Agni Purana· Agni Purāṇa
151
अध्याय 151 / 381

Adhyaya 151

18 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १५१

श्लोक 1

वर्णेतरधर्माः अग्निर् उवाच मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्मांश्चीर्त्वाप्नुवन्ति यान् ।प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः

varṇetaradharmāḥ agnir uvāca manvādayo bhuktimuktidharmāṃścīrtvāpnuvanti yān / proce paraśurāmāya varuṇoktantu puṣkaraḥ

हिन्दी अर्थ

ॐ वन्द, ३» कोरटराक्ष्यूर्ध्वकेश्युलूकवदने करङ्किणि, ॐ करङ्कमालाधारिणि दह, ३० पच

English

Pu§kara narrated to Paraurama the duties which the

अध्याय १५१

श्लोक 2

पुष्कर उवाच वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् ।मन्वादिभिर् निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान्

puṣkara uvāca varṇāśrametarāṇānte dharmānvakṣyāmi sarvadān / manvādibhir nigaditān vāsudevādituṣṭidān

हिन्दी अर्थ

विलम्बसि ब्रह्मसत्येन विष्णुसत्येन भ्रूभङ्गलग्ननासिके विकटमुखि कपिलजटे ब्राह्मि

English

The third among the four yuga periods of time, equal to 8,64,000 years of men.

अध्याय १५१

श्लोक 3

अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः ।तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यम्मत्सरः

ahiṃsā satyavacanandayā bhūteṣvanugrahaḥ / tīrthānusaraṇaṃ dānaṃ brahmacaryammatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

च्छेदय च्छेदय, ३» शक्त्या भेदय, दंष्ट्रया कीलय, ॐ कर्णिकया पाटय, ओमङ्कुशेन गृह, ३» शिरोऽक्षिज्वरमेकाहिकं द्याहिकं त्र्याहिकं चातुर्थिकं

English

The priest of the Tajurveda who attends to the needs of the sacrifice.

अध्याय १५१

श्लोक 4

देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम ।श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा

devadvijātiśuśrūṣā gurūṇāñca bhṛgūttama / śravaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ pitṝṇāṃ pūjanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्येहि, ३» माहेश्वर्येहि, ( ३» ) कौमार्येहि, ओमाकाशरेवत्येहि, ३४ हिमवच्चारिण्येहि, ३० रुरुमर्दिन्यसुरक्षयंकर्याकाशगामिनि पाशेन बन्ध

English

TTie priest of the ftgveda who does the oblation.

अध्याय १५१

श्लोक 5

भक्तिश् च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता ।आनृशंष्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च

bhaktiś ca nṛpatau nityaṃ tathā sacchāstranetratā / ānṛśaṃṣyantitikṣā ca tathā cāstikyameva ca

हिन्दी अर्थ

३» ह्वीं चामुण्डे देवि! आप श्मशानमें वास करनेवाली हैं। आपके हाथमें खट्वाङ्ग और कपाल शोभा पाते हैं। आप महान् प्रेतपर आरूढ़ हैं। आप बड़े-बड़े विमानॉंसे घिरी हुई हैं। आप

English

The priest of the Sdmaveda who sings the sdman melodies.

अध्याय १५१

श्लोक 6

वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं(१) समीरितं ।यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया

varṇāśramāṇāṃ sāmānyaṃ dharmādharmaṃ(1) samīritaṃ / yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ vedādyadhyāpanakriyā

हिन्दी अर्थ

ही कालरात्रि हैं। बड़े-बड़े पार्षदगण आपको घेरकर खड़े हैं। आपका मुख विशाल है। भुजाएँ बहुत हैं। घण्टा, डमरू और घुँघुरू बजाकर विकट अट्टहास करनेवाली देवि! क्रीड़ा कोजिये, क्रीड़ा कीजिये। ३ हूं फट्। आप अपनी दाढ़ोंसे घोर अन्धकार प्रकट करनेवाली हैं। आपका गम्भीर घोष और शब्द अधिक मात्रामें अभिव्यक्त होता है। आपका विग्रह हाथीके चमड़ेसे ढका

English

Ute priest of die Atharvaaeda.

अध्याय १५१

श्लोक 7

प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् ।दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः

pratigrahañcādhyayanaṃ viprakarmāṇi nirdiśet / dānamadhyayanañcaiva yajanañca yathāvidhiḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ है। शत्रुओंके मांससे परिपुष्ट हुई देवि! आपकी भयानक जिह्वा लपलपा रही है। महाराक्षसि! भयंकर दाढ़ोंके कारण आपकी आकृति बड़ी विकराल दिखायी देती है। आपका अट्टहास बड़ा

English

I shall describe the laws of conduct relating to the castes, stages of life etc. spoken by the Manus and others, that would give all (benefits) and please (lord) Vasudeva (name ofVi?nu in his manifestation as Krsna) and others.

अध्याय १५१

श्लोक 8

क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितं ।क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः

kṣatriyasya savaiśyasya karmedaṃ parikīrtitaṃ / kṣatriyasya viśeṣeṇa pālanaṃ duṣṭanigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करती हैं। विकट अट्टहासवाली देवि! किलि, किलि (रणभूमिमें क्रीड़ा करो, क्रोड़ा करो) । ३» हूं दाढ़ोंसे घोर अन्धकार प्रकट करनेवाली और सम्पूर्ण विघ्नोंका नाश करनेवाली देवि! आप मेरे इस कार्यको सिद्ध करें, सिद्ध करें। ३ शीघ्र कीजिये, कोजिये। ३ फट्

English

Since the binding of the girdie of the munja grass (at the time of investiture of the sacred thread), the brahmins and others (are supposed to) take a second birth. One's caste is decided from that of the mother in the natural order of castes.

अध्याय १५१

श्लोक 9

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितं ।शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ

kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyasya parikīrtitaṃ / śūdrasya dvijaśuśrūṣā sarvaśilpāni vāpyatha

हिन्दी अर्थ

अङ्कुशसे शान्त कीजिये, प्रवेश कराइये। 3» रक्तसे रँगिये, रँगिये; कँपाइये, कँपाइये

English

A son born to a ksatriya woman and a SUdra contrary to the natural order would be (known as) pukkasa. Similarly (a son born to a ksatriya woman) and a vaiiya would be magadha and from a iudra as dyogava.

अध्याय १५१

श्लोक 10

मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश् च द्वितीयकं ।आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता

mauñjībandhanato janma viprādeś ca dvitīyakaṃ / ānulomyena varṇānāṃ jātirmātṛsamā smṛtā

हिन्दी अर्थ

विचलित कीजिये। ॐ रुधिर-मांस-मद्यप्रिये! शत्रुओंका हनन कीजिये, हनन कोजिये विपक्षी योद्धाओंको कूटिये, कूटिये। 3» काटिये । ३ मारिये। 3» उनका पीछा कीजिये

English

There are thousands of pratilomas (born tOkhigher caste woman and lower caste man) among the vaiiyas from the order contrary to natural one. Therefore a marriage (should be done)

अध्याय १५१

श्लोक 11

चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः ।सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस् तथा

caṇḍālo brāhmaṇīputraḥ śūdrācca pratilomataḥ / sūtastu kṣatriyājjāto vaiśyādvai devalas tathā

हिन्दी अर्थ

वज्रतुल्य शरीरवालेको भी मार गिराइये। 3» त्रिलोकीमें विद्यमान जो शत्रु है, वह दुष्ट हो या अदुष्ट, पकड़ा गया हो या नहीं, आप उसे आविष्ट कीजिये। ३ नृत्य कोजिये। ३» वन्द।

English

The killing of those condemned to death by law and living by means of women are laid down as the duty of a candla. (The duty) of a vaidehaka is said to be their protection.

अध्याय १५१

श्लोक 12

पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः ।मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादयोगवो भवेत्

pukkasaḥ kṣatriyāputraḥ śūdrāt syāt pratilomajaḥ / māgadhaḥ syāttathā vaiśyācchūdrādayogavo bhavet

हिन्दी अर्थ

३ कोटराक्षि (खोंखलेके समान नेत्रवाली) ! ऊर्ध्वकेशि (ऊपर उठे हुए केशोंवाली)! उलूकवदने (उल्लूके समान मुँहवाली) ! हड्डियोंकी ठटरी या खोपड़ी धारण करनेवाली! खोपड़ीको माला धारण करनेवाली चामुण्डे! आप शत्रुओंको जलाइये। ३ पकाइये, पकाइये। ३ पकड़िये। ३ मण्डलके भीतर प्रवेश कराइये। ३ आप क्यों विलम्ब करती हैं ? ब्रह्माके सत्यसे, विष्णुके

English

Pukkasa is the son of a Kshatriya woman by a Shudra, born in reverse order; Magadha likewise from a Vaishya; Ayogava from a Shudra.

अध्याय १५१

श्लोक 13

वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः ।१ धर्मरूपमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ञ॥ च :प् ११८ विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर् नाधमैस् तथा

vaiśyāyāṃ pratilomebhyaḥ pratilomāḥ sahasraśaḥ / 1 dharmarūpamiti ga.. , gha.. , ṅa.. , ña.. ca :p 118 vivāhaḥ sadṛśaisteṣāṃ nottamair nādhamais tathā

हिन्दी अर्थ

सत्यसे, रुद्रके सत्यसे तथा ऋषियोंके सत्यसे आविष्ट कीजिये। ॐ किलि किलि। ३० खिलि

English

In a Vaishya woman from reverse-order men are thousands of reverse-order castes. Marriage among them is with equals, not with higher nor lower.

अध्याय १५१

श्लोक 14

चण्डालकर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा ।स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं(१) वैदेहकस्य च

caṇḍālakarma nirdiṣṭaṃ badhyānāṃ ghātanaṃ tathā / strījīvantu tadrakṣāproktaṃ(1) vaidehakasya ca

हिन्दी अर्थ

भयानक है। आपकी कान्ति चमकती हुई बिजलीके खिलि। विलि विलि। ३ विकृत रूप धारण समान है। आप संग्राममें विजय दिलानेके लिये करनेवाली देवि! आपके शरीरमें काले सर्प लिपटे चलिये, चलिये। ३ चकोरनेत्रे (चकोरके समान हुए हैं। आप सम्पूर्ण ग्रहोंको आविष्ट करनेवाली नेत्रोंवाली) ! चिलि, चिलि। ३» ललज्ह्वे हैं। आपके लंबे-लंबे ओठ लटक रहे हैं। (लपलपाती हुई जीभवाली)! ॐ भीं टेढ़ी आपकी टेढ़ी भौहें नासिकासे लगी हैं। आपका भौंहोंसे युक्त मुखवाली! आप हुंकारमात्रसे ही मुख विकट है। आपको जटा कपिलवर्णकी है। भय और त्रास उत्पन्न करनेवाली हैं। आप आप ब्रह्माकी शक्ति हैं। आप शत्रुओंको भङ्ग नरमुण्डोंकी मालासे वेष्टित जटा-मुकुटमें चन्द्रमाको कीजिये। ॐ ज्वालामुखि! गर्जना कोजिये। ३⁄

English

The work of the Chandala is declared as the killing of those to be executed; the livelihood of Vaidehaka by women's protection;

अध्याय १५१

श्लोक 15

सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता ।स्तुतिक्रिया माघ्धानां तथा चायोगशस्य च

sūtānāmaśvasārathyaṃ pukkasānāñca vyādhatā / stutikriyā māghdhānāṃ tathā cāyogaśasya ca

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंको मार गिराइये। ३ लाल-लाल आँखोंवाली देवि! शत्रुओंको चक्कर कटाइये, उन्हें धराशायी कीजिये। ३ शत्रुओंके सिर उतार लीजिये। उनकी आँखें बंद कर दीजिये

English

of Sutas, horse-driving; of Pukkasas, hunting; the work of praise for Magadhas, and likewise for Ayogava;

अध्याय १५१

श्लोक 16

रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश् च जीवनं ।वहिर्ग्रामनिवासश् च मृतचेलस्य धारणं

raṅgāvataraṇaṃ proktaṃ tathā śilpaiś ca jīvanaṃ / vahirgrāmanivāsaś ca mṛtacelasya dhāraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

उनके हाथ-पैर ले लीजिये, अङ्ग-मुद्रा फोड़िये। ॐ फट्। ३» विदीर्ण कोजिये। ३ त्रिशूलसे छेदिये। ३४ वज्रसे हनन कोजिये। ३ डंडेसे पीटिये, पीटिये। ३ चक्रसे छिन्न-भिन्न कीजिये, छिन्न-भिन्न कीजिये। ३ॐ शक्तिसे भेदन कीजिये। दाढ़से कीलन कीजिये। ३» कतरनीसे चीरिये। ३ अङ्कुशसे ग्रहण कीजिये। ॐ सिरके रोग और नेत्रकी पीडाको, प्रतिदिन होनेवाले ज्चरको,

English

entering the stage is declared, and livelihood by crafts, residence outside the village, wearing the clothes of the dead;

अध्याय १५१

श्लोक 17

न संस्पर्शस्तथैवान्यैश् चण्डालस्य विधीयते ।ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः

na saṃsparśastathaivānyaiś caṇḍālasya vidhīyate / brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo 'tra yaḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दो दिनपर होनेवाले ज्वरको, तीन दिनपर होनेवाले ज्वरको, चौथे दिन होनेवाले ज्चरको, डाकिनियोंको तथा कुमार्‍ग्रहोंको शत्रुसेनापर छोड़िये, छोड़िये। ३ उन्हें पकाइये। ३ शत्रुओंका

English

contact with a Chandala is not allowed by others. Whoever here gives up the body for a Brahmin or for a cow,

अध्याय १५१

श्लोक 18

स्त्रीबालाद्युपपतो वा वाह्याणां सिद्धिकारणं ।सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश् च कर्मतः

strībālādyupapato vā vāhyāṇāṃ siddhikāraṇaṃ / saṅkare jātayo jñeyāḥ piturmātuś ca karmataḥ

हिन्दी अर्थ

उन्मूलन कोजिये। ३ उन्हें भूमिपर गिराइये उन्हें पकड़िये। ३» ब्रह्माणि! आइये

English

or for women and children and the like, it is the cause of success for outcastes. In mixed cases castes are to be known from the work of father and mother.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 151
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.