Agni Purana· Agni Purāṇa
17
अध्याय 17 / 381

Adhyaya 17

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १७

श्लोक 1

सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु ।स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः

sṛṣṭiviṣayakavarnanam agnir uvāca jagatsargādikān krīḍān viṣṇorvakṣyedhunā śṛṇu / svargādikṛt sa sargādiḥ sṛṣṭyādiḥ saguṇoguṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रज्वलित हो उठी । दुर्योधन बड़ी खोटी बुद्धिका मनुष्य था। उसने लाक्षाके बने हुए घरमें पाण्डवोंको रखकर आग लगाकर उन्हें जलानेका प्रयत्न किया; किंतु पाँचों पाण्डक अपनी माताके साथ

English

I shall describe now the creation of the universe,

अध्याय १७

श्लोक 2

ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं ।प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः(१) प्रविश्याक्षोभयत्ततः

brahmāvyaktaṃ sadāgre 'bhūt na khaṃ rātridinādikaṃ / prakṛtiṃ puruṣaṃ viṣṇuḥ(1) praviśyākṣobhayattataḥ

हिन्दी अर्थ

उस जलते हुए घरसे बाहर निकल गये। वहाँसे एकचक्रा नगरीमें जाकर वे मुनिके वेषमें एक ब्राह्मणके घरमें निवास करने लगे। फिर बक नामक राक्षसका वध करके वे पाञ्चाल-राज्यमें,

English

At the time of creation, the intellect ( Mahat ) (emanated first). The ego (Ahankara) came into being then, and then the cvolutes (Vaikarikas) * the lustre ( taijasa ), the elements etc. and the darkness ( tamasa ).1 2

अध्याय १७

श्लोक 3

स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् ।वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः

svargakāle mahattattvamahaṅkārastato 'bhavat / vaikārikastaijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ द्रौपदीका स्वयंवर होनेवाला था, गये। वहाँ अर्जुनके बाहुबलसे मत्स्यभेद होनेपर पाँचों पाण्डवोंने द्रौपदीको पत्नीरूपमें प्राप्त किया। तत्पश्चात् दुर्योधन आदिको उनके जीवित होनेका पता चलनेपर

English

Then emanated the ether, the sound-principle from the ego. Then the wind, the principle of feeling and the fire, the colour-principle came into being from it.

अध्याय १७

श्लोक 4

अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः ।स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः

ahaṅkārācchabdamātramākāśamabhavattataḥ / sparśamātro 'nilastasmādrūpamātro 'nalastataḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने कौरवोंसे अपना आधा राज्य भी प्राप्त कर लिया। अर्जुने अग्निदेवसे दिव्य गाण्डीव धनुष

English

The water, the taste-principle (came into being) from this. The earth is known as the smell-principle. From the dark¬ ness (born of) ego, the senses (came into being) (which) are lustrous.

अध्याय १७

श्लोक 5

रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता(२) ।अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च

rasamātrā āpa ito gandhamātrā mahī smṛtā(2) / ahaṅkārāttāmasāttu taijasānīndriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

किये। वे वनमें भी पहलेहीकी भाँति प्रतिदिन बहुसंख्यक ब्राह्मणोंको भोजन कराते थे। एक दिन उन्होंने अठासी हजार द्विजोंसहित दुर्वासाको श्रीकृष्ण-कृपासे परितृ्त किया। वहाँ उनके

English

The evolutes are the ten celestials and the mind, the ele¬ venth sense. Then the lord Svayambhu3 Brahma became desirous of creating different types of beings.

अध्याय १७

श्लोक 6

वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ।ततः स्वयंभूर्भगवान्(३) सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

vaikārikā daśa devā mana ekādaśendriyam / tataḥ svayaṃbhūrbhagavān(3) sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

साथ उनकी पल्नी द्रौपदी तथा पुरोहित धौम्यजी भी थे। बारहवाँ वर्ष बीतनेपर वे विराटनगरमें गये। वहाँ युधिष्ठिर सबसे अपरिचित रहकर ' कङ्क ' नामक ब्राह्मणके रूपमें रहने लगे। भीमसेन

English

He created waters first. The waters are referred to as narah because they are the creation of the Supreme spirit.

अध्याय १७

श्लोक 7

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्(४) ।आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः

apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat(4) / āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ

हिन्दी अर्थ

रखा था। पाण्डवपत्नी द्रौपदी रनिवासमें सैरन्ध्रीके रूपमें रहने लगी। इसी प्रकार नकुल-सहदेवने भी अपने नाम बदल लिये थे। भीमसेनने रात्रिकालमें द्रौपदीका सतीत्व-हरण करनेकी इच्छा

English

He then created the sages Marici, Atri, Arigirasa, Pulastya, Pulaha, Kratu, Vasistha, who are regarded as the.seven mind-born sons of Brahma.

अध्याय १७

श्लोक 8

अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः ।हिरण्यवर्णमभवत्(५) तदण्डमुदकेशयम्

ayanantasya tāḥ pūrvantena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ / hiraṇyavarṇamabhavat(5) tadaṇḍamudakeśayam

हिन्दी अर्थ

रखनेवाले कीचकको मार डाला। तत्पश्चात् कौरव

English

O! Excellent one! these seven (sages) procreated (many) beings and ihe Rudras. Having divided his body into two, he became a male with one half and a female with another. Then Brahma procreated children through her (the female half).

अध्याय १७

श्लोक 9

तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् ।हिरण्यगर्भो(६) भगवानुषित्वा परिवत्सरम्

tasmin jajñe svayaṃ brahmā svayambhūriti naḥ śrutam / hiraṇyagarbho(6) bhagavānuṣitvā parivatsaram

हिन्दी अर्थ

और उत्तम रथ प्राप्त किया था। उन्हें युद्धमें भगवान् विराटकी गौओंको हरकर ले जाने लगे, तब उन्हें

English

In it was born Brahma himself, the self-born, as we have heard; Hiranyagarbha, the Lord, having dwelt a whole year,

अध्याय १७

श्लोक 10

तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च ।तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः

tadaṇḍamakarot dvaidhandivaṃ bhuvamathāpi ca / tayoḥ śakalayormadhye ākāśamasṛjat prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्ण-जैसे सारथि मिले थे तथा उन्होंने आचार्य द्रोणसे ब्रह्मास्त्र आदि दिव्य आयुध और कभी नष्ट

English

made that egg into two: heaven and earth. In the middle between those two halves the Lord created space.

अध्याय १७

श्लोक 11

अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे ।तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्

apsu pāriplavāṃ pṛthivīṃ diśaś ca daśadhā dadhe / tatra kālaṃ mano vācaṃ kāmaṃ krodhamatho ratim

हिन्दी अर्थ

सब प्रकारकी विद्याओंमें प्रवीण थे

English

On the waters he set the floating earth and the directions tenfold. There time, mind, speech, desire, anger and delight

अध्याय १७

श्लोक 12

१ विष्णुमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गन्धमात्रा धरित्र्यभूदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ३ ततः स्वयम्भूर्भगवानित्यारभ्य स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिरित्यन्तपाठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् ४ तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः :प् ४१ ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः ।विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च

1 viṣṇumiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 gandhamātrā dharitryabhūditi kha, ga, gha, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 3 tataḥ svayambhūrbhagavānityārabhya sraṣṭumicchan prajāpatirityantapāṭhastu mahābhāratīyaharivaṃśaparvaṇa uddhṛta iti adhyavasīyate ubhayatra krameṇa pāṭhasāmyāt 4 tāsu bījamathāsṛjaditi kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 hiraṇyagarbhamabhavaditi kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 hiraṇyavarṇa iti ga, cihnitgapustakapāṭhaḥ :p 41 sasarja sṛṣṭintadrūpāṃ sraṣṭumicchan prajāpatiḥ / vidyutośanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca

हिन्दी अर्थ

पाण्डुकुमार अर्जुने श्रीकृष्णके साथ खाण्डव- वनमें इनद्रके द्वारा की हुई वृष्टिका अपने बाणोंको छत्राकार बाँधसे निवारण करते हुए अग्निको

English

the Prajapati created, wishing to create a creation of that form: lightning, thunderbolts, clouds, rainbows,

अध्याय १७

श्लोक 13

वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ।ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

vayāṃsi ca sasarjādau parjanyañcātha vaktrataḥ / ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

हिन्दी अर्थ

विजय पायी। युधिष्ठिर राज्य करने लगे। उन्होंने प्रचुर सुवर्णराशिसे परिपूर्ण राजसूय यज्ञका अनुष्ठान किया। उनका यह वैभव दुर्योधनके लिये असह्य

English

and birds he first created, and Parjanya from his mouth. For the success of sacrifice he made the Rik, Yajus and Saman.

अध्याय १७

श्लोक 14

साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात्(१) ।सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्

sādhyāstair ayajandevān bhūtamuccāvacaṃ bhujāt(1) / sanatkumāraṃ rudrañca sasarja krodhasambhavam

हिन्दी अर्थ

वैभवप्रा सुहृद् कर्णके कहनेसे शकुनिको साथ ले, झूत-सभामें जूएमें प्रवृत्त होकर, युधिष्ठिर और उनके राज्यको कपट-च्यूतके द्वारा हँसते- हँसते जीत लिया। जूएमें परास्त होकर युधिष्ठिर

English

The Sadhyas with them worshipped the gods; from his arm he made beings high and low. He created Sanatkumara and Rudra, born of anger.

अध्याय १७

श्लोक 15

मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः(२)

marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum / vasiṣṭhaṃ mānasāḥ sapta brahmāṇa iti niścitāḥ(2)

हिन्दी अर्थ

अपने भाइयोंके साथ वनमें चले गये। वहाँ उन्होंने

English

Marichi, Atri, Angiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Vasishtha — these seven mind-born are determined to be Brahmas.

अध्याय १७

श्लोक 16

सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम ।द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः

saptaite janayanti sma prajā rudrāś ca sattama / dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo 'bhavat ardhena nārī tasyāṃ sa brahmā vai cāsṛjat prajāḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुने परास्त किया। उस समय कौरवोंने पाण्डवोंको पहचान लिया। श्रीकृष्णकी बहिन सुभद्राने अर्जुनसे अभिमन्यु नामक पुत्रको उत्पन्न किया था। उसे राजा विराटने अपनी कन्या उत्तरा ब्याह दी

English

These seven begot offspring, and the Rudras, O best one. Having divided his body in two, with half he became a man and with half a woman; in her Brahma created offspring.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 17
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.