Agni Purana· Agni Purāṇa
258
अध्याय 258 / 381

Adhyaya 259

84 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ84 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५८

श्लोक 1

यजुर्विधानं पुष्कर उवाच यजुर्विधानं वक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ।ॐकारपूर्विका राम महाव्याहृतयो मताः

yajurvidhānaṃ puṣkara uvāca yajurvidhānaṃ vakṣyāmi bhuktimuktipradaṃ śṛṇu / oṃkārapūrvikā rāma mahāvyāhṛtayo matāḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिणभागमें ' धर्ममयाय नमः', वामभागमें ' अधर्ममयाय नमः ', घरके भीतर ' ध्रुवाय नमः ', घरके बाहर ' मृत्यवे नमः ' तथा जलाशयमें “वरुणाय नमः '-- इस मन्त्रसे बलि अर्पित करे। फिर घरके

English

A person (who mates) with a slave girl ora maid¬ servant held in captivity, though otherwise fit for cohabitation, should be fined fifty panas.

अध्याय २५८

श्लोक 2

सर्वकल्मषनाशिन्यः सर्वकामप्रदास् तथा ।आज्याहुतिसहस्रेण देवानाराधयेद्बुधः

sarvakalmaṣanāśinyaḥ sarvakāmapradās tathā / ājyāhutisahasreṇa devānārādhayedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर ' भूतेभ्यो नमः '-- इस मन्त्रसे भूतबलि दे। घरके भीतर "धनदाय नमः' कहकर कुबेरको बलि दे। इसके बाद मनुष्य घरसे पूर्वदिशामें "इन्द्राय नमः, इन्द्रपुरुषेभ्यो नमः '— इस मन्त्रसे इन्द्र और इन्द्रके पार्घदपुरुषोंको बलि अर्पित करे। तत्पश्चात् दक्षिणमें यमाय नमः, यमपुरुषेभ्यो नमः’ इस मन्त्रसे, 'बरुणाय नमः, चरुणपुरुषेभ्यो नमः'--इस मन्त्रसे पश्चिममें,

English

A person who adds or omits in copying the royal edict or one who releases a seducer should be fined the highest {sdhas).

अध्याय २५८

श्लोक 3

मनसः काङ्क्षितं राम मनसेप्सितकामदं ।शान्तिकामो यवैः कुर्यात्तिलैः पापापनुत्तये

manasaḥ kāṅkṣitaṃ rāma manasepsitakāmadaṃ / śāntikāmo yavaiḥ kuryāttilaiḥ pāpāpanuttaye

हिन्दी अर्थ

“सोमाय नमः, सोमपुरुषेभ्यो नमः '--इस मन्त्रसे उत्तरमें और ' ब्रह्मणे वास्तोष्पतये नमः, ब्रह्मपुरुषेभ्यो नमः '-- इस मन्त्रसे गृहके मध्यभागमें बलि दे। 'विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः '--इस मन्त्रसे घरके

English

The two eyes should be plucked out in the case of a person who acts hostile to the king or the nation. A SUdra living like a brahmin (should be) fined eight hundred {pams).

अध्याय २५८

श्लोक 4

धान्यैः सिद्धार्थकैश् चैव सर्वकाम करैस् तथा ।औदुम्बरीभिरिध्माभिः पसुकामस्य शस्यते

dhānyaiḥ siddhārthakaiś caiva sarvakāma karais tathā / audumbarībhiridhmābhiḥ pasukāmasya śasyate

हिन्दी अर्थ

आकाशमें ऊपरकी ओर बलि अर्पित करे। 'स्थण्डिलाय नमः '-- इस मन्त्रसे पृथ्वीपर बलि इस मन्त्रसे दिनमें बलि दे तथा 'रात्रिचारिभ्यो भूतेभ्यो नमः ' इस मन्त्रसे रात्रिमें बलि अर्पित करे। घरके बाहर जो बलि दी जाती है, उसे प्रतिदिन सायंकाल और प्रातःकाल देते रहना

English

If one has been defeated in the proper way, thinks that he is unconquered, he should be defeated ( again) when he comes and should be punished (to pay) double the (amount of) fine.

अध्याय २५८

श्लोक 5

दध्ना चैवान्नकामस्य पयसा शान्तिमिच्छतः ।अपामार्गसमिद्धस्तु कामयन् कनकं बहु

dadhnā caivānnakāmasya payasā śāntimicchataḥ / apāmārgasamiddhastu kāmayan kanakaṃ bahu

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यदि दिनमें श्राद्ध-सम्बन्धी पिण्डदान किया जाय तो उस दिन सायंकालमें बलि नहीं देनी चाहिए

English

A king who has fined a person unjustly should offer the amount to (lord) Varuna and pay thirty times (the amount) to the brahmins.

अध्याय २५८

श्लोक 6

कन्याकामो घृताक्तानि युग्मशो ग्रथितानि तु ।जातीपुष्पाणि जुहुयाद्ग्रामार्थी तिलतण्डुलान्

kanyākāmo ghṛtāktāni yugmaśo grathitāni tu / jātīpuṣpāṇi juhuyādgrāmārthī tilataṇḍulān

हिन्दी अर्थ

पितृ- शराद्धमें दक्षिणाग्र कुशोंपर पहले पिताको, फिर पितामहको और उसके बाद प्रपितामहको पिण्ड देना चाहिए। इसी प्रकार पहले माताको, फिर पितामहीको, फिर प्रपितामहीको पिण्ड अथवा जल दे। इस प्रकार 'पितृयाग' चाहिए

English

Piety, wealth, fame, esteem of mankind, favour, love of the suljjects and permanent residence in heaven, dispensing justice even as (people) watch are the seven qualities of a king.

अध्याय २५८

श्लोक 7

वश्यकर्मणि शाखोढवासापामार्गमेव च ।विषासृङ्मिश्रसमिधो व्याधिघातस्य भार्गव

vaśyakarmaṇi śākhoḍhavāsāpāmārgameva ca / viṣāsṛṅmiśrasamidho vyādhighātasya bhārgava

हिन्दी अर्थ

बने हुए पाकमेंसे बलिवैश्वदेव करनेके बाद पाँच बलियाँ दी जाती हैं। उनमें सर्वप्रथम “गो- बलि' है; किंतु यहाँ पहले 'काकबलि 'का विधान किया गया है--

English

Atimukta will also get the same fruit. The pdfald (flower) conveys one to the world of Visnu. One gets the world of Visnu with the karavlra (flowers). One becomes fortunate with japd (flowers).

अध्याय २५८

श्लोक 8

क्रुद्धस्तु जुहुयात्सम्यक् शत्रूणां बधकाम्यया ।सर्वव्रीहिमयीं कृत्वा राज्ञः प्रतिकृतिं द्विज

kruddhastu juhuyātsamyak śatrūṇāṃ badhakāmyayā / sarvavrīhimayīṃ kṛtvā rājñaḥ pratikṛtiṃ dvija

हिन्दी अर्थ

ते काकाः प्रतिगृहन्तु इमं पिण्डं मयोदधृतम्। ' यह पिण्ड ग्रहण करें।' इस मन्त्रसे काकबलि देकर निम्नाङ्कित मन्त्रसे कुत्तोंके लिये अन्नका ग्रास दे

English

One would reach the world of Visnu with the pdvanti, kubjaka and tagara (flowers). (One would reach) the world of Visnu with the karnikara. There would be destruction of sin with kurmfha.

अध्याय २५८

श्लोक 9

सहस्रशस्तु जुहुयाद्राजा वशगतो भवेत् ।वस्त्रकामस्य पुष्पाणि दर्वा व्याधिविनाशिनी

sahasraśastu juhuyādrājā vaśagato bhavet / vastrakāmasya puṣpāṇi darvā vyādhivināśinī

हिन्दी अर्थ

“श्याम और शबल (काले और चितकबरे) रंगवाले दो श्वान विवस्वानूके कुलमें उत्पन्न हुए हैं। मैं उन दोनोंके लिये पिण्ड प्रदान करता हूँ। वे लोक-परलोकके मार्गमें सदा मेरी रक्षा करें

English

One who has discontinued (doing) five sacrifices' (would suffer) in kutfala hell eating urine and blood. One who has eaten the forbidden food would take blood in the filthy hell.

अध्याय २५८

श्लोक 10

ब्रह्मवर्चसकामस्य वासोग्रञ्च विधीयते ।प्रत्यङ्गिरेषु जुहुयात्तुषकण्टकभस्मभिः

brahmavarcasakāmasya vāsograñca vidhīyate / pratyaṅgireṣu juhuyāttuṣakaṇṭakabhasmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः । प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः॥ ‘त्रैलोक्यजननी, सुरभिपुत्री गौएँ सबका हित करनेवाली, पवित्र एवं पापोंका विनाश करनेवाली हैं। वे मेरे द्वारा दिये हुए ग्रासको ग्रहण करें।' इस

English

One who afflicts others would be tormented in the hell tailapdka like sesamum. One who kills a person who has sought refuge would be cooked in the tailapdka.

अध्याय २५८

श्लोक 11

विद्वेषणे च पक्ष्माणि काककौशिकयोस् तथा ।कापिलञ्च घृतं हुत्वा तथा चन्द्रग्रहे द्विज

vidveṣaṇe ca pakṣmāṇi kākakauśikayos tathā / kāpilañca ghṛtaṃ hutvā tathā candragrahe dvija

हिन्दी अर्थ

याचकोंको भिक्षा दिलावे। तदनन्तर दीन प्राणियों एवं अतिथियोंका अन्नसे सत्कार करके गृहस्थ स्वयं भोजन करे

English

One who withholds gifts at the sacrifice and who sells wine would be thrown into the hell nirucchvdsa. Similarly,

अध्याय २५८

श्लोक 12

वचाचूर्णेन सम्पातात्समानीय च तां वचां ।सहस्रमन्त्रितां भुक्त्वा मेधावी जायते नरः

vacācūrṇena sampātātsamānīya ca tāṃ vacāṃ / sahasramantritāṃ bhuktvā medhāvī jāyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

(अनाहिताग्नि पुरुष निम्नलिखित मन्त्रोसे जलमें अन्नकी आहुतियाँ दे) १, उत्तरार्थके स्थानमें यह पाठान्तर उपलब्ध होता है-वायसाः प्रतिगृहन्तु भूमौ पिण्डं मयोज्झितम्। २. कहीं-कहीं --द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्धवौ । ताभ्यामन्नं प्रदास्यामि स्यातामेतावहिंसको ॥-ऐसा पाठ मिलता है।

English

To be performed by a householder — brahmayajfta, pitryajtla, daiva- pitryajHa,, bhSlayajfla and nryajha respectively denoting teaching, libation to manes, oblation to gods, offering made to spirits and feeding guests.

अध्याय २५८

श्लोक 13

एकादशाङ्गुलं शङ्कु लौहं खादिरमेव च(१) ।द्विषतो बधोसीति जपन्निखनेद्रिपुवेश्मनि

ekādaśāṅgulaṃ śaṅku lauhaṃ khādirameva ca(1) / dviṣato badhosīti japannikhanedripuveśmani

हिन्दी अर्थ

स्वाहा । ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा। ॐ देवकृतस्यैन- यच्चाहमेनो विद्वांश्चकार

English

The killer of an animal (would be thrown) into an alkaline lake. One who steals the land (would be placed) under a current as sharp as a razor. One who steals a cow or gold (would be thrown) into (the hell) ambarisa. One who cuts a tree (would be put) in (the hell) vajraSastraka.

अध्याय २५८

श्लोक 14

उच्चाटनमिदं कर्म शत्रूणां कथितं तव ।चक्षुष्या इति जप्त्वा च विनष्टञ्चक्षुराप्नुयात्

uccāṭanamidaṃ karma śatrūṇāṃ kathitaṃ tava / cakṣuṣyā iti japtvā ca vinaṣṭañcakṣurāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

यह मैंने तुमसे विष्णुपूजन एवं बलिवैश्वदेवका इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'देवपूजा और वैश्वदेव-बलिका वर्णन” नामक दो सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One who steals wine would be put into (hell)

अध्याय २५८

श्लोक 15

उपयुञ्जत इत्य् एदनुवाकन्तथान्नदं ।तनूनपाग्ने सदिति दूर्वां हुत्वार्तिवर्जितः

upayuñjata ity edanuvākantathānnadaṃ / tanūnapāgne saditi dūrvāṃ hutvārtivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

दिक्पालस्वानकी विधिका वर्णन

English

One who receives a bribe (would be tormented) in (the hell) durdhara. One who cohabits women taken captive (would suffer) in the hell (called) manjusa. One who censures scriptures (would be thrown) in the unstable hell loha.

अध्याय २५८

श्लोक 16

भेषजमसीति दध्याज्यैर् होमः पशूपसर्गनुत्(२) ।१ खादिरमेव वेति ग॥ , घ॥ , ञ॥ च २ पशूपसर्गहेति क॥ , छ॥ च :प् ४४८ त्र्यम्वकं यजामहे होमः सौभाग्यवर्धनः

bheṣajamasīti dadhyājyair homaḥ paśūpasarganut(2) / 1 khādirameva veti ga.. , gha.. , ña.. ca 2 paśūpasargaheti ka.. , cha.. ca :p 448 tryamvakaṃ yajāmahe homaḥ saubhāgyavardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं-- परशुराम! अब मैं सम्पूर्ण अर्थांको सिद्ध करनेवाले शान्तिकारक स्रानका वर्णन करता हूँ, सुनो। बुद्धिमान् पुरुष नदीतटपर भगवान् श्रीविष्णु एवं ग्रहोंको स्नान करावे। ज्वरजनित पीड़ा आदिमें तथा विघ्नराज एवं ग्रहोंके कष्टसे पीड़ित होनेपर उस पीड़ासे छूटनेवाले पुरुषको देवालयमें खान करना चाहिए। विद्याप्राप्तिको अभिलाषा रखनेवाले छात्रको किसी

English

One who cohabits others' wives (would enter) (the hell) idlmala (and embrace) glowing iron or stone. Similarly, a woman cohabiting many men would do.

अध्याय २५८

श्लोक 17

कन्यानाम गृहीत्वा तु कन्यलाभकरः परः ।भयेषु तु जपन्नित्यं भयेभ्यो विप्रमुच्यते

kanyānāma gṛhītvā tu kanyalābhakaraḥ paraḥ / bhayeṣu tu japannityaṃ bhayebhyo vipramucyate

हिन्दी अर्थ

जलाशय अथवा घरमें ही स्नान करना चाहिए तथा विजयकी कामनावाले पुरुषके लिये तीर्थजलमें स्नान करना उचित है। जिस नारीका गर्भ स्खलित हो जाता हो, उसे पुष्करिणीमें स्नान कराये। जिस

English

I shall describe the Bhismapaheaka, that is the foremost among the vows and that which yields everything. It should be done on the eleventh day in the bright fortnight in k&rttika.

अध्याय २५८

श्लोक 18

धुस्तूरपुष्पं सघृतं हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् ।हुत्वा तु गुग्गुलं राम स्वप्ने पश्यति शङ्करं

dhustūrapuṣpaṃ saghṛtaṃ hutvā syāt sarvakāmabhāk / hutvā tu guggulaṃ rāma svapne paśyati śaṅkaraṃ

हिन्दी अर्थ

स्त्रीक नवजात शिशुकी जन्म लेते ही मृत्यु हो जाती हो, वह अशोकवृक्षके समीप स्नान करे। रजोदर्शनको कामना करनेवाली स्त्री पुष्पोंसे शोभायमान उद्यानमें और पुत्राभिलाषिणी समुद्रमें स्नान करे। सौभाग्यकी कामनावाली स््त्रयोंको घरमें स्नान करना चाहिए। परंतु जो सब कुछ चाहते हों, ऐसे सभी स्त्री-पुरुषोंको भगवान् विष्णुके अर्चाविग्रहोंके समीप स्नान करना उत्तम है। श्रवण,

English

(The observer of the vow) should bathe thrice (daily) for five days and satisfy gods and manes with five kinds of grains and sesamum. He should worship lord Hari silently.

अध्याय २५८

श्लोक 19

युञ्जते मनो ऽनुवाकं जप्त्वा दीर्घायुराप्नुयात् ।विष्णोरवाटमित्येतत्(१) सर्वबाधाविनाशनं

yuñjate mano 'nuvākaṃ japtvā dīrghāyurāpnuyāt / viṣṇoravāṭamityetat(1) sarvabādhāvināśanaṃ

हिन्दी अर्थ

रेवती एवं पुष्य नक्षत्रोंमें सभीके लिये स्नान करना प्रशस्त है॥ १-४ ३॥

English

Having bathed the deity with the five things got from a cow and with the five sweet things, sandal paste should be be¬ smeared and guggulu should be burnt along with ghee.

अध्याय २५८

श्लोक 20

रक्षोघ्नञ्च यशस्यञ्च तथैव विजयप्रदं ।अयत्नो अग्निरित्येतत् संग्रामे विजयप्रदं

rakṣoghnañca yaśasyañca tathaiva vijayapradaṃ / ayatno agnirityetat saṃgrāme vijayapradaṃ

हिन्दी अर्थ

काम्यस्रान करनेवाले मनुष्यके लिये एक सप्ताह पूर्वसे ही उबटन लगानेका विधान है। पुनर्नवा वृक्षकी छाल, मधूक (महुआ), दो प्रकारकी

English

A lamp should be offered. Food offering should be made day and night. He should then repeat (the syllable) "Om obei¬ sance to Vasudeva" one hundred and eight times.

अध्याय २५८

श्लोक 21

इदमापः प्रवहत स्नाने पापापनोदनं ।विश्वकर्मन्नु हविषा सूचीं लौहीन्दशाङ्गुलाम्

idamāpaḥ pravahata snāne pāpāpanodanaṃ / viśvakarmannu haviṣā sūcīṃ lauhīndaśāṅgulām

हिन्दी अर्थ

नागकेसर, अम्बरी, मञ्जिष्ठा (मजीठ), जटामाँसी, यासक, कर्दम (दक्ष-कर्दम), प्रियंगु, सर्षप,

English

The performer of the vow should then make oblations of sesamum and rice dipped in ghee with the sacred syllable of six letters along with the word 'oblations.'

अध्याय २५८

श्लोक 22

कन्याया निखनेद्द्वारि सान्यस्मै न प्रदीयते ।देव सवितरेतेन जुहुयाद्बलकामो द्विजोत्तम

kanyāyā nikhaneddvāri sānyasmai na pradīyate / deva savitaretena juhuyādbalakāmo dvijottama

हिन्दी अर्थ

पञ्चगव्य-इन सबका उबटन करके स्रान करे तदनन्तर ताम्रपत्रपर अष्टदल पद्म-मण्डलका निर्माण करके पहले उसकी कर्णिका (-के मध्यभाग) -में श्रीविष्णुका, उनके दक्षिणभागे ब्रह्माका तथा वामभागमें शिवका अङ्कन और

English

After having practised the (Bhismapancaka)Bhlsma, reach¬ ed lord Hari. That is why (it is known as) Bhismapancaka. One should worship lord Brahma and fast while practising the vow.

अध्याय २५८

श्लोक 23

अग्नौ स्वाहेति जुहुयाद्बलकामो द्विजोत्तम ।तिलैर् यवैश् च धर्मज्ञ तथापामार्गतण्डुलैः

agnau svāheti juhuyādbalakāmo dvijottama / tilair yavaiś ca dharmajña tathāpāmārgataṇḍulaiḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करे। फिर पूर्व आदि दिशाओंके दलोंमें क्रमशः इन्द्र आदि दिक्पालोंको आयुधों एवं बन्धु- बान्धवोंसहित अङ्कित करे। तदनन्तर पूर्वादि दिशाओं और अग्नि आदि कोणोंमें भी आठ

English

"O Daughter of a king!® Obeisance to you, the wife of the sage (Agastya)! One who is a great devotee! O Governess of the celestials! Accept libation. O Lopa- mudra! One who is famous!

अध्याय २५८

श्लोक 24

सहस्रमन्त्रितां कृत्वा तथा गोरोचनां द्विज ।तिलकञ्च तथा कृत्वा जनस्य प्रियतामियात्

sahasramantritāṃ kṛtvā tathā gorocanāṃ dvija / tilakañca tathā kṛtvā janasya priyatāmiyāt

हिन्दी अर्थ

स्नान-मण्डलोंका निर्माण करे। उन मण्डलोंमें विष्णु, ब्रह्मा, शिव एवं इन्द्र आदि देवताओंका उनके आयुधोंसहित पूजन करके उनके उद्देश्यसे होम करे। प्रत्येक देवताके निमित्त समिधाओं, तिलों या घृतोंकी १०८ (एक सौ आठ) आहुतियाँ दे।

English

They were brothers, both demons.

अध्याय २५८

श्लोक 25

रुद्राणाञ्च तथा जप्यं सर्वाघविनिसूदनं ।सर्वकर्मकरो होमस् तथा सर्वत्र शन्तिदः

rudrāṇāñca tathā japyaṃ sarvāghavinisūdanaṃ / sarvakarmakaro homas tathā sarvatra śantidaḥ

हिन्दी अर्थ

चित्रभानु, पर्जन्य एवं सुदर्शन--इन आठ कलशोंकी स्थापना करे और उनके भीतर अश्विनीकुमार, रद्र, मरुद्गण, विश्वेदेव, हैत्य, वसुगण तथा मुनिजनों एवं अन्य देवताओंका आवाहन करे । उनसे प्रार्थना

English

Daughter of the king of Vidarbha.

अध्याय २५८

श्लोक 26

अजाविकानामश्वानां कुञ्जराणां तथा गवां ।मनुष्याणान्नरेन्द्राणां बालानां योषितामपि

ajāvikānāmaśvānāṃ kuñjarāṇāṃ tathā gavāṃ / manuṣyāṇānnarendrāṇāṃ bālānāṃ yoṣitāmapi

हिन्दी अर्थ

करे कि 'आप सब लोग प्रसन्नतापूर्वक इन कलशोंमें आविष्ट हो जायँ।' इसके बाद उन कलशोंमें जयन्ती, विजया, जया, शतावरी, शतपुष्पा, विष्णुक्रान्ता नामसे प्रसिद्ध अपराजिता, ज्योतिष्मती, अतिबला, उशीर, चन्दन, केसर, कस्तूरी, कपूर,

English

Then the brahmins should be given food (as well as) ghee, sweet gruel and sweet balls. Cows, clothes and gold should be given to them as fees.

अध्याय २५८

श्लोक 27

ग्रामाणां नगरानाञ्च देशानामपि भार्गव ।१ विष्णोर्विराटमित्येतदिति घ॥ , ञ॥ च ।विष्टोरराटमित्येतदिति क॥ , ज॥ , ट॥ च :प् ४४९ उपद्रुतानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैव च

grāmāṇāṃ nagarānāñca deśānāmapi bhārgava / 1 viṣṇorvirāṭamityetaditi gha.. , ña.. ca / viṣṭorarāṭamityetaditi ka.. , ja.. , ṭa.. ca :p 449 upadrutānāṃ dharmajña vyādhitānāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

लवङ्ग आदि ओषधियाँ तथा मृत्तिका और पञ्चगव्य डाले । तत्पश्चात् ब्राह्मण साध्य मनुष्यको भद्रपीठपर

English

For villages, cities and countries too, Bhargava, those afflicted, knower of dharma, and the diseased,

अध्याय २५८

श्लोक 28

मरके समनुप्राप्ते रिपुजे च तथा भये ।रुद्रहोमः परा शान्तिः पायसेन घृतेन च

marake samanuprāpte ripuje ca tathā bhaye / rudrahomaḥ parā śāntiḥ pāyasena ghṛtena ca

हिन्दी अर्थ

बैठाकर इन कलशोंके जलसे बलपूर्वक खान करावे। राज्याभिषेकके मन्त्रॉमें उक्त देवताओंके उद्देश्यसे पृथक्-पृथक् होम करना चाहिए । तत्पश्चात् पूर्णाहुति देकर आचार्यको दक्षिणा दे। पूर्वकालमें देवगुरु बृहस्पतिने इन्द्रका इसी प्रकार अभिषेक किया था, जिससे वे हैत्योंका वध करनेमें समर्थ हो सके। यह मैंने संग्राम आदिमें विजय आदि प्रदान करनेवाला 'दिक्पालस्नान' कहा है

English

when an epidemic has arrived and in fear born of enemies, the Rudra oblation is the supreme pacification, with pudding and ghee.

अध्याय २५८

श्लोक 29

कुष्माण्डघृतहोमेन सर्वान् पापान् व्यपोहति ।शक्तुयावकभैक्षाशी नक्तं मनुजसत्तम

kuṣmāṇḍaghṛtahomena sarvān pāpān vyapohati / śaktuyāvakabhaikṣāśī naktaṃ manujasattama

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें "दिक्पाल-ख्रानकी विधिका वर्णन” नामक दो सौ पैँसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

By an oblation of pumpkin and ghee he removes all sins. Living on barley meal and yavaka alms at night, best of men,

अध्याय २५८

श्लोक 30

बहिःस्नानरतो मासान्मुच्यते ब्रह्महत्यया ।मधुवातेति मन्त्रेण होमादितो ऽखिलं लभेत्

bahiḥsnānarato māsānmucyate brahmahatyayā / madhuvāteti mantreṇa homādito 'khilaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं- परशुराम! जो मनुष्य विघ्नराज विनायकद्वारा पीडित हैं, उनके लिये सर्व-मनोरथ-साधक स्रानकी विधिका वर्णन करता हूँ। कर्में विघ्न और उसको सिद्धिके लिये विष्णु, शिव और ब्रह्माजीने विनायकको पुष्पदन्त आदि गणोंके अधिपतिपदपर प्रतिष्ठित किया है। विघ्नराज विनायकके द्वारा जो ग्रस्त है, उस पुरुषके लक्षण सुनो। वह स्वप्नमें बहुत अधिक

English

devoted to outer bathing, for months he is freed from Brahmin-killing. With the mantra "Madhu vata" by oblation and the rest one would obtain everything.

अध्याय २५८

श्लोक 31

दधि क्राव्नेति हुत्वा तु पुत्रान् प्राप्नोत्यसंशयं ।तथा घृतवतीत्येतदायुष्यं स्यात् घृतेन तु

dadhi krāvneti hutvā tu putrān prāpnotyasaṃśayaṃ / tathā ghṛtavatītyetadāyuṣyaṃ syāt ghṛtena tu

हिन्दी अर्थ

स्नान करता है और वह भी गहरे जलमें। (उस अवस्थामें वह यह भी देखता है कि पानीका स्रोत मुझे बहाये लिये जाता है, अथवा मैं डूब रहा हूँ।) वह मूँड मुँड़ाये (और गेरुआँ वस्त्र

English

Having offered with "Dadhikravno" one surely obtains sons; likewise "Ghritavati" gives long life with ghee;

अध्याय २५८

श्लोक 32

स्वस्तिन इन्द्र इत्य् एतत्सर्वबाधाविनाशनं ।इह गावः प्रज्यायध्वमिति पुष्टिविवर्धनम्

svastina indra ity etatsarvabādhāvināśanaṃ / iha gāvaḥ prajyāyadhvamiti puṣṭivivardhanam

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले) मनुष्योंको भी देखता है। कच्चे मांस खानेवाले गीधों एवं व्याघ्र आदि पशुओंकी पीठपर चढ़ता है। (चाण्डालों, गदहों और ऊँटोंके साथ एक स्थानपर बैठता है ।) जाग्रत्-अवस्थामें भी जब वह कहीं जाता है तो उसे यह अनुभव होता है कि शत्रु मेरा पीछा कर रहे हैं। उसका चित्त विक्षिप्त रहता है। उसके द्वारा किये हुए प्रत्येक कार्यका आरम्भ निष्फल होता है। वह

English

"Svasti na Indra" destroys all obstacles; "Iha gavah prajayadhvam" increases nourishment;

अध्याय २५८

श्लोक 33

घृताहुतिसहस्रेण तथा लक्ष्मीविनाशनं ।श्रुवेण देवस्य त्वेति हुत्वापामार्गतण्डुलं

ghṛtāhutisahasreṇa tathā lakṣmīvināśanaṃ / śruveṇa devasya tveti hutvāpāmārgataṇḍulaṃ

हिन्दी अर्थ

अकारण ही खिन्न रहता है । विघ्नराजको सतायी

English

by a thousand ghee oblations likewise it destroys misfortune. Having offered with a ladle "Devasya tva" apamarga and rice,

अध्याय २५८

श्लोक 34

मुच्यते विकृताच्छीघ्रमभिचारान्न संशयः ।रुद्र पातु पलशस्य समिद्भिः कनकं लभेत्

mucyate vikṛtācchīghramabhicārānna saṃśayaḥ / rudra pātu palaśasya samidbhiḥ kanakaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

हुई कुमारी कन्याको जल्दी वर ही नहीं मिलता है और विवाहिता स्त्री भी संतान नहीं पाती। श्रोत्रियको आचार्यपद नहीं मिलता। शिष्य अध्ययन नहीं कर पाता। वैश्यको व्यापारमें और किसानको खेतीमें लाभ नहीं होता है। राजाका पुत्र भी राज्यको हस्तगत नहीं कर पाता है। ऐसे पुरुषको (किसी पवित्र दिन एवं शुभ मुहूर्तमें विधिपूर्वक स्नान कराना चाहिए। हस्त, पुष्य, अश्विनी, मृगशिरा

English

one is quickly freed from hostile rites and deformity, no doubt. "Rudra pathu" — with palasha fuel one would obtain gold;

अध्याय २५८

श्लोक 35

शिवो भवेत्यग्न्युत्पाते व्रीहिभिर्जुहुयान्नरः ।याः सेना इति चैतच्च तस्करेभ्यो भयापहम्

śivo bhavetyagnyutpāte vrīhibhirjuhuyānnaraḥ / yāḥ senā iti caitacca taskarebhyo bhayāpaham

हिन्दी अर्थ

तथा श्रवण नक्षत्रमें किसी भद्रपीठपर स्वस्तिवाचन- पूर्वक बिठाकर उसे स्नान करानेका विधान है। पीली सरसों पीसकर उसे घीसे ढीला करके उबटन बनावे और उसको उस मनुष्यके सम्पूर्ण

English

"Shivo bhava" — in a fire-portent a man should offer with rice; "Yah sena" removes fear of thieves.

अध्याय २५८

श्लोक 36

यो अस्मभ्यमवातीयाद्धुत्वा कृष्णतिलान्नरः ।सहस्रशो ऽभिचाराच्च मुच्यते विकृताद्द्विज

yo asmabhyamavātīyāddhutvā kṛṣṇatilānnaraḥ / sahasraśo 'bhicārācca mucyate vikṛtāddvija

हिन्दी अर्थ

शरीरमें मले। फिर उसके मस्तकपर सर्वौषधिसहित सब प्रकारके सुगन्धित द्रव्यका लेप करे। चार कलशोंके जलसे उनमें सर्वौषधि छोड़कर स्नान कराये। अश्वशाला, गजशाला, वल्मीक (बाँबी), नदी-संगम तथा जलाशयसे लायी गयी पाँच प्रकारकी मिट्टी, गोरोचन, गन्ध (चन्दन, कुङ्कुम,

English

"Yo asmabhyam avatiyat" — having offered black sesame, a man is freed a thousandfold from hostile and deformed (rites), twice-born.

अध्याय २५८

श्लोक 37

अन्नेनान्नपतेत्येवं हुत्वा चान्नमवाप्नुयात् ।हंसः शुचिः सदित्येतज्जप्तन्तोये ऽघनाशनं

annenānnapatetyevaṃ hutvā cānnamavāpnuyāt / haṃsaḥ śuciḥ sadityetajjaptantoye 'ghanāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

उन कलशोंके जलमें छोड़े। आचार्य पूर्व- दिशावर्ती कलशको लेकर निम्नाङ्कित मन्त्रसे

English

With "Annenannapate" thus having offered one obtains food. "Hamsah shuchishat" recited in water destroys sin;

अध्याय २५८

श्लोक 38

चत्वारि भङ्गेत्येतत्तु सर्वपापहरं जले ।देवा यज्ञेति जप्त्वा तु ब्रह्मलोके महीयते

catvāri bhaṅgetyetattu sarvapāpaharaṃ jale / devā yajñeti japtvā tu brahmaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

यजमानका अभिषेक करे- “जो सहस्रों नेत्रों (अनेक प्रकारको शक्तियों) - से युक्त हैं, जिसकी सैकड़ों धाराएँ (बहुत-से प्रवाह) हैं और जिसे महर्षियोंने पावन बनाया है, उस पवित्र जलसे मैं (विनायकजनित उपद्रवसे

English

"Chatvari" in water takes away all sins; having recited "Deva yajna" one is honored in Brahma's world.

अध्याय २५८

श्लोक 39

वसन्तेति च हुत्वाज्यं आदित्याद्वरमाप्नुयात् ।सुपर्णोसीति चेत्यस्य कर्मव्याहृतिवद्भवेत्

vasanteti ca hutvājyaṃ ādityādvaramāpnuyāt / suparṇosīti cetyasya karmavyāhṛtivadbhavet

हिन्दी अर्थ

ग्रस्त) तुम्हारा (उक्त उपद्रवकी शान्तिके लिये) अभिषेक करता हूँ। यह पावन जल तुम्हें पवित्र करे'॥ १-९ ३॥

English

Having offered ghee with "Vasanta" one obtains a boon from the Sun; "Suparno asi" — its act is like the vyahritis.

अध्याय २५८

श्लोक 40

नमः स्वाहेति त्रिर्जप्त्वा बन्धनान्मोक्षमाप्नुयात् ।अन्तर्जले त्रिरावर्त्य द्रुपदा सर्वपापमुक्

namaḥ svāheti trirjaptvā bandhanānmokṣamāpnuyāt / antarjale trirāvartya drupadā sarvapāpamuk

हिन्दी अर्थ

(तदनन्तर दक्षिण दिशामें स्थित द्वितीय कलश लेकर नीचे लिखे मन्त्रको पढ़ते हुए अभिषेक भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः ।

English

Having repeated "Namah svaha" thrice one obtains release from bondage; having repeated "Drupada" thrice in water one is freed from all sin.

अध्याय २५८

श्लोक 41

इह गावः प्रजायध्वं मन्त्रोयं बुद्धिवर्धनः ।हुतन्तु सर्पिषा दध्ना पयसा पायसेन वा

iha gāvaḥ prajāyadhvaṃ mantroyaṃ buddhivardhanaḥ / hutantu sarpiṣā dadhnā payasā pāyasena vā

हिन्दी अर्थ

'राजा वरुण, सूर्य, बृहस्पति, इन्द्र, वायु

English

"Iha gavah prajayadhvam" — this mantra increases intelligence; offered with ghee, curds, milk or pudding.

अध्याय २५८

श्लोक 42

शतम् य(१) इति चैतेन हुत्वा पर्णफलाणि च ।आरोग्यं श्रियमाप्नोति जीवितञ्च चिरन्तथा

śatam ya(1) iti caitena hutvā parṇaphalāṇi ca / ārogyaṃ śriyamāpnoti jīvitañca cirantathā

हिन्दी अर्थ

(फिर तीसरा पश्चिम कलश लेकर निम्नाङ्कित यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि॥ ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तदघ्नन्तु सर्वदा।

English

Having offered leaves and fruits with "Shatam ya," one obtains health, prosperity and long life.

अध्याय २५८

श्लोक 43

ओषधीः प्रतिमोदग्ध्वं(२) वपने लवने ऽर्थकृत् ।अश्वावती पायसेन होमाच्छान्तिमवाप्नुयात्

oṣadhīḥ pratimodagdhvaṃ(2) vapane lavane 'rthakṛt / aśvāvatī pāyasena homācchāntimavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

“तुम्हारे केशोंमें, सीमन्तमें, मस्तकपर, ललाटमें, कानोंमें और नेत्रॉंमें भी जो दुर्भाग्य (या अकल्याण) है, उसे जलदेवता सदाके लिये शान्त करें'॥ ११ ३ ॥

English

"Oshadhih pratimodadhvam" gives wealth in sowing and reaping; "Ashvavati" by pudding oblation obtains peace.

अध्याय २५८

श्लोक 44

तस्मा इति च मन्त्रेन बन्धनस्थो विमुच्यते ।युवा सुवासा इत्य् एव वासांस्याप्नोति चोत्तमम्

tasmā iti ca mantrena bandhanastho vimucyate / yuvā suvāsā ity eva vāsāṃsyāpnoti cottamam

हिन्दी अर्थ

(तत्पश्चात् चौथा कलश लेकर पूर्वोक्त तीनों करनेवाले यजमानके मस्तकपर बायें हाथमें लिये हुए कुशोंको रखकर आचार्य उसपर गूलरकी खुवासे सरसोंका तेल उठाकर डाले

English

With the mantra "Tasmai" one in bondage is freed; with "Yuva suvasa" one obtains the best garments.

अध्याय २५८

श्लोक 45

मुञ्चन्तु मा शपथ्यानि सर्वान्तकविनाशनम्(३) ।मा माहिंसीस्तिलाज्येन हुतं रिपुविनाशनं(४)

muñcantu mā śapathyāni sarvāntakavināśanam(3) / mā māhiṃsīstilājyena hutaṃ ripuvināśanaṃ(4)

हिन्दी अर्थ

३ शालाय स्वाहा। ३० कण्टकाय स्वाहा।

English

"Munchantu ma shapathyani" destroys all ends; "Ma mahimsih" offered with sesame and ghee destroys enemies.

अध्याय २५८

श्लोक 46

नमो ऽस्तु सर्वसर्पेभ्यो घृतेन पायसेन तु ।कृणुधवं राज इत्य् एतदभिचारविनाशनं

namo 'stu sarvasarpebhyo ghṛtena pāyasena tu / kṛṇudhavaṃ rāja ity etadabhicāravināśanaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार स्वाहासमन्वित इन मितादि नामोंके द्वारा सरसोंके तैलकी मस्तकपर आहुति दे। मस्तकपर तैल डालना ही हवन है (मस्तकपर उक्त होमके पश्चात् लौकिक अग्निमें भी स्थालीपाकको विधिसे चरु तैयार करके उक्त छः मन्त्रांसे ही उसी अग्निमें हवन करे।) फिर होमशेष चरुद्वारा नमः पदयुक्त इन्द्रादि नामोंको

English

"Namo astu sarvasarpebhyah" with ghee and pudding; "Krinudhvam raja" — this destroys hostile rites.

अध्याय २५८

श्लोक 47

दूर्वाकाण्डायुतं हुत्वा काण्डात् काण्डेति मानवः ।ग्रामे जनपदे वापि मरकन्तु शमन्नयेत्

dūrvākāṇḍāyutaṃ hutvā kāṇḍāt kāṇḍeti mānavaḥ / grāme janapade vāpi marakantu śamannayet

हिन्दी अर्थ

बलि-मन्त्र बनाकर उनके उच्चारणपूर्वक उन्हें बलि अर्पित करे। तत्पश्चात् सूपमें सन ओर कुश बिछाकर, उसमें कच्चे-पके चावल, पीसे हुए तिलसे मिश्रित भात तथा भाँति-भाँतिके पुष्प,

English

Having offered ten thousand durva stalks with "Kandat kandat," a man would quell an epidemic in village or country;

अध्याय २५८

श्लोक 48

रोगार्तो मुच्यते रोगात् तथा दुःखात्तु दुःखितः ।१ शतञ्चेति ट॥ ।शतं वेति क॥ २ औषधयः प्रतिमोदध्यमिति ज॥ ३ सर्वकिल्विषनाशनमिति घ॥ , ञ॥ च ४ विघ्नविनाशनमिति क॥ , छ॥ च :प् ४५१ औडुम्बरीश् च समिधो मधुमान्नो वनस्पतिः

rogārto mucyate rogāt tathā duḥkhāttu duḥkhitaḥ / 1 śatañceti ṭa.. / śataṃ veti ka.. 2 auṣadhayaḥ pratimodadhyamiti ja.. 3 sarvakilviṣanāśanamiti gha.. , ña.. ca 4 vighnavināśanamiti ka.. , cha.. ca :p 451 auḍumbarīś ca samidho madhumānno vanaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

तीन प्रकारकी (गौड़ी, माधवी तथा पैष्टी) सुरा, मूली, पूरी, मालपूआ, पीठेकी मालाएँ, दही- सबको एकत्र रखकर चौराहेपर रख दे और उसे

English

the disease-afflicted is freed from disease and the sorrowful from sorrow. Udumbara fuel, "Madhuman no vanaspatih,"

अध्याय २५८

श्लोक 49

हुत्वा सहस्रशो राम धनमाप्नोति मानवः ।सौभाग्यं महदाप्नोति व्यवहारे तथा त्रयम्

hutvā sahasraśo rāma dhanamāpnoti mānavaḥ / saubhāgyaṃ mahadāpnoti vyavahāre tathā trayam

हिन्दी अर्थ

पूतना आदिको अर्पित करे । तदनन्तर विनायकजननी भगवती अम्बिकाको दूर्वादल, सर्षप एवं पुष्पोंसे भरी हुई अर्घ्यरूप अञ्जलि देकर निम्नाङ्कित मन्त्रसे उनका उपस्थान करे-' सौभाग्यवती अम्बिके!

English

having offered a thousand times, Rama, a man obtains wealth; he obtains great good fortune and the triad in business.

अध्याय २५८

श्लोक 50

अपां गर्भमिति हुत्वा देवं वर्षापयेद्ध्रुवम् ।अपः पिवेति च तथा हुत्वा दधि घृतं मधु

apāṃ garbhamiti hutvā devaṃ varṣāpayeddhruvam / apaḥ piveti ca tathā hutvā dadhi ghṛtaṃ madhu

हिन्दी अर्थ

मेरी सम्पूर्ण कामनाओंको पूर्ण कोजिये।' इसके बाद ब्राह्मणोंको भोजन करावे तथा आचार्यको दो वस्त्र दान करे। इस प्रकार विनायक और ग्रहोंका पूजन करके मनुष्य धन और सभी कार्यामें सफलता प्राप्त करता है

English

Having offered "Apam garbham" one surely makes the god rain; likewise having offered curds, ghee and honey with "Apah piba,"

अध्याय २५८

श्लोक 51

प्रवर्तयति धर्मज्ञ महावृष्टिमनन्तरं ।नमस्ते रुद्र इत्य् एतत् सर्वोपद्रवनाशनं

pravartayati dharmajña mahāvṛṣṭimanantaraṃ / namaste rudra ity etat sarvopadravanāśanaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'विनायक-ख्रानकथन' नामक दो सौ छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

he brings on, knower of dharma, great rain thereafter. "Namaste rudra" destroys all calamities,

अध्याय २५८

श्लोक 52

सर्वशान्तिकरं प्रोक्तं महापातकनाशनं ।अध्यवोचदित्यनेन रक्षणं व्याधितस्य तु

sarvaśāntikaraṃ proktaṃ mahāpātakanāśanaṃ / adhyavocadityanena rakṣaṇaṃ vyādhitasya tu

हिन्दी अर्थ

रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम। पुत्रं देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे॥ (अग्निपु० २६६। १९) माहे श्वर-सत्रान आदि विविध स्त्रानोंका वर्णन; भगवान् विष्णुके पूजनसे तथा गायत्रीमन्त्रद्वारा लक्ष-होमादिसे शान्तिकी प्राप्तिका कथन

English

is declared the maker of all peace, destroyer of great sins; "Adhyavochat" is for the protection of the sick,

अध्याय २५८

श्लोक 53

रक्षोघ्नञ्च यशस्यञ्च चिरायुःपुष्टिवर्धनम् ।सिद्धार्थकानां क्षेपेण पथि चैतज्जपन् सुखी

rakṣoghnañca yaśasyañca cirāyuḥpuṣṭivardhanam / siddhārthakānāṃ kṣepeṇa pathi caitajjapan sukhī

हिन्दी अर्थ

पुष्कर कहते हैं-- अब मैं राजा आदिकी विजयश्रीको बढानेवाले 'माहेश्वर-स्रान'का वर्णन करता हूँ, जिसका पूर्वकालमें शुक्राचार्यने दानवेन्द्र बलिको उपदेश किया था। प्रातःकाल सूर्योदयके

English

demon-slaying, fame-giving, increasing long life and nourishment; by throwing mustard seeds on the road and reciting it one is happy.

अध्याय २५८

श्लोक 54

असौ यस्ताम्र इत्य् एतत् पठन्नित्यं दिवाकरं ।उपतिष्ठेत धर्मज्ञ सायं प्रातरतन्द्रितः

asau yastāmra ity etat paṭhannityaṃ divākaraṃ / upatiṣṭheta dharmajña sāyaṃ prātaratandritaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्व भद्रपीठपर आचार्य जलपूर्ण कलशोंसे राजाको ख्रान करावे ( स्रानके समय निम्नाङ्कित मन्त्रका पाठ करे)

English

"Asau yas tamra" — reciting this daily, one should attend the sun, knower of dharma, evening and morning, untiring:

अध्याय २५८

श्लोक 55

अन्नमक्षयमाप्नोति दीर्घमायुश् च विन्दति ।प्रमुञ्च(१) धन्वन्नित्येतत् षड्भिरायुधमन्त्रणं

annamakṣayamāpnoti dīrghamāyuś ca vindati / pramuñca(1) dhanvannityetat ṣaḍbhirāyudhamantraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

भञ्जय भञ्जय। ३० मथ मथ। सर्वप्रत्यर्थिकान् योऽसौ युगान्तकाले दिधक्षति। इमां पूजां रौद्रमूर्तिः

English

one obtains imperishable food and gains long life. "Pramunch dhanvan" — with six, the consecration of weapons,

अध्याय २५८

श्लोक 56

रिपूणां भयदं युद्धेनात्रकार्या विचारणा ।मानो महान्त इत्य् एवं बालानां शान्तिकारकं

ripūṇāṃ bhayadaṃ yuddhenātrakāryā vicāraṇā / māno mahānta ity evaṃ bālānāṃ śāntikārakaṃ

हिन्दी अर्थ

संवर्तकाय्नितुल्यश्च त्रिपुरान्तकरः शिवः । सर्वदेवमयः ' धवल भस्मका अनुलेपन अपने अङ्गोंमें लगाये महाबलशाली भगवान् रुद्रको नमस्कार है। आपकी जय हो, जय हो। समस्त शत्रुओंको गूँगा कर दीजिये। कलह, युद्ध एवं विवादमें भग्र कीजिये,

English

frightening to enemies; no deliberation is to be made about it for battle. "Mano mahantah" is the peace-maker for children;

अध्याय २५८

श्लोक 57

नमो हिरण्यवाहवे इत्य् अनुवाकसप्तकम् ।राजिकां कटुतैलाक्तां जुहुयाच्छत्रुनाशनीं

namo hiraṇyavāhave ity anuvākasaptakam / rājikāṃ kaṭutailāktāṃ juhuyācchatrunāśanīṃ

हिन्दी अर्थ

भग्र कीजिये। मथ डालिये, मथ डालिये। जो प्रलयकालमें सम्पूर्ण लोकोंको भस्म कर देना चाहते हैं, वे रुद्र समस्त प्रतिपक्षियोंको भस्म कर डालें। इस पूजाको स्वीकार करके वे रौद्रमूर्ति,

English

"Namo hiranyabahave" — the seven anuvakas; one should offer mustard smeared with pungent oil, destroying enemies.

अध्याय २५८

श्लोक 58

नमो वः किरिकेभ्यश् च पद्मलक्षाहुतैर् नरः ।राज्यलक्ष्मीमवाप्नोति तथा बिल्वैः सुवर्णकम्

namo vaḥ kirikebhyaś ca padmalakṣāhutair naraḥ / rājyalakṣmīmavāpnoti tathā bilvaiḥ suvarṇakam

हिन्दी अर्थ

सहस्र किरणोंसे सुशोभित, शुक्लवर्ण शिव तुम्हारे जीवनकी रक्षा करें। प्रलयकालीन अग्निके समान तेजस्वी, सर्वदेवमय, त्रिपुरनाशक शिव तुम्हारे जीवनकी रक्षा करें।' इस प्रकार मन्त्रसे स्नान करके तिल एवं तण्डुलका होम करे। फिर

English

"Namo vah kirikebhyah" — by oblations of a lakh of lotuses a man obtains royal fortune; likewise with bilva, gold.

अध्याय २५८

श्लोक 59

इमा रुद्रायेति तिलैर् होमाच्च धनमाप्यते ।१ प्रयुञ्जेति ग॥ , घ॥ , ञ॥ च :प् ४५२ दूर्वाहोमेन चान्येन सर्वव्याधिविवर्जितः

imā rudrāyeti tilair homācca dhanamāpyate / 1 prayuñjeti ga.. , gha.. , ña.. ca :p 452 dūrvāhomena cānyena sarvavyādhivivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिशूलधारी भगवान् शिवको पञ्चामृतसे ख्रान कराके उनका पूजन करे

English

"Ima rudraya" — by oblation of sesame wealth is gained; by durva oblation and others he becomes free of all disease.

अध्याय २५८

श्लोक 60

आशुः शिशान इत्य् एतदायुधानाञ्च रक्षणे ।संग्रामे कथितं राम सर्वशत्रुनिवर्हणं

āśuḥ śiśāna ity etadāyudhānāñca rakṣaṇe / saṃgrāme kathitaṃ rāma sarvaśatrunivarhaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

अब मैं तुम्हारे सम्मुख सदा विजयको प्राप्ति करानेवाले अन्य ख्नानोंका वर्णन करता हूँ। घृत- स्नान आयुकी वृद्धि करनेमें उत्तम है। गोमयसे खान करनेपर लक्ष्मीप्राप्ति, गोमूत्रसे स्नान करनेपर पाप-नाश, दुग्धसे स्नान करनेपर बलवृद्धि एवं दधिसे स्नान करनेपर सम्पत्तिकी वृद्धि होती है। कुशोदकसे स्नान करनेपर पापनाश, पञ्चगव्यसे स्नान करनेपर समस्त अभीष्ट वस्तुओंको प्राप्ति,

English

"Ashuh shishanah" is declared for protection of weapons and in battle, Rama, destroying all enemies.

अध्याय २५८

श्लोक 61

राजसामेति जुहुयात् सहस्रं पञ्चभिर्द्विज ।आज्याहुतीनां धर्मज्ञ चक्षूरोगाद्विमुच्यते

rājasāmeti juhuyāt sahasraṃ pañcabhirdvija / ājyāhutīnāṃ dharmajña cakṣūrogādvimucyate

हिन्दी अर्थ

शतमूलसे स्नान करनेपर सभी कामनाओंको सिद्धि तथा गोशृङ्गके जलसे स्नान करनेपर पापोंको शान्ति होती है। पलाश, बिल्वपत्र, कमल एवं कुशके जलसे खान करना सर्वप्रद है। बचा, दो प्रकारकी

English

With "Rajasama" one should offer a thousand with five, twice-born; of ghee oblations, knower of dharma, one is freed from eye disease.

अध्याय २५८

श्लोक 62

शन्नो वनस्पते गेहे होमः स्याद्वास्तुदोषनुत् ।अग्न आयूंसि हुत्वाज्यं द्वेषं नाप्नोति केनचित्

śanno vanaspate gehe homaḥ syādvāstudoṣanut / agna āyūṃsi hutvājyaṃ dveṣaṃ nāpnoti kenacit

हिन्दी अर्थ

हल्दी और मोथामिश्रित जलसे किया गया स्नान राक्षसोंके विनाशके लिये उत्तम है। इतना ही नहीं, वह आयु, यश, धर्म और मेधाकी भी वृद्धि करनेवाला है । स्वर्णजलसे किया गया स्रान मङ्गलकारी होता है। रजत और ताम्रजलसे किये गये स्रानका भी यही फल है। रत्रमिश्रित जलसे स्नान करनेपर विजय, सब प्रकारके गन्धोंसे मिश्रित जलद्वारा स्नान करनेपर सौभाग्य, फलोदकसे स्नान

English

"Shanno vanaspate" — an oblation in the house removes house-site faults; having offered ghee with "Agna ayumsi" one meets hatred from none.

अध्याय २५८

श्लोक 63

अपां फेनेति लाजाभिर्हुत्वा जयमवाप्नुयात् ।भद्रा इतीन्द्रियैर् हीनो जपन् स्यात् सकलेन्द्रियः

apāṃ pheneti lājābhirhutvā jayamavāpnuyāt / bhadrā itīndriyair hīno japan syāt sakalendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेपर आरोग्य तथा धात्रीफलके जलसे स्त्रान करनेपर उत्तम लक्ष्मीकी प्राप्ति होती है। तिल एवं श्वेत सर्षपके जलसे स्नान करनेपर लक्ष्मी, प्रियंगुजलसे स्नान करनेपर सौभाग्य, पद्म, उत्पल

English

Having offered parched rice with "Apam phena" one obtains victory; reciting "Bhadra," one lacking senses would have all senses.

अध्याय २५८

श्लोक 64

अग्निश् च पृथिवी चेति वशीकरणमुत्तमम् ।अध्वनेति जपन् मन्त्रं व्यवहारे जयी भवेत्

agniś ca pṛthivī ceti vaśīkaraṇamuttamam / adhvaneti japan mantraṃ vyavahāre jayī bhavet

हिन्दी अर्थ

तथा कदम्बमिश्रित जलसे स्नान करनेपर लक्ष्मी एवं बला-वृक्षके जलसे स्नान करनेपर बलको प्राप्ति होती है । भगवान् श्रीविष्णुके चरणोदकद्वारा » यद्यपि 'तद्यथा' यह पाठ अग्निपुराणकी सभी प्रतियोंमें उपलब्ध होता है, परंतु यह अधिक प्रतीत होता है।

English

"Agnish cha prithivi cha" is the best subjugation; reciting "Adhvana" one becomes victorious in dealings.

अध्याय २५८

श्लोक 65

ब्रह्म राजन्यमिति च कर्मारम्भे तु सिद्धिकृत् ।संवत्सरोसीति धृतैर् लक्षहोमादरोगवान्

brahma rājanyamiti ca karmārambhe tu siddhikṛt / saṃvatsarosīti dhṛtair lakṣahomādarogavān

हिन्दी अर्थ

स्नान सब स्रानोंसे श्रेष्ठ है॥ ७--१३३॥ एकाकी मनुष्य मनमें एक कामना लेकर विधिपूर्वक एक ही खान करे। वह ' आक्रन्दयति०' आदि सूक्तसे अपने हाथमें मणि (मनका) बाँधे।

English

"Brahma rajanyam" brings success at the start of work; "Samvatsarosi" with ghee, by a lakh oblations one becomes free of disease.

अध्याय २५८

श्लोक 66

केतुं कृण्वन्नितीत्येतत् संग्रामे जयवर्धनम् ।इन्द्रोग्निर्धर्म इत्य् एतद्रणे धर्मनिबन्धनम्(१)

ketuṃ kṛṇvannitītyetat saṃgrāme jayavardhanam / indrognirdharma ity etadraṇe dharmanibandhanam(1)

हिन्दी अर्थ

वह मणि कूट, पाट, वचा, सोंठ, शङ्ख अथवा लोहे आदिकी होनी चाहिए। समस्त कामनाओंके ईश्वर भगवान् श्रीहरि ही हैं, अतः उनके पूजनसे ही मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। जो मनुष्य घृतमिश्रित दुग्धसे स्नान कराके श्रीविष्णुका पूजन करता है, वह पित्तरोगका नाश कर देता है। उनके उद्देश्यसे पाँच मूँगोंकी बलि देकर मनुष्य अतिसारसे छुटकारा पाता है । भगवान्

English

"Ketum krinvan" increases victory in battle; "Indro agnir dharma" gives dharma-binding in battle.

अध्याय २५८

श्लोक 67

धन्वा नागेति मन्त्रश् च धनुर्ग्राहनिकः परः ।यजीतेति तथा मन्त्रो विज्ञेयो ह्य् अभिमन्त्रणे

dhanvā nāgeti mantraś ca dhanurgrāhanikaḥ paraḥ / yajīteti tathā mantro vijñeyo hy abhimantraṇe

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिको पञ्चगव्यसे स्नान करानेवाला वातरोगका नाश करता है। द्विस्ेह-द्रव्यसे स्नान करके अतिशय श्रद्धापूर्वक उनका पूजन करनेवाला कफ-सम्बन्धी रोगसे मुक्त हो जाता है। घृत, तैल एवं मधुद्वारा

English

"Dhanva naga" is the mantra for taking the bow, the best; "Yajita" likewise is to be known for consecration.

अध्याय २५८

श्लोक 68

मन्त्रश्चाहिरथेत्येतच्छराणां(२) मन्त्रणे भवेत् ।वह्नीनां पितरित्येतत्तूर्णमन्त्रः प्रकीर्तितः

mantraścāhirathetyetaccharāṇāṃ(2) mantraṇe bhavet / vahnīnāṃ pitarityetattūrṇamantraḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

कराया गया स्नान “त्रिरस-स््रान' माना गया है, घृत और जलसे किया गया स्नान 'द्वि्रेह स्नान! है तथा घृत-तेल-मिश्रित जलका स्नान 'समल- स्नान! है। मधु, ईखका रस और दूध--इन तीनोंसे है। घृत, इक्षुरस तथा शहद यह 'त्रिरस-स्नान'

English

"Ahiratha" is the mantra for consecrating arrows; "Vahninam pitar" is called the swift mantra;

अध्याय २५८

श्लोक 69

युञ्जन्तीति तथाश्वानां योजने मन्त्र उच्यते ।आशुः शिशान इत्य् एतद्यत्रारम्भणमुच्यते

yuñjantīti tathāśvānāṃ yojane mantra ucyate / āśuḥ śiśāna ity etadyatrārambhaṇamucyate

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीकी प्राप्ति करानेवाला है। कर्पूर, उशीर एवं चन्दनसे किया गया अनुलेप 'त्रिशुक्ल' कहलाता है। चन्दन, अगुरु, कर्पूर, कस्तूरी एवं कुङ्कम-- इन पाँचोंके मिश्रणसे किया गया अनुलेपन यदि

English

"Yunjanti" is called the mantra for yoking horses; "Ashuh shishanah" where the beginning is told;

अध्याय २५८

श्लोक 70

१ धर्मविवर्धनमिति ज॥ २ मन्त्रश् च हि रथ ह्य् एतच्छराणामिति क॥ , छ॥ ,च :प् ४५३ विष्णोः क्रमेति मन्त्रश् च रथारोहणिकः परः ।आजङ्घेतीति चाश्वानां ताडनीयमुदाहृतं

1 dharmavivardhanamiti ja.. 2 mantraś ca hi ratha hy etaccharāṇāmiti ka.. , cha.. ,ca :p 453 viṣṇoḥ krameti mantraś ca rathārohaṇikaḥ paraḥ / ājaṅghetīti cāśvānāṃ tāḍanīyamudāhṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

विष्णुको अर्पित किया जाय तो वह सम्पूर्ण मनोवाञ्छित फलोंको देनेवाला है। कर्पूर, चन्दन यह 'त्रिसुगन्ध' समस्त कामनाओंको प्रदान करनेवाला है। जायफल, कर्पूर और चन्दन-ये 'शीतत्रय' माने गये हैं। पीला, सुग्गापंखी,

English

"Vishnoh krama" is the best mantra for mounting a chariot; "Ajangha" is declared for striking horses.

अध्याय २५८

श्लोक 71

याः सेना अभित्वरीति परसैन्यमुखे जपेत् ।दुन्दुभ्य इति चाप्येतद्दुन्दुभीताड्नं भवेत्

yāḥ senā abhitvarīti parasainyamukhe japet / dundubhya iti cāpyetaddundubhītāḍnaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके पूजनमें उत्पल, कमल, जातीपुष्प तथा त्रिशीत उपयोगी होते हैं। कुङ्कुम, रक्त कमल और लाल उत्पल ये 'त्रिरक्त' कहे जाते हैं। श्रीविष्णुका धूप-दीप आदिसे पूजन करनेपर

English

"Yah sena abhitvari" one should recite before the enemy's army; "Dundubhyah" is for beating the drum.

अध्याय २५८

श्लोक 72

एतैः पूर्वहुतैर् मन्त्रैः कृत्वैवं विजयी भवेत् ।यमेन दत्तमित्यस्य कोटिहोमाद्विचक्षणः

etaiḥ pūrvahutair mantraiḥ kṛtvaivaṃ vijayī bhavet / yamena dattamityasya koṭihomādvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंको शान्तिकी प्राप्ति होती है। चार हाथके चौकोर कुण्डमें आठ या सोलह ब्राह्मण तिल, घी और चावलसे लक्षहोम या कोटिहोम करें। ग्रहोंको पूजा करके गायत्री-मन्त्रसे उक्त होम करनेपर क्रमशः सब प्रकारकी शान्ति सुलभ होती है

English

Having done thus with these mantras recited before, one becomes victorious. "Yamena dattam" — by a crore oblations the wise one

अध्याय २५८

श्लोक 73

रथमुत्पादयेच्छीघ्रं संग्रामे विजयप्रदम् ।आ कृष्णेति तथैतस्य कर्मव्याहृतिवद्भवेत्

rathamutpādayecchīghraṃ saṃgrāme vijayapradam / ā kṛṣṇeti tathaitasya karmavyāhṛtivadbhavet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “माहेश्वर-स्नान तथा लक्षकोदिहोम आदिका कथन” नामक दो सौ सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

should quickly produce a chariot, giving victory in battle; "A krishnena" — its action is like the vyahritis.

अध्याय २५८

श्लोक 74

शिवसंकल्पजापेन(१) समाधिं मनसो लभेत् ।पञ्चनद्यः पञ्चलक्षं हुत्वा लक्ष्मीमवाप्नुयात्

śivasaṃkalpajāpena(1) samādhiṃ manaso labhet / pañcanadyaḥ pañcalakṣaṃ hutvā lakṣmīmavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

सांवत्सर-कर्म; इन्द्र-शचीकी पूजा एवं प्रार्थना; राजाके द्वारा भद्रकाली तथा अन्यान्य देवताओंके पूजनकी विधि; वाहन आदिका पूजन तथा नीराजना पुष्कर कहते हैं-- अब मैं राजाओंके करनेयोग्य चन्द्रमा आदि देवताओंको अर्चना करे। अगस्त्य- सांबत्सर-कर्मका वर्णन करता हूँ। राजाको अपने ताराका उदय होनेपर अगस्त्यकी एवं चातुर्मास्यमें जन्मनक्षत्रमें नक्षत्र-देवताका पूजन करना चाहिए। श्रीहरिका यजन करे। श्रीहरिके शयन और वह प्रत्येक मासमें, संक्रान्तिके समय सूर्य और उत्थापनकालमें, अर्थात् हरिंशयनी एकादशी और

English

By reciting "Shiva-sankalpa" one gains concentration of mind; by offering five lakhs with "Panchanadyah" one obtains prosperity.

अध्याय २५८

श्लोक 75

यदा बधून्दक्षायणां मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् ।सहस्रकृत्वः कनकं धारयेद्रिपुवारणं

yadā badhūndakṣāyaṇāṃ mantreṇānena mantritam / sahasrakṛtvaḥ kanakaṃ dhārayedripuvāraṇaṃ

हिन्दी अर्थ

हरिप्रबोधिनी एकादशीके अवसरपर, पाँच दिनतक उत्सव करे । भाद्रपदके शुक्लपक्षमें, प्रतिपदा तिथिको शिबिरके पूर्वदिग्भागमें इन्द्रपूजाके लिये भवन- निर्माण करावे। उस भवनमें इन्द्रध्वज (पताका)-

English

"Yada badhnan dakshayanah" — a gold piece consecrated with this mantra a thousand times, worn, wards off enemies.

अध्याय २५८

श्लोक 76

इमं जीवेभ्य द्रति च शिलां लोष्ट्रञ्चतुर्दिशं ।क्षिपेद्गृहे तदा तस्य न स्याच्चौरभयं निशि

imaṃ jīvebhya drati ca śilāṃ loṣṭrañcaturdiśaṃ / kṣipedgṛhe tadā tasya na syāccaurabhayaṃ niśi

हिन्दी अर्थ

की स्थापना करके वहाँ प्रतिपदासे लेकर अष्टमीतक शची और इन्द्रकी पूजा करे। अष्टमीको वाद्य- घोषके साथ उस पताकामें ध्वजदण्डका प्रवेश करावे। फिर एकादशीको उपवास रखकर द्वादशीको ध्वजका उत्तोलन करे। फिर एक कलशपर वस्त्रादिसे युक्त देवराज इन्द्र एवं शचीकी स्थापना करके उनका पूजन करे

English

"Imam jivebhyah" — if one throws a stone and a clod in the four directions in the house, he has no fear of thieves at night.

अध्याय २५८

श्लोक 77

परिमेगामनेनेति(२) वशीकरणमुत्तमं ।हन्तुमभ्यागतस्तत्र वशीभवति मानवः

parimegāmaneneti(2) vaśīkaraṇamuttamaṃ / hantumabhyāgatastatra vaśībhavati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

( इन्द्रदेबकी इस प्रकार प्रार्थना करे )

English

"Parime gam" is the best subjugation; a man who has come to kill becomes subdued there;

अध्याय २५८

श्लोक 78

भक्ष्यताम्वूलपुष्पाद्यं मन्त्रितन्तु प्रयच्छति ।यस्य धर्मज्ञ वशगः सोम्य शीघ्रं भविष्यति

bhakṣyatāmvūlapuṣpādyaṃ mantritantu prayacchati / yasya dharmajña vaśagaḥ somya śīghraṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

देवदेव! आपका अभ्युदय हो। आप कृपापूर्वक इस भूतलपर पधारे हैं । आप सनातन प्रभु, सम्पूर्ण भूतोंके हितमें तत्पर रहनेवाले, अनन्त तेजसे सम्पन्न, विराट् पुरुष तथा यश एवं विजयको वृद्धि करनेवाले हैं। आप उत्तम वृष्टि करनेवाले इन्द्र हैं, समस्त

English

one gives consecrated food, betel, flowers and the like — whoever receives, knower of dharma, comes under control quickly, gentle one.

अध्याय २५८

श्लोक 79

शन्नो मित्र इतीत्येतत् सदा सर्वत्र शान्तिदं ।गणानां त्वा गणपतिं कृत्वा होमञ्चतुष्पथे

śanno mitra itītyetat sadā sarvatra śāntidaṃ / gaṇānāṃ tvā gaṇapatiṃ kṛtvā homañcatuṣpathe

हिन्दी अर्थ

कार्तिकेय, विनायक, आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण,

English

"Shanno mitrah" always gives peace everywhere. Having made "Gananam tva ganapatim" the oblation at a crossroads,

अध्याय २५८

श्लोक 80

वशीकुर्याज्जगत्सर्वम् सर्वधान्यैर् असंशयम् ।१ शिवसंकल्प इत्य् एतदिति घ॥ , ज॥ च २ पराङ्ने गायनेनेतीति क॥ :प् ४५४ हिरण्यवर्णाः शुचयो मन्त्रोयमभिषेचने

vaśīkuryājjagatsarvam sarvadhānyair asaṃśayam / 1 śivasaṃkalpa ity etaditi gha.. , ja.. ca 2 parāṅne gāyanenetīti ka.. :p 454 hiraṇyavarṇāḥ śucayo mantroyamabhiṣecane

हिन्दी अर्थ

लोकपाल, ग्रह, यक्ष, पर्वत, नदियाँ, समुद्र, श्रीदेवी, भूदेवी, गौरी, चण्डिका एवं सरस्वती-ये सभी आपके तेजको प्रदीप्त करें। शचीपते इन्द्र ! आपकी जय हो। आपकी विजयसे मेरा भी सदा शुभ हो। प्रसन्न होइये। आपके कृपाप्रसादसे यह पृथ्वी सदा सस्यसम्पन्न हो। सबका विघ्नरहित कल्याण हो तथा ईतियाँ पूर्णतया शान्त हों।' इस अभिप्रायवाले मन्त्रसे इन्द्रको अर्चना करनेवाला

English

one may subjugate the whole world with all grains, without doubt. "Hiranyavarnah shuchayah" is the mantra at consecration;

अध्याय २५८

श्लोक 81

शन्नो देवीरभिष्टये तथा शान्तिकरः परः ।एकचक्रेति मन्त्रेण हुतेनाज्येन भागशः(१)

śanno devīrabhiṣṭaye tathā śāntikaraḥ paraḥ / ekacakreti mantreṇa hutenājyena bhāgaśaḥ(1)

हिन्दी अर्थ

भूपाल पृथ्वीपर विजय प्राप्त करके स्वर्गको प्राप्त होता है

English

"Shanno devir abhishtaye" likewise is the supreme peace-maker. With the mantra "Ekachakra," by ghee offered in portions,

अध्याय २५८

श्लोक 82

ग्रहेभ्यः शान्तिमाप्नोति प्रसादं न च संशयः ।गावो भग इति द्वाभ्यां हुत्वाज्यङ्गा अवाप्नुयात्

grahebhyaḥ śāntimāpnoti prasādaṃ na ca saṃśayaḥ / gāvo bhaga iti dvābhyāṃ hutvājyaṅgā avāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

आश्विन मासके शुक्लपक्षकी अष्टमी तिथिको किसी पटपर भद्रकालीका चित्र अङ्कित करके राजा विजयकी प्राप्तिके लिये उसको पूजा करे।

English

one obtains peace from the planets and grace, no doubt. Having offered ghee with the two "Gavo bhagah" one obtains cows.

अध्याय २५८

श्लोक 83

प्रवादांशः सोपदिति(२) गृहयज्ञे विधीयते ।देवेभ्यो वनस्पत इति द्रुमयज्ञे विधीयते

pravādāṃśaḥ sopaditi(2) gṛhayajñe vidhīyate / devebhyo vanaspata iti drumayajñe vidhīyate

हिन्दी अर्थ

आदिकी पुष्प आदि उपचारोंसे पूजा करे । रात्रिके समय जागरण करके देवीको बलि अर्पित करे। दूसरे दिन पुनः पूजन करे। (पूजाके अन्तमें इस प्रकार प्रार्थना करे) ' भद्रकालि,

English

"Pravadamshah sopat" is ordained in the house sacrifice; "Devebhyo vanaspate" is ordained in the tree sacrifice.

अध्याय २५८

श्लोक 84

गायत्री वैष्णवी ज्ञेया तद्विष्णोः परमम्पदं ।सर्वपापप्रशमनं सर्वकामकरन्तथा(३)

gāyatrī vaiṣṇavī jñeyā tadviṣṇoḥ paramampadaṃ / sarvapāpapraśamanaṃ sarvakāmakarantathā(3)

हिन्दी अर्थ

महाकालि, दुर्गतिहारिणि दुर्गे, त्रैलोक्यविजयिनि चण्डिके! मुझे सदा शान्ति और विजय प्रदान कौजिये' अब मैं नीराजन'की विधि कहता हूँ। ईशानकोणमें देवमन्दिरका निर्माण करावे। वहाँ तीन दरवाजे लगाकर मन्दिरके गर्भगृहमें सदा

English

The Gayatri is to be known as Vaishnavi; "Tad vishnoh paramam padam" is the destroyer of all sin and the fulfiller of all desires.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 258
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.