Agni Purana· Agni Purāṇa
24
अध्याय 24 / 381

Adhyaya 24

59 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् ।चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं

kuṇḍanirmāṇādividhiḥ nārada uvāca agnikāryaṃ pravakṣyāmi yena syātsarvakāmabhāk / caturabhyadhikaṃ viṃśamaṅgulaṃ caturasrakaṃ

हिन्दी अर्थ

क्रमशः माया और वेदना इनकी पत्तियाँ हुई। इनमेंसे मायाने (भयके सम्पर्कसे) समस्त प्राणियोंके प्राण लेनेवाले मृत्युको जन्म दिया और वेदनाने नरकके संयोगसे दु:ख नामक पुत्र उत्पन्न किया।

English

(One seat) of twelve thumbs in length, and eight, two and four thumbs respectively in extent (should be made) in the east.

अध्याय २४

श्लोक 2

सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं ।खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं

sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvat khanetsamaṃ / khātasya mekhalā kāryā tyaktvā caivāṅguladvayaṃ

हिन्दी अर्थ

इसके पश्चात् मृत्युसे व्याधि, जरा, शोक, तृष्णा

English

(One) beautiful (seat) of ten, six and four thumbs in extent and with a mouth, two thumbs in width and tapering gradually should be made in the west.

अध्याय २४

श्लोक 3

सत्त्वादिसञ्ज्ञा(१) पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता ।अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता

sattvādisañjñā(1) pūrvāśā dvādaśāṅgulamucchritā / aṣṭāṅgulā dvyaṅulātha caturaṅgulavistṛtā

हिन्दी अर्थ

नामको कन्या भी उत्पन्न की, जो भगवान् और क्रोधकी उत्पत्ति हुई। ब्रह्माजीसे एक रोता

English

It should be of the form of a leaf of the holy fig tree and

अध्याय २४

श्लोक 4

योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा ।क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता

yonirdaśāṅgulā ramyā ṣaṭcaturdvyaṅgulāgragā / kramānnimnā tu kartavyā paścimāśāvyavasthitā

हिन्दी अर्थ

विष्णुकौ पत्नी हुईं। इन्द्रने अपने अभ्युदयके लिये इन्हींका स्तवन किया था। धाता और विधाताके क्रमशः प्राण और मृकण्डु नामक दो पुत्र हुए। मृकण्डुसे मार्कण्डेयका जन्म हुआ। उनसे वेदशिरा

English

The base (of the drain) at the seat (will be) three thumbs •and the fore part six. (This is) the characteristic (of a pit) of one cubit (hand). (The characteristic of a pit) of two cubits is twice (this).

अध्याय २४

श्लोक 5

अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता ।तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं

aśvatthapatrasadṛśī kiñcit kuṇḍe niveśitā / turyāṅgulāyatā nālaṃ pañcadaśāṅgulāyataṃ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्न हुए। मरीचिके सम्भूतिके गर्भसे पौर्णमास नामक पुत्र हुआ और अङ्भिराके स्मृतिके गर्भसे अनेक पुत्र तथा सिनीवाली, कुहू, राका और अनुमति नामक चार कन्याएँ हुई। अत्रिके अंशसे

English

I have thus described to you (about) the pit surrounded by three altars. I will now describe (about) the circular pit. A thread is to be fixed in half of the pit, the remaining portion being fixed at an intermediate point.

अध्याय २४

श्लोक 6

मूलन्तु त्र्यङ्गुलं(२) योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं ।लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु

mūlantu tryaṅgulaṃ(2) yonyā agraṃ tasyāḥ ṣaḍaṅgulaṃ / lakṣaṇañcaikahastasya dviguṇaṃ dvikarādiṣu

हिन्दी अर्थ

पुत्रोंको जन्म दिया। इनमें दत्तात्रेय महान् योगी . थे। पुलस्त्य मुनिकी पत्नी प्रीतिके गर्भसे दत्तोलि

English

(In pits of) circular (shape) the girdles would be of the ishape of the petals of a lotus. The ladle for the sake of oblation is to be made of the size of an arm.

अध्याय २४

श्लोक 7

एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं ।१ सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ५९ कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते

ekatrimekhalaṃ kuṇḍaṃ vartulādi vadāmyahaṃ / 1 sadmādisañjñā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 malantu dvyaṅgulamiti ga,cihnitapustakapāṭhaḥ :p 59 kuṇḍārdhe tu sthitaṃ sūtraṃ koṇe yadatiricyate

हिन्दी अर्थ

नामक पुत्र उत्पन्न हुआ। पुलहसे क्षमाके गर्भसे सहिष्णु एवं सर्वपादिकका जन्म हुआ। क्रतुके

English

There must be a hole at the neck portion (of such a size) that the little finger would enter. The other pit should be beauti¬ fully made according to one's liking.

अध्याय २४

श्लोक 8

तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् ।कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः

tadardhaṃ diśi saṃsthāpya bhrāmitaṃ vartulaṃ bhavet / kuṇḍārdhaṃ koṇabhāgārdhaṃ diśiścottarato vahiḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ पुत्र हुआ, जो रुदन करनेके कारण रुद्र' नामसे प्रसिद्ध हुआ। तथा है द्विज! उन पितामह (ब्रह्माजी)-ने उसे भव, शर्व, ईशान, पशुपति, भीम, उग्र और महादेव आदि नामोंसे पुकारा।

English

Having drawn (the lines), (and) consecrating, with the syllable Om, one who knows the mantras, has to make a seat in which the energy of Visnu rests.

अध्याय २४

श्लोक 9

पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः ।संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं

pūrvapaścimato yatnāllāñchayitvā tu madhyataḥ / saṃsthāpya bhrāmitaṃ kuṇḍamardhacandraṃ bhavet śubhaṃ

हिन्दी अर्थ

रुद्रको पत्नी सतीने अपने पिता दक्षपर कोप करनेके कारण देहत्याग किया और हिमवानूकी कन्या-रूपमें प्रकट होकर पुनः वे शंकरजीकी ही धर्मपत्नी हुई। किसी समय नारदजीने ऋषियोंके

English

One should take up two ku§a grass with unbroken tips, not being filled in, and of the measure of a span (between the thumb and the fore-finger) with the thumb and the nameless finger (ring-finger) of the palm facing upwards.

अध्याय २४

श्लोक 10

पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले ।बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं

padmākāre dalāni syurmekhalānāntu vartule / bāhudaṇḍapramāṇantu homārthaṃ kārayet srucaṃ

हिन्दी अर्थ

प्रति विष्णु आदि देवताओंकी पूजाका विधान बतलाया था। स्नानादिपूर्वक की जानेवाली उन पूजाओंका विधिवत् अनुष्ठान करके स्वायम्भुव मनु आदिने भोग और मोक्ष-दोनों प्राप्त

English

Small vessel used at the time of religious rites.

अध्याय २४

श्लोक 11

सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् ।त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्

saptapañcāṅgulaṃ vāpi caturasrantu kārayet / tribhāgena bhavedgartaṃ madhye vṛttaṃ suśobhanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'जगत्-सुष्टिका वर्णन नामक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One has to do up to the naming ceremony, the under¬ taking of a vowed observance, observance marking the conclusion of study of the student, (and) investiture of authority in due manner.

अध्याय २४

श्लोक 12

तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् ।अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः

tiryagūrdhvaṃ samaṃ khātādvahirardhantu śodhayet / aṅgulasya caturthāṃśaṃ śeṣārdhārdhaṃ tathāntataḥ

हिन्दी अर्थ

कहीं-कहीं कर्मपादिक नाम मिलता है।

English

The aspirant must everywhere do the worship with the syllable Om. One has to do offering unto fire with the auxiliaries befitting one's means.

अध्याय २४

श्लोक 13

खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् ।कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं

khātasya mekhalāṃ ramyāṃ śeṣārdhena tu kārayet / kaṇṭhaṃ tribhāgavistāraṃ aṅguṣṭhakasamāyataṃ

हिन्दी अर्थ

इक्कीसवाँ अध्याय विष्णु आदि देवताओंकी सामान्य पूजाका विधान नारदजी बोले--अब मैं विष्णु आदि वायु, कुबेर, ईशान, ब्रह्मा और अनन्त-इन

English

Having contemplated (on the deity) in the heart and other limbs and worshipping him, one has to offer sixty-four oblations for every one of the rites again.

अध्याय २४

श्लोक 14

सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् ।चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा

sārdhamaṅguṣṭhakaṃ vā syāttadagre tu mukhaṃ bhavet / caturaṅgulavistāraṃ pañcāṅgulamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

समस्त कामनाओंको देनेवाले पूजा-सम्बन्धी

English

The worshipper has to offer the final oblation with the sacrificial ladle, chanting loudly with sweet intonation the mystic formula ending with the word vausa /.

अध्याय २४

श्लोक 15

त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् ।आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः

trikaṃ dvyaṅgulakaṃ tat syānmadhyantasya suśobhanam / āyāmastatsamastasya madhyanimnaḥ suśobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजनमें सर्वप्रथम परिवारसहित भगवान् अच्युतको नमस्कार करके पूजन आरम्भ करे, इसी प्रकार पूजा-मण्डपके द्वारदेशमें क्रमशः दक्षिण-वाम भागमें धाता और विधाताका तथा गङ्गा और

English

After having purified the fire of Visnu, the food intended, for Visnu has to be boiled. After having worshipped Visnu in the altar and remembering the mystic formulae one has to seek his protection.

अध्याय २४

श्लोक 16

शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी ।शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं

śuṣiraṃ kaṇṭhadeśe syādviśed yāvat kanīyasī / śeṣakuṇḍantu kartavyaṃ yathāruci vicitritaṃ

हिन्दी अर्थ

यमुनाका भी पूजन करे। फिर शङ्कनिधि और पद्मनिधि-इन दो निधियोंकी, द्वारलक्ष्मीको, वास्तु-पुरुषकी तथा आधारशक्ति, कूर्म, अनन्त, पृथिवी, धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्यको पूजा

English

One of the purificatory rites performed to ensure conception.

अध्याय २४

श्लोक 17

स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं (१) ।वटुकं द्व्यङ्गुलं(२) वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं

sruvantu hastamātraṃ syāddaṇḍakena samanvitaṃ (1) / vaṭukaṃ dvyaṅgulaṃ(2) vṛttaṃ kartavyantu suśobhanaṃ

हिन्दी अर्थ

करे। तदनन्तर अधर्म आदिका (अर्थात् अधर्म, अज्ञान, अवैराग्य और अनैश्वर्यका) पूजन करे तथा एक कमलकी भावना करके उसके मूल, नाल, पद्म, केसर और कर्णिकाओंको पूजा करे।

English

One of the puiificatory rites performed to get a male child when the embryo has not yet begun to move.

अध्याय २४

श्लोक 18

२ कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ६० गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् ।उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां(१)

2 kaṇṭhakaṃ dvyaṅgulamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ candrābhaṃ dvyaṅgulamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 60 gopadantu yathā magnamalpapaṅke tathā bhavet / upalipya likhedrekhāmaṅgulāṃ vajranāsikāṃ(1)

हिन्दी अर्थ

फिर ऋग्वेद आदि चारों वेदोंकी, सत्ययुग आदि युगोंकी, सत्त्व आदि गुणोंको और सूर्य आदिके मण्डलको पूजा करे। इसी प्रकार विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा आदि जो शक्तियाँ

English

The parting' of hair, another purificatory rite performed on the eighth month after conception.

अध्याय २४

श्लोक 19

सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः ।मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु

saumyāgrā prathamā tasyāṃ rekhe pūrvamukhe tayoḥ / madhye tisras tathā kuryāddakṣiṇādikrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

हैं, उनकी पूजा करे तथा प्रह्वी, सत्या, ईशा,

English

rite performed soon after the birth of a child.

अध्याय २४

श्लोक 20

एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् ।विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं

evamullikhya cābhyukṣya praṇavena tu mantravit / viṣṭaraṃ kalpayettena tasmin śaktintu vaiṣṇavīṃ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रपाल और वासुदेव (संकर्षण, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध) आदिका पूजन करे। इनके बाद हृदय, सिर, चूडा (शिखा), वर्म (कवच), नेत्र आदि अङ्गोंको, फिर शङ्ख, चक्र, गदा और पद्म नामक अस्त्रोंकी

English

rite performed to name the child.

अध्याय २४

श्लोक 21

अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् ।प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं

alaṃ kṛtvā mūrtimatīṃ kṣipedagniṃ hariṃ smaran / prādeśamātrāḥ samidho datvā parisamuhya taṃ

हिन्दी अर्थ

श्रीवत्स, कौस्तुभ एवं वनमालाको तथा लक्ष्मी, पुष्टि, गरुड और गुरुदेवको पूजा करे। तत्पश्चात् इन्द्र, अग्नि, यम, निर्क्रति, जल (वरुण),

English

first partaking of food by a child.

अध्याय २४

श्लोक 22

दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं ।आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं

darbhaistridhā paristīrya pūrvādau tatra pātrakaṃ / āsādayedidhmavahnī bhūmau ca śrukśruvadvayaṃ

हिन्दी अर्थ

दिक्पालोंकी, इनके अस्त्रोंकी, कुमुद आदि विष्णुपार्षदों या द्वारपालोंकी और विष्वक्सेनकी आवरण-मण्डल आदिमें पूजा आदि करनेसे सिद्धि प्राप्त होती है॥ १--८॥

English

tonsure at the age of three,

अध्याय २४

श्लोक 23

आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया ।प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा

ājyasthālī carusthālī kuśājyañca praṇītayā / prokṣayitvā prokṣaṇīñca gṛhītvāpūrya vāriṇā

हिन्दी अर्थ

अब भगवान् शिवकी सामान्य पूजा बतायी जाती है-इसमें पहले नन्दीका पूजन करना चाहिए, फिर महाकालका। तदनन्तर क्रमशः दुर्गा, यमुना, गण आदिका, वाणी, श्री, गुरु,

English

Undertaking a religious observance.

अध्याय २४

श्लोक 24

पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं ।प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च

pavitrāntarhite haste pariśrāvya ca tajjalaṃ / prāṅnītvā prokṣaṇīpātraṇ jyotiragre nidhāya ca

हिन्दी अर्थ

वास्तुदेब, आधारशक्ति आदि और धर्म आदिका अर्चन करे। फिर वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली, कलविकरिणी, बलविकरिणी, बलप्रमथिनी,

English

Then having poured portions of the clarified butter in the south and north, one has to offer oblation in the middle reciting the mystic formulae in the order of worship.

अध्याय २४

श्लोक 25

तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः ।प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च

tadadbhistriś ca samprokṣya iddhmaṃ vinyasya cāgrataḥ / praṇītāyāṃ supuṣpāyāṃ viṣṇuṃ dhyātvottareṇa ca

हिन्दी अर्थ

नौ शक्तियोंका क्रमसे पूजन करे। “हां हं हां शिवमूर्तये नमः।'--इस मन्त्रसे हृदयादि अङ्ग और ईशान आदि मुखसहित शिवको पूजा करे। “हौं शिवाय हौं।' इत्यादिसे केवल शिवकी

English

Then one has to assign the creative power which is known as the seed of the earth and which is enveloped by all the subtle principles.

अध्याय २४

श्लोक 26

आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च ।सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं

ājyasthālīmathājyena sampūryāgre nidhāya ca / samplavotpavanābhyāntu kuryādājyasya saṃskṛtiṃ

हिन्दी अर्थ

अर्चना करे और 'हां' इत्यादिसे ईशानादि पाँच मुखोंकी आराधना करे। “हवीं गौर्यै नमः।' इससे गौरीका और 'गं गणपतये नमः।' इस मन्त्रसे गणपतिकी, नाम-मन्त्रोंसे इन्द्र आदि दिक्पालोंको,

English

Then one has to rrfeditate on the egg produced out of it, (which) is its base and identical with the self. Then one has to meditate on the form of the purusa (the Supreme Being) identical with the pranava (the syllable Om) at its centre (centre of the egg).

अध्याय २४

श्लोक 27

अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ।ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु

akhaṇḍitāgrau nirgarbhau kuśau prādeśamātrakau / tābhyāmuttānapāṇibhyāmaṅguṣṭhānāmikena tu

हिन्दी अर्थ

चण्डकी और हृदय, सिर आदिको भी पूजा करे॥ ९-१२ ३॥

English

The linga, situated in one's self, (and) (which) has been purified earlier, is then to be transferred. Then the positions of the different important organs are to be thought of.

अध्याय २४

श्लोक 28

आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत्(२) ।स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण

ājyaṃ tayostu saṅgṛhya dvirnītvā triravāṅkṣipet(2) / sruksruvau cāpi saṅgṛhya tābhyāṃ prakṣipya vāriṇa

हिन्दी अर्थ

अब क्रमशः सूर्यकी पूजाके मन्त्र बताये जाते हैं। इसमें नन्दी सर्वप्रथम पूजनीय हैं। फिर क्रमशः पिङ्गल, उच्चैःश्रवा और अरुणको पूजा करे। तत्पश्चात् प्रभूत, विमल, सोम, दोनों

English

Then, having remained for one year, the egg is split. The heaven and earth (are placed) in a part. Prajapati (the creator) (is placed) in between the parts.

अध्याय २४

श्लोक 29

१ रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ६१ प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि ।निष्टप्य स्थापयित्वा(१) तु प्रणवेनैव साधकः

1 rudranāsikāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ vaktranāsikāmiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 ādyaṃ tayostu sampūjya trīn vārānūrdhvamutkṣipediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 61 pratapya darbhaiḥ sammṛjya punaḥ prakṣyālya caiva hi / niṣṭapya sthāpayitvā(1) tu praṇavenaiva sādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

संध्याकाल, परसुख और स्कन्द आदिको मध्यमें पूजा करे। इसके बाद दीप्ता, सूक्ष्मा, जया, भद्रा,

English

Having meditated on his form and again having consecrated that child with the pranava (syllable Om) and having made his body made up of the mystic for-

अध्याय २४

श्लोक 30

प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् ।गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया

praṇavādinamontena paścāddhomaṃ samācaret / garbhādhānādikarmāṇi yāvadaṃśavyavasthayā

हिन्दी अर्थ

ईशान, वामदेव, सद्योजात, अघोर और तत्पुरुष-ये शिवके पाँच मुख हैं। हां ईशानाय नमः । हीं वामदेवाय नमः। हूं सद्योजाताय नमः । हैं अघोराय नमः । हौं तत्पुरुषाय नमः ।--इन मन्त्रोंसे इन मुखोंकी पूजा करनी चाहिए।

English

Situated in one's own self, representing the Supreme Being

अध्याय २४

श्लोक 31

नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् ।अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः

nāmāntaṃ vratabandhāntaṃ samāvartāvasānakam / adhikārāvasānaṃ vā karyādaṅgānusārataḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतोमुखी--इन नौ शक्तियोंकी पूजा होनी चाहिए। तत्पश्चात् “३ ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाय सौराय पीठाय नमः ।' इस मन्त्रसे सूर्यके आसनका स्पर्श और पूजन करे । फिर ' ३ खं खखोल्काय

English

After having performed worship, the preceptor, who knows perfectly well the nature of the god of gods, should make his disciples sit facing the east and with folded palms holding flowers.

अध्याय २४

श्लोक 32

प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः ।अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः

praṇavenopacārantu kuryātsarvatra sādhakaḥ / aṅgair homastu kartavyo yathāvittānusārataḥ

हिन्दी अर्थ

नमः।' इस मन्त्रसे सूर्यदेवको मूर्तिकी उद्धावना करके उसका अर्चन करे । तत्पश्चात् ' ॐ हां हीं सः सूर्याय नमः।' इस मन्त्रसे सूर्यदेवकी पूजा करे। इसके बाद हृदयादिका पूजन करे- ॐ

English

The preceptor has to instruct the disciples thoroughly. Hari must be worshipped by them by (the recitation of his) names. The Lord Visvaksena1 (whose powers go everywhere), who bears the conch, disc and mace has to be worshipped.

अध्याय २४

श्लोक 33

गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् ।सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्

garbhādānantu prathamaṃ tataḥ puṃsavanaṃ smṛtam / sīmantonnayanaṃ jātakarma nāmānnaprāśanam

हिन्दी अर्थ

आं नमः।' इससे हृदयकी ' ३» अर्काय नमः।' इससे सिरको पूजा करे। इसी प्रकार अग्नि, ईश और वायुमें अधिष्ठित सूर्यदेवका भी पूजन करे।

English

(Then that deity) stationed in a circular altar, (and who is frightening) (is worshipped) with the fore-finger and is requested to leave.

अध्याय २४

श्लोक 34

चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः(२) ।समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः(३)

cūḍakṛtiṃ vratabandhaṃ vedavratānyaśeṣataḥ(2) / samāvartanaṃ patnyā ca yogaścāthādhikārakaḥ(3)

हिन्दी अर्थ

नमः।' इससे शिखाको, ' ॐ हुं कवचाय नमः।' इससे कवचको, ' ॐ भां नेत्राभ्यां नमः ।' इससे नेत्रको और '३» रम् अर्कास्त्राय नमः ।' इससे अस्त्रको पूजा करे। इसके बाद सूर्यकी शक्ति

English

A form of that deity to whom the fragments of a sacrifice are offered;, also used as an attribute of Vis$u. MW. col. 1

अध्याय २४

श्लोक 35

हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च ।अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः

hṛdādikramato dhyātvā ekaikaṃ karma pūjya ca / aṣṭāvaṣṭau tu juhuyāt pratikarmāhutīḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

रानी संज्ञाको तथा उनसे प्रकट हुई छायादेवीकी पूजा करे। फिर चन्द्रमा, मङ्गल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु और केतु-क्रमशः इन ग्रहोंका और सूर्यके प्रचण्ड तेजका पूजन करे। अब

English

Having meditated in the order of heart and so on, and worshipped each rite, one should offer eight oblations again for each rite.

अध्याय २४

श्लोक 36

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः ।वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्

pūrṇāhutiṃ tato dadyāt śrucā mūlena sādhakaḥ / vauṣaḍantena mantreṇa plutaṃ susvaramuccaran

हिन्दी अर्थ

संक्षेपसे पूजन बतलाते हैं-देवताके आसन,

English

Then the practitioner should give the full oblation with the ladle and the root-mantra, pronouncing it prolonged and well-voiced with the mantra ending in "vaushat."

अध्याय २४

श्लोक 37

विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् ।आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत् (४)

viṣṇorvahnintu saṃskṛtya śrapayedvaiṣṇavañcarum / ārādhya sthiṇḍile viṣṇuṃ mantrān saṃsmṛtya saṃśrapet (4)

हिन्दी अर्थ

इनको ही पूजा होती है

English

Having prepared Vishnu's fire, he should cook the Vaishnava porridge; having worshipped Vishnu on the platform and recalled the mantras, he should cook.

अध्याय २४

श्लोक 38

आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् ।गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्

āsanādikrameṇaiva sāṅgāvaraṇamuttamam / gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhyātā devaṃ surottamam

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुके आसनका पूजन ' ॐ श्रीं श्रीं श्रीधरो हरिः हीं।' इस मन्त्रसे करना चाहिए। इसी मन्त्रसे भगवान् विष्णुको मूर्तिका भी पूजन करे। यह सर्वमूर्तिमन्त्र है। इसीको त्रैलोक्यमोहन

English

In order beginning with the seat, the excellent enclosure with the limbs, having worshipped with scent and flowers, meditating on the best god of the gods;

अध्याय २४

श्लोक 39

आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ ।१ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ६२ वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्

ādhāyedhmamathāghārāvājyāvagnīśasaṃsthitau / 1 niyujya sthāpayitveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 devavratānyaśeṣata iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 yogaścāthādhikārata iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 mantrān santarpya saṃtrapet iti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 62 vāyavyanairṛtāśādipravṛttau tu yathākramam

हिन्दी अर्थ

हृषीकेशाय नमः ।' ' ॐ हुं विष्णवे नमः।'— इन मन्त्रोंका उपयोग करे। सम्पूर्ण दीर्घ स्वरोंके द्वारा हृदय आदिको पूजा करे; जैसे- ॐ आं हृदयाय नमः।' इससे हदयकी, ' ३ ई शिरसे

English

having laid the fuel, then the two Aghara oil-streams placed in the Agni and Ishana directions, proceeding in the Vayu, Nirriti and other directions in order,

अध्याय २४

श्लोक 40

आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे ।मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु

ājyabhāgau tato hutvā cakṣuṣī dakṣiṇottare / madhyetha juhuyātsarvamantrānarcākrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

नमः।' इससे सिरकी, ' ३ ऊं शिखायै नमः।'

English

then having offered the two portions of ghee, the two eyes, south and north, and in the middle he should offer all the mantras in order of worship.

अध्याय २४

श्लोक 41

आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् ।शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह(१)

ājyena tarpayenmūrterdaśāṃśenāṅgahomakam / śataṃ sahasraṃ vājyādyaiḥ samidbhirvā tilaiḥ saha(1)

हिन्दी अर्थ

इससे शिखाको, ' ॐ एं कवचाय नमः।' इससे कवचको, ' ॐ ऐं नेत्राभ्यां नमः।' इससे नेत्रोंकी और '३ औं अस्त्राय नमः।' इससे अस्रकी पूजा करे। पाँचवीं अर्थात् परिचारकोंकी पूजा

English

One should satisfy with ghee the forms, with a tenth part the limb-offering; a hundred or a thousand with ghee and the rest, or with fuel sticks and sesame.

अध्याय २४

श्लोक 42

समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् ।आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्

samāpyārcāntu homāntāṃ śucīn śiṣyānupoṣitān / āhūyāgre niveśyātha hy astreṇa prokṣayet paśūn

हिन्दी अर्थ

संग्राम आदिमें विजय आदि देनेवाली है। परिचारकोंमें चक्र, गदा, शङ्क, मुसल, खड्ग,

English

Having completed the worship and ending with the oblations, having called the pure disciples who fasted and seated them in front, one should sprinkle the victims with the weapon-mantra.

अध्याय २४

श्लोक 43

शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः ।लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्(२)

śiṣyānātmani saṃyojya avidyākarmabandhanaiḥ / liṅgānuvṛttaś caitanyaṃ saha liṅgena pāśitam(2)

हिन्दी अर्थ

वनमाला, ' श्रीं' इस बीजसे युक्त श्री-महालक्ष्मी, गरुड, गुरुदेव और इन्द्रादि देवताओंका पूजन किया जाता है। (इनके पूजनमें प्रणवसहित नामके आदि अक्षरमें अनुस्वार लगाकर चतुर्थी

English

Joining the disciples to the Self, bound by the bonds of ignorance and action, consciousness following the subtle body, bound with the subtle body,

अध्याय २४

श्लोक 44

ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ।ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्

dhyānamārgena samprokṣya vāyuvījena śodhayet / tato dahanavījena sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikām

हिन्दी अर्थ

विभक्तियुक्त नामके अन्तमें “नमः ' जोड़ना चाहिए। जैसे '३ चं चक्राय नमः।' ' ॐ गं गदायै नमः।' इत्यादि) सरस्वतीके आसनको पूजामें 'ॐ एं देव्यै सरस्वत्यै नमः।' इस मन्त्रका

English

having sprinkled by the path of meditation, he should purify with the air seed-syllable; then with the fire seed-syllable the creation called the egg of Brahma

अध्याय २४

श्लोक 45

निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम् ।प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेत्(३)

nirdagdhāṃ sakalāṃ dhyāyedbhasmakūṭanibhasthitām / plāvayedvāriṇā bhasma saṃsāraṃ vārmayaṃsmaret(3)

हिन्दी अर्थ

उपयोग करे और उनकी मूर्तिके पूजनमें ' ॐ हीं देव्यै सरस्वत्यै नमः ।' इस मन्त्रसे काम ले। हृदय आदिके लिये पूर्ववत् मन्त्र हैं। सरस्वतीके परिचारकोंमें लक्ष्मी, मेधा, कला, तुष्टि, पुष्टि,

English

one should contemplate as wholly burnt, standing like a heap of ash; flood the ash with water, and recall the world as water.

अध्याय २४

श्लोक 46

तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् ।तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्

tatra śaktiṃ nyaset paścāt pārthivīṃ bījasañjñikām / tanmātrābhiḥ samastābhiḥ saṃvṛtaṃ pārthivaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

गौरी, प्रभा, मति, दुर्गा, गण, गुरु और क्षेत्रपालकी पूजा करे

English

There one should then place the power called the earth-seed; the good earthly egg wrapped by all the subtle elements.

अध्याय २४

श्लोक 47

अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् ।तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्

aṇḍantadudbhavandhyāyettadādhārantadātmakam / tanmadhye cintayenmūrtiṃ pauruṣīṃ praṇavātmikām

हिन्दी अर्थ

तथा ३ गं गणपतये नमः।' इस मन्त्रसे गणेशको, 'ॐ हीं गौयै नमः।' इस मन्त्रसे गौरीकी, ॐ श्रीं श्रियै नमः।' इससे श्रीकी, ॐ हीं त्वरितायै नमः।' इस मन्त्रसे त्वरिताकी,

English

One should contemplate the egg, its arising, its support, made of it; in its middle one should think of the human form made of Om.

अध्याय २४

श्लोक 48

लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् (४) ।विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्

liṅgaṃ saṅkrāmayet paścādātmasthaṃ pūrvasaṃskṛtam (4) / vibhaktendriyasaṃsthānaṃ kramād vṛddhaṃ vicintayet

हिन्दी अर्थ

“ॐ एँ क्लीं सौं त्रिपुरायै नमः।' इस मन्त्रसे त्रिपुराको पूजा करे। इस प्रकार 'त्रिपुरा' शब्द भी चतुर्थी विभक्त्यन्त हो और अन्तमें “नमः ' शब्दका प्रयोग हो। जिन देवताओंके लिये कोई विशेष

English

Afterwards one should transfer the subtle body, stationed in the Self and previously purified, and contemplate it grown in order, with the senses distinctly arranged.

अध्याय २४

श्लोक 49

ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् ।१ समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ६३ द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्

tatoṇḍamabdamekaṃ tu sthitvā dviśakalīkṛtam / 1 samidbhirvā tilais tathā iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 saha liṅgena darśitamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 saṃsārañcākṣayaṃ smarediti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 sthaṇḍile pūrvasaṃskṛtamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 63 dyāvāpṛthivyau śakale tayormadhye prajāpatim

हिन्दी अर्थ

प्रणव लगावे। नामके आदि अक्षरमें अनुस्वार लगाकर उसे बीजके रूपमें रखे तथा पूर्ववत् नामके अन्तमें चतुर्थी विभक्ति और 'नमः' शब्द जोड़ ले। पूजन और जपमें प्रायः सभी मन्त्र

English

Then, having stayed one year in the egg and divided it in two — heaven and earth as the two halves — in the middle of them, Prajapati

अध्याय २४

श्लोक 50

जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् ।मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्

jātaṃ dhyātvā punaḥ prokṣya praṇavena tu saṃśritam / mantrātmakatanuṃ kṛtvā yathānyāsaṃ puroditam

हिन्दी अर्थ

“३कारयुक्त बताये गये हैं। अन्तमें तिल और घी देनेवाले हैं। जो पूजाके इन मन्त्रांका पाठ करेगा, आदिसे होम करे। इस प्रकार ये देवता और मन्त्र वह समस्त भोगोंका उपभोग कर अन्तमें देवलोकको धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष--चारों पुरुषार्थ प्राप्त होगा॥ २५--२७॥ इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें (विष्णु आदि देवताओंकी सामान्य पूजाके विधानका वर्णन!

English

having meditated as born, again sprinkling, joined with Om, making the body made of mantra with placement as stated before,

अध्याय २४

श्लोक 51

विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् ।एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः

viṣṇurhastaṃ tato mūrdhni datvā dhyātvā tu vaiṣṇavam / evamekaṃ bahūn vāpi janitvā dhyānayogataḥ

हिन्दी अर्थ

नामक इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

then Vishnu, having placed his hand on the head and meditating on the Vaishnava; thus, by meditation-yoga, having produced one or many,

अध्याय २४

श्लोक 52

करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा ।नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु

karau saṅgṛhya mūlena netre baddhvā tu vāsasā / netramantreṇa mantrī tān sadanenāhatena tu

हिन्दी अर्थ

पूजाके अधिकारकी सिद्धिके लिये सामान्यतः स्नान-विधि

English

taking the hands with the root-mantra and binding the eyes with a cloth, the mantra-master with the eye-mantra to them with the house, unstruck,

अध्याय २४

श्लोक 53

कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् ।शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्

kṛtapūjo guruḥ samyak devadevasya tattvavān / śiṣyān puṣpāñjalibhṛtaḥ prāṅmukhānupaveśayet

हिन्दी अर्थ

क्रियाओंके लिये पहले स्नान-विधिका वर्णन करता हूँ। पहले नृसिंह-सम्बन्धी बीज या मन्त्रसे' मृत्तिका हाथमें ले। उसे दो भागोंमें विभक्त कर एक भागके द्वारा (नाभिसे लेकर पैरोंतक लेपन

English

the teacher, having worshipped well the god of gods, knowing the truth, should seat the disciples, holding flower-handfuls, facing east.

अध्याय २४

श्लोक 54

अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् ।क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्

arcayeyuś ca tepyevamprasūtā guruṇā harim / kṣiptvā puṣpāñjaliṃ tatra puṣpādibhiranantaram

हिन्दी अर्थ

करे, फिर दूसरे भागके द्वारा) अपने अन्य सब अड़ोंमें लेपन कर मल-स््रान सम्पन्न करे। तदनन्तर शुद्ध स्रानके लिये जलमें डुबकी लगाकर आचमन करे। 'नृसिंह'-मन्त्रसे न्यास करके आत्मरक्षा

English

And they, thus born from the teacher, should worship Hari; having thrown the flower-handful there, then with flowers and the rest,

अध्याय २४

श्लोक 55

अमन्त्रमर्चनं कृत्वा(१) गुरोः पादार्चनन्ततः ।विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा

amantramarcanaṃ kṛtvā(1) guroḥ pādārcanantataḥ / vidhāya dakṣiṇāṃ dadyāt sarvasvaṃ cārdhameva vā

हिन्दी अर्थ

करे। इसके बाद (तन्त्रोक्त रीतिसे) विधि-स््रान

English

having done the worship without mantra, then the worship of the teacher's feet, having done so, one should give a fee — all one's possessions or half.

अध्याय २४

श्लोक 56

गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः ।विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्

guruḥ saṃśikṣayecchiṣyān taiḥ pūjyo nāmabhirhariḥ / viśvaksenaṃ yajedīśaṃ śaṅkhacakragadādharam

हिन्दी अर्थ

अपने शरीरका और आराध्यदेवकी प्रतिमा या ध्यानकल्पित विग्रहका मार्जन करे। इसके बाद अघमर्षण-मन्त्रका जपकर वस्त्र पहनकर आगेका कार्य करे। पहले अङ्गन्यास कर मार्जन-मन्त्रोंसे

English

The teacher should instruct the disciples; Hari is to be worshipped by them with his names. One should worship Vishvaksena, the lord, bearer of conch, discus and mace.

अध्याय २४

श्लोक 57

तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्

tajjapantañca tarjanyā maṇḍalasthaṃ visarjayet //

हिन्दी अर्थ

मार्जन करे। इसके बाद हाथमें जल लेकर नारायण-मन्त्रसे प्राण-संयम करके जलको नासिकासे लगाकर सूँघे। फिर भगवानूका ध्यान करते हुए जलका परित्याग कर दे। इसके बाद

English

Repeating that with the forefinger, one should dismiss him who stands in the mandala.

अध्याय २४

श्लोक 58

विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् ।प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं

viṣṇunirmālyamakhilaṃ viṣvaksenāya cārpayet / praṇītābhis tathātmānamabhiṣicya ca kuṇḍagaṃ

हिन्दी अर्थ

अर्घ्य देकर (ॐ नमो भगवते वासुदेवाय।' इस) द्वादशाक्षर-मन्त्रका जप करे। फिर अन्य

English

All Vishnu's remnants of offering should be offered to Vishvaksena; having sprinkled oneself with the Pranita waters, and the one at the fire-pit,

अध्याय २४

श्लोक 59

वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् ।बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ

vahnimātmani saṃyojya viṣvaksenaṃ visarjayet / bubhukṣuḥ sarvamāpnoti mumukṣur līyate harau

हिन्दी अर्थ

करेरै और प्राणायामादिपूर्वक हृदयमें भगवान् देवता आदिका भक्तिपूर्वक तर्पण करे। योगपीठ

English

having joined the fire to oneself, one should dismiss Vishvaksena. The seeker of enjoyment gains everything; the seeker of liberation dissolves in Hari.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 24
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.