Agni Purana· Agni Purāṇa
214
अध्याय 214 / 381

Adhyaya 214

41 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ41 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २१४

श्लोक 1

मन्त्रमाहत्म्यकथनं अग्निर् उवाच नाडीचक्रं प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञानाज् ज्ञायते हरिः ।नाभेरधस्ताद्यत् कन्दमङ्कुरास्तत्र निर्गताः

mantramāhatmyakathanaṃ agnir uvāca nāḍīcakraṃ pravakṣyāmi yajjñānāj jñāyate hariḥ / nābheradhastādyat kandamaṅkurāstatra nirgatāḥ

हिन्दी अर्थ

और अन्तमें 'फट्' लगाकर जप किया जाय तो यह मारण कर्ममें हितकारक होता है। यदि उसके आदि-अन्तमें 'नमः' पद जोड़कर जपा जाय तो वह आकर्षण-साधक बताया गया है। महादेवजीके दक्षिणामूर्तिरूप-सम्बन्धी मन्त्रका

English

Filling the abdomen with wind as much as one desires is known to be the prdtdydma known as the pur aka because it fills up.

अध्याय २१४

श्लोक 2

१ नरमेधफलं लभेदिति ग॥ , ङ॥ , ञ॥ च २ पुरीं वापीति ख॥ ३ कार्त्तिकादाविति ख॥ , ट॥ च ४ कुर्वन् सन्तारयेत् कुलमिति ग॥ , घ॥ , ङ॥ , ट॥ च :प् २७७ द्वासप्ततिसहस्राणि नाभिमध्ये व्यवस्थिताः ।तिर्यगूर्ध्वमधश् चैव व्याप्तन्ताभिः समन्ततः

1 naramedhaphalaṃ labhediti ga.. , ṅa.. , ña.. ca 2 purīṃ vāpīti kha.. 3 kārttikādāviti kha.. , ṭa.. ca 4 kurvan santārayet kulamiti ga.. , gha.. , ṅa.. , ṭa.. ca :p 277 dvāsaptatisahasrāṇi nābhimadhye vyavasthitāḥ / tiryagūrdhvamadhaś caiva vyāptantābhiḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

खड़े होकर यदि पाँच लाख जप किया जाय तथा जपके अन्तमें घीका दस हजार होम कर दिया जाय तो वह मन्त्र आप्यायित (सिद्ध) हो जाता है। फिर उससे वशीकरण, उच्चाटन आदि कार्य

English

After covering all the holes, one should remain like a pot after filling (the abdomen with air) without exhalation and inhalation. That is the kumbhaka (variety of) prdndydma.

अध्याय २१४

श्लोक 3

चक्रवत्संस्थिता ह्य् एताः प्रधाना दशनाडयः ।इडा च पिङ्गला चैव सुसुम्णा च तथैव च

cakravatsaṃsthitā hy etāḥ pradhānā daśanāḍayaḥ / iḍā ca piṅgalā caiva susumṇā ca tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कर सकते हैं ॥ ३३-३८ ३ ॥ जो ऊपर शून्य, नीचे शून्य और मध्यमें भी शून्य है, उस त्रिशून्य निरामय मन्त्रको जो जानता है, वह द्विज निश्चय ही मुक्त हो जाता है। पाँच मन्त्रोंके मेलसे महाकलेवरधारी अडतीस कलाओंसे युक्त

English

The foremost kulini (the energy coiled in one of the psychometric centres) is considered to be associated with the moon, fire and sun. It is known to remain in the heart in the form, of a sprout.

अध्याय २१४

श्लोक 4

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पृथा चैव यथा तथा ।अलम्बुषा हुहुश् चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता

gāndhārī hastijihvā ca pṛthā caiva yathā tathā / alambuṣā huhuś caiva śaṅkhinī daśamī smṛtā

हिन्दी अर्थ

प्रासादमन्त्रको जो नहीं जानता है, वह आचार्य नहीं कहलाता है। जो ओंकार, गायत्री तथा रुद्रादि मन्त्रोंको जानता है, वही गुरु है

English

Gandhari, Hastijihva, Pritha likewise, Alambusha, Huhu and Shankhini the tenth, are remembered:

अध्याय २१४

श्लोक 5

दश प्राणवहा ह्य् एता नाडयः परिकीर्तिताः ।प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

daśa prāṇavahā hy etā nāḍayaḥ parikīrtitāḥ / prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'नाड़ीचक्रकथन' नामक दो सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ अग्निदेव कहते हैं वसिष्ठ! जो पुरुष कारको जानता है, वह योगी और विष्णुस्वरूप है। इसलिये सम्पूर्ण मन्त्रोंके सारस्वरूप और सब कुछ देनेवाले कारका अभ्यास करना चाहिए।

English

these ten are declared the channels carrying the vital airs. Prana, Apana, Samana, Udana and Vyana,

अध्याय २१४

श्लोक 6

नागः कूर्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ।प्राणस्तु प्रथमो वायुर्दशानामपि स प्रभुः

nāgaḥ kūrmo 'tha kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ / prāṇastu prathamo vāyurdaśānāmapi sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त मन्त्रोंके प्रयोगमें 3४कारका सर्वप्रथम स्मरण किया जाता है। जो कर्म उससे युक्त है, वही पूर्ण है। उससे विहीन कर्म पूर्ण नहीं है। आदिमें ३०कारसे युक्त ( ' भूः भुवः स्वः'—ये )

English

Naga, Kurma, Krikara, Devadatta, Dhananjaya; Prana is the first wind, lord of all ten.

अध्याय २१४

श्लोक 7

प्राणः प्राणयते प्राणं विसर्गात् पूरणं प्रति ।नित्यमापूरयत्येष प्राणिनामुरसि स्थितः

prāṇaḥ prāṇayate prāṇaṃ visargāt pūraṇaṃ prati / nityamāpūrayatyeṣa prāṇināmurasi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

भर्गो देवस्य धीमहि, धियो यो नः प्रचोदयात्' इस) तीन पदोंसे युक्त गायत्रीको ब्रह्मका (वेद अथवा ब्रह्माका) मुख जानना चाहिए। जो मनुष्य नित्य तीन वर्षोतक आलस्यरहित होकर गायत्रीका जप करता है, वह वायुभूत और आकाशस्वरूप होकर परब्रह्मको प्राप्त होता है। एकाक्षर ॐकार ही परब्रह्म है और प्राणायाम ही परम तप है।

English

Prana enlivens the life by discharge toward filling; this one always fills, standing in the chest of beings.

अध्याय २१४

श्लोक 8

निःश्वासोच्छ्वासकासैस्तु प्राणो जीवसमाश्रितः ।प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात् प्राणः प्रकीर्तितः

niḥśvāsocchvāsakāsaistu prāṇo jīvasamāśritaḥ / prayāṇaṃ kurute yasmāttasmāt prāṇaḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

गायत्री-मन्त्रसे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है। मौन रहनेसे सत्यभाषण करना ही श्रेष्ठ है

English

Prana, resting on the living, with exhalation, inhalation and cough, since it causes departure, is therefore called Prana.

अध्याय २१४

श्लोक 9

अधो नयत्यपानस्तु आहारञ्च नृणामधः ।मूत्रशुक्रवहो वायुरपानस्तेन कीर्तितः

adho nayatyapānastu āhārañca nṛṇāmadhaḥ / mūtraśukravaho vāyurapānastena kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

गायत्रीको सात आवृत्ति पापांका हरण करनेवाली है, दस आवृत्तियोंसे वह जपकर्ताको स्वर्गकी प्राप्ति करती है और बीस आवृत्ति करनेपर तो स्वयं सावित्री देवी जप करनेवालेको ईश्वरलोकमें ले जाती है। साधक गायत्रीका एक सौ आठ बार जप करके संसार-सागरसे तर जाता है।

English

Apana leads downward the food of men downward; the wind carrying urine and semen is therefore called Apana.

अध्याय २१४

श्लोक 10

पीतभक्षितमाघ्रातं रक्तपित्तकफानिलं ।समन्नयति गात्रेषु समानो नाम मारुतः

pītabhakṣitamāghrātaṃ raktapittakaphānilaṃ / samannayati gātreṣu samāno nāma mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनात् सत्यं विशिष्यते ॥ (२१५।५)

English

What is drunk, eaten, smelled, blood, bile, phlegm and wind — it leads evenly through the limbs: the wind called Samana.

अध्याय २१४

श्लोक 11

स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं नेत्ररागप्रकोपनं ।उद्वेजयति मर्माणि उदानो नाम मारुतः

spandayatyadharaṃ vaktraṃ netrarāgaprakopanaṃ / udvejayati marmāṇi udāno nāma mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्र-मन्त्रोंके जप तथा कृष्माण्ड-मन्त्रोंके जपसे गायत्री-मन्त्रका जप श्रेष्ठ है । गायत्रीसे श्रेष्ठ कोई भी जप करनेयोग्य मन्त्र नहीं है तथा व्याहति-होमके समान कोई होम नहीं है। गायत्रीके एक चरण, आधा चरण, सम्पूर्ण ऋचा अथवा आधी ऋचाका भी जप करनेमात्रसे गायत्री देवी साधकको ब्रह्महत्या, सुरापान, सुवर्णको चोरी एवं गुरुपली-गमन आदि महापातकोंसे मुक्त कर देती है

English

It makes the lower lip tremble, provokes redness of the eyes, agitates the vital spots — the wind called Udana.

अध्याय २१४

श्लोक 12

व्यानो विनामयत्यङ्गं व्यानो व्याधिप्रकोपनः ।प्रतिदानं तथा कण्ठाद्व्यापानाद्व्यान उच्यते

vyāno vināmayatyaṅgaṃ vyāno vyādhiprakopanaḥ / pratidānaṃ tathā kaṇṭhādvyāpānādvyāna ucyate

हिन्दी अर्थ

कोई भी पाप करनेपर उसके प्रायश्चित्तस्वरूप तिलोंका हवन और गायत्रीका जप बताया गया है । उपवासपूर्वक एक सहस्र गायत्री-मन्त्रका जप करनेवाला अपने पापोंको नष्ट कर देता है। गो-

English

Vyana bends the limb; Vyana provokes diseases; from the throat it is said to be Vyana by spreading in return.

अध्याय २१४

श्लोक 13

उद्गारे नाग इत्य् उक्तः कूर्मश्चोन्मीलने स्थितः ।कृकरो भक्षणे चैव देवदत्तो विजृम्भिते

udgāre nāga ity uktaḥ kūrmaśconmīlane sthitaḥ / kṛkaro bhakṣaṇe caiva devadatto vijṛmbhite

हिन्दी अर्थ

वध, पितृवध, मातृवध, ब्रह्महत्या अथवा गुरुपत्लीगमन करनेवाला, ब्राह्मणको जीविकाका अपहरण करनेवाला, सुवर्णकी चोरी करनेवाला और सुरापान करनेवाला महापातको भी गायत्रीका एक लाख जप करनेसे शुद्ध हो जाता है। अथवा स्नान करके जलके भीतर गायत्रीका सौ बार जप करे। तदनन्तर गायत्रीसे अभिमन्त्रित जलके सौ आचमन करे। इससे भी मनुष्य पापरहित हो

English

Naga is said to be in belching; Kurma stands in opening the eyes; Krikara in eating; Devadatta in yawning;

अध्याय २१४

श्लोक 14

धनञ्जयः स्थितो घोषे मृतस्यापि न मुञ्चति ।जीवः प्रयाति दशधा नाडीचक्रं हि तेन तत्

dhanañjayaḥ sthito ghoṣe mṛtasyāpi na muñcati / jīvaḥ prayāti daśadhā nāḍīcakraṃ hi tena tat

हिन्दी अर्थ

जाता है। गायत्रीका सौ बार जप करनेपर वह समस्त पापोंका उपशमन करनेवाली मानी गयी है और एक सहस्र जप करनेपर उपपातकोंका भी नाश करती है। एक करोड़ जप करनेपर

English

Dhananjaya stays in the sound and does not leave even the dead. The soul goes out in ten ways; therefore it is the wheel of channels.

अध्याय २१४

श्लोक 15

सङ्क्रान्तिर्विषुवञ्चैव अहोरात्रायनानि च ।अधिमास ऋणञ्चैव ऊनरात्र धनन्तथा(१)

saṅkrāntirviṣuvañcaiva ahorātrāyanāni ca / adhimāsa ṛṇañcaiva ūnarātra dhanantathā(1)

हिन्दी अर्थ

गायत्री देवी अभीष्ट फल प्रदान करती है। जपकर्ता देवत्व और देवराजत्वको भी प्राप्त कर लेता है॥ १०--१३ २ ॥ आदिमें ३»कार, तदनन्तर ' भूर्भुवः स्वः' का उच्चारण करना चाहिए। उसके बाद गायत्री-

English

Sankranti, equinox, day-night, solstices, intercalary month, debt, deficient night and gain —

अध्याय २१४

श्लोक 16

ऊनरात्रं भवेद्धिक्का अधिमासो विजृम्भिका ।ऋणञ्चात्र भवेत् कासो निश्वासो धनमुच्यते(२)

ūnarātraṃ bhaveddhikkā adhimāso vijṛmbhikā / ṛṇañcātra bhavet kāso niśvāso dhanamucyate(2)

हिन्दी अर्थ

चाहिए। जपमें मन्त्रका यही स्वरूप बताया गया

English

deficient night would be hiccup, intercalary month yawning, debt here would be cough, gain is called exhalation.

अध्याय २१४

श्लोक 17

उत्तरं दक्षिणं ज्ञेयं वामं दक्षिणसञ्ज्ञितं ।मध्ये तु विषुवं प्रोक्तं पुटद्वयविनिःस्मृतं

uttaraṃ dakṣiṇaṃ jñeyaṃ vāmaṃ dakṣiṇasañjñitaṃ / madhye tu viṣuvaṃ proktaṃ puṭadvayaviniḥsmṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

१. ३कारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च॥ है! । गायत्री-मन्त्रके विश्वामित्र ऋषि, गायत्री छन्द और सविता देवता हैं। उपनयन, जप एवं होममें इनका विनियोग करना चाहिए?। गायत्री-मन्त्रके चौबीस अक्षरोंके अधिष्ठातृदेवता क्रमशः ये हैं --

English

The north and south should be known; the left is called the right; in the middle the equinox is said, issuing from the two nostrils;

अध्याय २१४

श्लोक 18

सङ्क्रान्तिः पुनरस्यैव स्वस्थानात् स्थानयोगतः ।सुसुम्णा मध्यमे ह्य् अङ्गे इडा वामे प्रतिष्ठिता

saṅkrāntiḥ punarasyaiva svasthānāt sthānayogataḥ / susumṇā madhyame hy aṅge iḍā vāme pratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

अग्नि, वायु, रवि, विद्युत्, यम, जलपति, गुरु,

English

the Sankranti of it again is by union of places from its own place. Sushumna is in the middle limb; Ida is established on the left;

अध्याय २१४

श्लोक 19

पिङ्गला दक्षिणे विप्र ऊर्ध्वं प्राणो ह्य् अहः स्मृतं ।अपानो रात्रिरेवं स्यादेको वायुर्दशात्मकः

piṅgalā dakṣiṇe vipra ūrdhvaṃ prāṇo hy ahaḥ smṛtaṃ / apāno rātrirevaṃ syādeko vāyurdaśātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

वसुगण, मरुद्गण, चन्द्रमा, अङ्गिरा, विश्वदेव, अश्विनीकुमार, प्रजापतिसहित समस्त देवगण, रुद्र, ब्रह्मा और विष्णु। गायत्री-जपके समय उपर्युक्त पापोंका विनाश करते हैं

English

Pingala on the right, Brahmin; upward Prana is called day; Apana is night; thus one wind is tenfold.

अध्याय २१४

श्लोक 20

आयामो देहमध्यस्थः सोमग्रहणमिष्यते ।देहातितत्त्वमायामं आदित्यग्रहणं विदुः

āyāmo dehamadhyasthaḥ somagrahaṇamiṣyate / dehātitattvamāyāmaṃ ādityagrahaṇaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

गायत्री-मन्त्रके एक-एक अक्षरका अपने निम्नलिखित अङ्घोंमें क्रमशः न्यास करे। पैरोंके

English

The stretch standing in the middle of the body is called the lunar eclipse; the stretch beyond the body's principles they know as the solar eclipse.

अध्याय २१४

श्लोक 21

उदरं पूरयेत्तावद्वायुना यावदीप्सितं ।प्राणायामी भवेदेष पूरका देहपूरकः

udaraṃ pūrayettāvadvāyunā yāvadīpsitaṃ / prāṇāyāmī bhavedeṣa pūrakā dehapūrakaḥ

हिन्दी अर्थ

(अधरोष्ठ), तालु, नासिका, नेत्रद्वय, भ्रूमध्य, गायत्रीके चौबीस अक्षरोंके वर्ण क्रमशः इस प्रकार हैं -पीत, श्याम, कपिल, मरकतमणिसदृश, अग्नितुल्य, रुक्मसदृश, विद्युत्प्रभ, धूम्र, कृष्ण,

English

One should fill the belly with air as far as desired; this is the breath-controller; the filling is the body-filler.

अध्याय २१४

श्लोक 22

पिधाय सर्वद्वाराणि निश्वासोच्छ्वासवर्जितः ।सम्पूरणकुम्भवत्तिष्ठेत् प्राणायामः स कुम्भकः

pidhāya sarvadvārāṇi niśvāsocchvāsavarjitaḥ / sampūraṇakumbhavattiṣṭhet prāṇāyāmaḥ sa kumbhakaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्ण और पलाशवर्ण। गायत्री ध्यान करनेपर पापोंका अपहरण करती और हवन करनेपर सम्पूर्ण अभीष्ट कामनाओंको प्रदान करती है। गायत्री-मन्त्रसे तिलोंका होम सम्पूर्ण पापोंका

English

Having closed all doors, free of inhalation and exhalation, one should stand like a filled pot: that Pranayama is kumbhaka.

अध्याय २१४

श्लोक 23

मुञ्चेद्वायुं ततस्तूर्ध्वं श्वासेनैकेन मन्त्रवित् ।उच्छ्वासयोगयुक्तश् च वायुमूर्द्वं विरेचयेत्

muñcedvāyuṃ tatastūrdhvaṃ śvāsenaikena mantravit / ucchvāsayogayuktaś ca vāyumūrdvaṃ virecayet

हिन्दी अर्थ

विनाश करनेवाला है । शान्तिको इच्छा रखनेवाला जौका और दीर्घायु चाहनेवाला घृतका हवन इसके अनुसार जपनीय मन्त्रका पाठ यों होगा --' ३ भूर्भुव: स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । थियो यो नः प्रचोदयात् 3। २. गायत्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्री छन्दः सविता देवताग्निर्मुखमुपनयने जपे होमे वा विनियोग: ।

English

Then one should release the air upward with a single breath, the knower of mantra; joined with exhalation one should expel the air upward.

अध्याय २१४

श्लोक 24

१ बलन्तथेति ञ॥ २ बलमुच्यते इति ञ॥ , झ॥ च :प् २७९ उच्चरति स्वयं यस्मात् स्वदेहावस्थितः शिवः ।तस्मात् तत्त्वविदाञ्चैव स एव जप उच्च्यते

1 balantatheti ña.. 2 balamucyate iti ña.. , jha.. ca :p 279 uccarati svayaṃ yasmāt svadehāvasthitaḥ śivaḥ / tasmāt tattvavidāñcaiva sa eva japa uccyate

हिन्दी अर्थ

करे कर्मको सिद्धिके लिये सरसोंका, ब्रह्मतेजकी प्राप्तिके लिये दुग्धका, पुत्रकी कामना करनेवाला दधिका और अधिक धान्य चाहनेवाला अगहनीके चावलका हवन करे। ग्रहपीड़ाकी शान्तिके लिये

English

Since Shiva, abiding in his own body, utters it himself, therefore for knowers of principles that alone is called the recitation.

अध्याय २१४

श्लोक 25

अयुते द्वे सहस्रैकं षट्शतानि तथैव च ।अहोरात्रेण योगीन्द्रो जपसङ्ख्यां करोति सः

ayute dve sahasraikaṃ ṣaṭśatāni tathaiva ca / ahorātreṇa yogīndro japasaṅkhyāṃ karoti saḥ

हिन्दी अर्थ

खैर वक्षकी समिधाओंका, धनकी कामना करनेवाला बिल्वपत्रोंका, लक्ष्मी चाहनेवाला कमल- पुष्पोंका, आरोग्यका इच्छुक और महान् उत्पातसे आतङ्कित मनुष्य दूर्वाका, सौभाग्याभिलाषी गुग्गुलका और विद्याकामी खीरका हवन करे। दस हजार आहुतियोंसे उपर्युक्त कामनाओंको सिद्धि होती है और एक लाख आहुतियोंसे साधक मनोऽभिलषित वस्तुको प्राप्त करता है।

English

Twenty thousand, one thousand, six hundred — in a day and night the lord of yogis makes this count of recitation.

अध्याय २१४

श्लोक 26

अजपा नाम गायत्री ब्रह्मविष्णुमहेश्वरी ।अजपां जपते यस्तां पुनर्जन्म न विद्यते

ajapā nāma gāyatrī brahmaviṣṇumaheśvarī / ajapāṃ japate yastāṃ punarjanma na vidyate

हिन्दी अर्थ

एक करोड़ आहुतियोंसे होता ब्रह्महत्याके महापातकसे मुक्त हो अपने कुलका उद्धार करके श्रीहरिस्वरूप हो जाता है। ग्रह-यञ्ञ-प्रधान होम हो, अर्थात् ग्रहोंकी शान्तिके लिये हवन किया

English

The Gayatri named Ajapa, Brahma-Vishnu-Maheshvari — one who recites that Ajapa has no rebirth.

अध्याय २१४

श्लोक 27

चन्द्राग्निरविसंयुक्ता आद्या कुण्डलिनी मता ।हृत्प्रदेशे तु सा ज्ञेया अङ्कुराकारसंस्थिता

candrāgniravisaṃyuktā ādyā kuṇḍalinī matā / hṛtpradeśe tu sā jñeyā aṅkurākārasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

जा रहा हो तो उसमें भी गायत्री-मन्त्रसे दस हजार आहुतियाँ देनेपर अभीष्ट फलकी सिद्धि होती है॥ १९--३० ॥ गायत्रीका आवाहन करके ३कारका उच्चारण करना चाहिए। गायत्री मन्त्रसहित ३कारका उच्चारण करके शिखा बाँधे। फिर आचमन करके हृदय, नाभि और दोनों कंधोंका स्पर्श

English

Joined with moon, fire and sun, the original Kundalini is held; it is to be known in the heart region, in the form of a sprout.

अध्याय २१४

श्लोक 28

सृष्टिन्यासो भवेत्तत्र स वै सर्गावलम्बनात् ।स्रवन्तं चिन्तयेत्तस्मिन्नमृतं सात्त्विकोत्तमः

sṛṣṭinyāso bhavettatra sa vai sargāvalambanāt / sravantaṃ cintayettasminnamṛtaṃ sāttvikottamaḥ

हिन्दी अर्थ

करे। प्रणवके ब्रह्मा ऋषि, गायत्री छन्द, अग्नि अथवा परमात्मा देवता हैं । इसका सम्पूर्ण कर्मोके आरम्भमें प्रयोग होता है'। निम्नलिखित मन्त्रसे गायत्री देवीका ध्यान करे

English

There the placing of creation happens, by support of emission; one should meditate on nectar flowing in it, the best of sattvic ones.

अध्याय २१४

श्लोक 29

देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्फलो देहवर्जितः(१) ।हंसहंसेति यो ब्रूयाद्धंसो देवः सदाशिवः

dehasthaḥ sakalo jñeyo niṣphalo dehavarjitaḥ(1) / haṃsahaṃseti yo brūyāddhaṃso devaḥ sadāśivaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्ला चाग्निमुखी दिव्या कात्यायनसगोत्रजा। त्रैलोक्यवरणा दिव्या पृथिव्याधारसंयुता॥

English

The embodied is to be known as with parts; without parts, free of body. One who says "Hamsa, Hamsa" — the Hamsa is the god Sadashiva.

अध्याय २१४

श्लोक 30

तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्धः समश्रितः ।पुरुषस्य तथा देहे स वाह्याभ्यन्तरां स्थितः

tileṣu ca yathā tailaṃ puṣpe gandhaḥ samaśritaḥ / puruṣasya tathā dehe sa vāhyābhyantarāṃ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षसूत्रधरा देवी पद्यासनगता शुभा॥

English

As oil in sesame, scent in a flower, so in a person's body he abides outside and inside.

अध्याय २१४

श्लोक 31

ब्रह्मणो हृदये स्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः ।तालुमध्ये(२) स्थितो रुद्रो ललाटे तु महेश्वरः

brahmaṇo hṛdaye sthānaṃ kaṇṭhe viṣṇuḥ samāśritaḥ / tālumadhye(2) sthito rudro lalāṭe tu maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर निम्नाङ्कित मन्त्रसे गायत्री देवीका देवानां धामनामाऽसि। विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि

English

Brahma's place is in the heart; Vishnu resides in the throat; Rudra stands in the middle of the palate; Maheshvara on the forehead;

अध्याय २१४

श्लोक 32

प्राणाग्रन्तु शिवं विद्यात्तस्यान्ते तु परापरं ।पञ्चधा सकलः प्रोक्तो विपरीतस्तु निष्फलः

prāṇāgrantu śivaṃ vidyāttasyānte tu parāparaṃ / pañcadhā sakalaḥ prokto viparītastu niṣphalaḥ

हिन्दी अर्थ

आगच्छ वरदे देवि जपे मे संनिधौ भव।

English

the tip of the breath should be known as Shiva; at its end the beyond-the-beyond; the embodied is called fivefold; the reverse is without parts.

अध्याय २१४

श्लोक 33

प्रासादं नादमुत्थाप्य शततन्तु जपेद्यदि ।षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति योगयुक्तो न संशयः

prāsādaṃ nādamutthāpya śatatantu japedyadi / ṣaṇmāsātsiddhimāpnoti yogayukto na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

गायन्तं त्रायसे यस्माद् गायत्री त्वं ततः स्मृता॥ समस्त व्याहृतियोंके ऋषि प्रजापति ही हैं; वे सब--व्यष्टि और समष्टि दोनों रूपोंसे परब्रह्मस्वरूप एकाक्षर ३५कारमें स्थित हैं।

English

If, having raised the Prasada-sound, one recites a hundred, within six months, joined with yoga, he attains success, no doubt.

अध्याय २१४

श्लोक 34

गमागमस्य ज्ञानेन सर्वपापक्षयो भवेत् ।१ देहपूजित इति ख॥ , घ॥ , छ॥ च २ तालुमूले इति ख॥ :प् २८० अणिमादिगुणैश्वर्यं षड्भिर्मासैर् अवाप्नुयात्

gamāgamasya jñānena sarvapāpakṣayo bhavet / 1 dehapūjita iti kha.. , gha.. , cha.. ca 2 tālumūle iti kha.. :p 280 aṇimādiguṇaiśvaryaṃ ṣaḍbhirmāsair avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सप्तव्याहृतियोंके क्रमशः ये ऋषि हैं —विश्वामित्र, जमदग्नि, भरद्वाज, गौतम, अत्रि, वसिष्ठ तथा कश्यप। उनके देवता क्रमशः ये हैं-अग्नि, वायु, सूर्य, बृहस्पति, वरुण, इन्द्र और विश्वदेव।

English

By knowledge of coming and going all sin is destroyed; within six months he obtains lordship with powers like anima.

अध्याय २१४

श्लोक 35

स्थूलः सूक्ष्मः परश्चेति प्रासादः कथितो मया ।ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्चेति प्रासादं लक्षयेत्त्रिधा

sthūlaḥ sūkṣmaḥ paraśceti prāsādaḥ kathito mayā / hrasvo dīrghaḥ plutaśceti prāsādaṃ lakṣayettridhā

हिन्दी अर्थ

और जगती ये क्रमशः सात व्याहृतियोंके छन्द हैं। इन व्याहृतियोंका प्राणायाम और होममें विनियोग होता है। दधातन, ३» महेरणाय चक्षसे, ३० यो वः

English

Gross, subtle and supreme — the Prasada has been told by me; short, long and prolonged — one should mark the Prasada in three ways.

अध्याय २१४

श्लोक 36

ह्रस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षप्रदो भवेत् ।आप्यायने प्लुतश्चेति मूर्ध्नि विन्दुविभूषितः

hrasvo dahati pāpāni dīrgho mokṣaprado bhavet / āpyāyane plutaśceti mūrdhni vinduvibhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

इन तीन ऋचाओंका तथा “३ द्रुपदादिव

English

The short burns sins; the long is the giver of liberation; the prolonged in nourishing; adorned with a bindu on the head.

अध्याय २१४

श्लोक 37

आदावन्ते च ह्रस्वस्य फट्कारो मारणे हितः ।आदावन्ते च हृदयमाकृष्टौ सम्प्रकीर्तितम्

ādāvante ca hrasvasya phaṭkāro māraṇe hitaḥ / ādāvante ca hṛdayamākṛṣṭau samprakīrtitam

हिन्दी अर्थ

पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः।' इस ऋचाओंका उच्चारण करके (पवित्रों अथवा दाहिने हाथको अङ्गुलियांद्वारा) जलके आठ छींटे ऊपर उछाले। इससे जीवनभरके पाप नष्ट हो जाते हैं

English

The "phat" at beginning and end of the short is beneficial in killing; the heart-mantra at beginning and end is declared for attraction.

अध्याय २१४

श्लोक 38

देवस्य दक्षिणां मूर्तिं पञ्चलक्षं स्थितो जपेत् ।जपान्ते घृतहोमस्तु दशसाहस्रिको भवेत्

devasya dakṣiṇāṃ mūrtiṃ pañcalakṣaṃ sthito japet / japānte ghṛtahomastu daśasāhasriko bhavet

हिन्दी अर्थ

१. ३कारस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्री छन्दोऽग्नि्देवता शुक्लो वर्णः सर्वकर्मारम्भे विनियोगः । २. सप्तव्याहतीनां विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगोतमात्रिवसिष्ठकश्यपा ऋषयो गायत्र्युष्णिगनुष्टुन्बृहती प ड्त्रष्टुन्जगत्यश्छन्दांस्यग्नि- वास्व्रादित्यबृहस्पतिवरुणेनद्रविश्वेदेवा देवता अनादिष्टप्रायश्चितते प्राणायामे विनियोगः ।

English

Standing, one should recite five lakhs to the right form of the god; at the end of the recitation the ghee oblation should be ten thousand.

अध्याय २१४

श्लोक 39

एवमाप्यायितो मन्त्रो वश्योच्चाटादि कारयेत् ।ऊर्ध्वे शून्यमधः शून्यं मध्ये शून्यं निरामयं

evamāpyāyito mantro vaśyoccāṭādi kārayet / ūrdhve śūnyamadhaḥ śūnyaṃ madhye śūnyaṃ nirāmayaṃ

हिन्दी अर्थ

जलके भीतर “ऋतं च०'-- इस अघमर्षण- “आपो हिष्ठा' आदि तीन ऋचाओंके सिन्धुद्वीप ऋषि, गायत्री छन्द और जल देवता माने गये हैं। ब्राह्मस्नानके लिये मार्जनमें इसका विनियोग किया जाता है।

English

The mantra thus nourished may be made to do subjugation, banishing and the like. Empty above, empty below, empty in the middle, free of disease —

अध्याय २१४

श्लोक 40

त्रिशून्यं यो विजानाति मुच्यते ऽसौ ध्रुवं द्विजः ।प्रासादं यो न जानाति पञ्चमन्त्रमहातनुं

triśūnyaṃ yo vijānāti mucyate 'sau dhruvaṃ dvijaḥ / prāsādaṃ yo na jānāti pañcamantramahātanuṃ

हिन्दी अर्थ

(अधघमर्षण-मन्त्रका विनियोग इस प्रकार करना चाहिए --) इस अघमर्षण-सूक्तके अघमर्षण ऋषि, अनुष्टुप् छन्द और भाववृत्त देवता हैं। पापनि:सारणके कर्में इसका प्रयोग किया जाता है?।

English

the twice-born who knows the three voids is surely freed. One who does not know the Prasada, the great body of five mantras,

अध्याय २१४

श्लोक 41

अष्टत्रिंशत्कलायुक्तं न स आचार्य उच्यते ।तथोङ्कारञ्च गायत्रीं रुद्रादीन् वेत्त्य।असौ गुरुः

aṣṭatriṃśatkalāyuktaṃ na sa ācārya ucyate / tathoṅkārañca gāyatrīṃ rudrādīn vettya.asau guruḥ

हिन्दी अर्थ

' ३० आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम्।' यह गायत्री-मन्त्रका शिरोभाग है। इसके प्रजापति ऋषि हैं। यह छन्दरहित यजुर्मन्त्र है; क्योंकि यजुर्वेदके मन्त्र किसी नियत अक्षरवाले वायु और सूर्य देवता माने गये हैं। प्राणायामसे वायु, वायुसे अग्नि और अग्निसे जलको उत्पत्ति होती है तथा उसी जलसे शुद्धि होती है। इसलिये जलका आचमन निम्नलिखित मन्त्रसे करे

English

endowed with thirty-eight parts, is not called a teacher; he who knows Omkara, Gayatri, Rudra and the rest is the guru.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 214
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.