṃ snānasya(5) tatphalaṃ

हिन्दी अर्थ

मूर्तियों और मूर्तीश्वरोंकी वहाँ पूर्ववत् स्थापना करे। उनमें व्यापक शिवका साङ्ग पूजन करके मस्तकपर शिवहस्त रखे। भावनाद्वारा ब्रह्यरन्ध्रके मार्गसे प्रविष्ट हुए तेजसे अपने बाहर-भीतरकी अन्धकार-राशिको नष्ट करके आत्मस्वरूपका इस प्रकार चिन्तन करे कि वह सम्पूर्ण दिङ्मण्डलको प्रकाशित कर रहा है।' मूर्तिपालकोंके साथ अपने-आपको भी हार, वस्त्र और मुकुट आदिसे

English

Here is Bhogavati of Vasuki; Hamsaprapatana is supreme; the fruit of giving a crore of cows is the fruit of bathing there for three days

अध्याय १११

श्लोक 11

प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः ।१ गङायमुनयोर्मध्ये इति ख॥ २ सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग॥ पुस्तके नास्ति ३ श्रवणादस्येति ख॥ , ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ज॥ च ४ श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ॥ ५ त्र्यहं स्नातस्येति घ॥ :प् ३७६ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

prayāge māghamāse tu evamāhurmanīṣiṇaḥ / 1 gaṅāyamunayormadhye iti kha.. 2 saritaḥ sāgarā ity ādiḥ, upasthamṛṣayo vidurityantaḥ pāṭho ga.. pustake nāsti 3 śravaṇādasyeti kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. , ja.. ca 4 śrāddhadravyādi cākṣayamiti gha.. 5 tryahaṃ snātasyeti gha.. :p 376 sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā

हिन्दी अर्थ

अलंकृत करके--'मैं शिव हूँ'-एऐसा चिन्तन करते हुए “बोधासि' (ज्ञानमय खड्ग)-को उठावे। चतुष्पदान्त संस्कारोंद्वारा यज्ञमण्डपका संस्कार करे। बिखेरने योग्य वस्तुओंको सब ओर बिखेरकर,

English

at Prayaga in the month of Magha — so say the wise. Ganga is easily had everywhere, hard to get in three places:

अध्याय १११

श्लोक 12

गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे ।अत्र दानाद्दिवं(१) याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च

gaṅādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame / atra dānāddivaṃ(1) yāti rājendro jāyate 'tra ca

हिन्दी अर्थ

कुशकी कूँचीसे उन सबको समेटे। उन्हें आसनके नीचे करके वार्धानीके जलसे पूर्ववत् वास्तु आदिका पूजन करे। शिव-कुम्भास्त्र और वार्धानीके सुस्थिर आसनोंकी भी पूजा करे। अपनी-अपनी दिशामें कलशोंपर विराजमान इन्द्रादि लोकपालोंका क्रमशः उनके वाहनों और आयुध आदिके साथ यथाविधि पूजन करे

English

Gangadvara, Prayaga and Gangasagara-sangama. By giving here one goes to heaven and is born here a king of kings.

अध्याय १११

श्लोक 13

वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् ।उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा

vaṭamūle saṅgamādau mṛto viṣṇupurīṃ vrajet / urvaśīpulinaṃ ramyaṃ tīrthaṃ sandhyāvatas tathā

हिन्दी अर्थ

पूर्व दिशामें इन्द्रका चिन्तन करे। वे ऐरावत हाथीपर बैठे हैं। उनकी अङ्ग-कान्ति सुवर्णके समान दमक रही है। मस्तकपर किरीट शोभा दे रहा है। वे सहस्र नेत्र धारण करते हैं। उनके

English

One who dies at the root of the banyan, at the confluence and elsewhere goes to Vishnu's city. The lovely Urvashi's sandbank, the sacred place of Sandhyavata,

अध्याय १११

श्लोक 14

कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं ।मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं(२)

koṭītīrthañcāśvamedhaṃ gaṅgāyamunamuttamaṃ / mānasaṃ rajasā hīnaṃ tīrthaṃ vāsarakaṃ paraṃ(2)

हिन्दी अर्थ

हाथमें वज्र शोभा पाता है। अग्निकोणमें सात कमण्डलु लिये, लपटोंसे घिरे रक्त वर्णवाले अग्निदेवका ध्यान करे। उनके हाथमें शक्ति शोभा पाती है तथा बकरा उनका वाहन है। दक्षिणमें महिषारूढ दण्डधारी यमराजका चिन्तन करे, जो

English

Kotitirtha, Ashvamedha, the best Ganga-Yamuna; Manasa free of dust; Vasaraka the supreme sacred place.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 111
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.