Agni Purana· Agni Purāṇa
27
अध्याय 27 / 381

Adhyaya 27

76 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ76 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २७

श्लोक 1

दीक्षाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलेब्जे हरिं यजेत् ।दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकं

dīkṣāvidhikathanaṃ nārada uvāca vakṣye dīkṣāṃ sarvadāñca maṇḍalebje hariṃ yajet / daśamyāmupasaṃhṛtya yāgadravyaṃ samastakaṃ

हिन्दी अर्थ

पंद्रह अङ्गुल बडा हो। योनिका मूलभाग तीन एक सिरा रखकर दूसरा छोर पूर्व दिशावाले अङ्गल और उससे आगेका भाग छः अङ्गुल चिह्पर रखे और उसे दक्षिणकी ओरसे घुमाते विस्तृत हो। यह एक हाथ लंबे-चौड़े कुण्डका हुए पश्चिम दिशाके चिहृतक ले जाय। इससे लक्षण कहा गया है। दो हाथ या तीन हाथके अर्धचन्द्राकार चिह्न बन जायगा। फिर उस क्षेत्रको

English

The female energy, contained in every being, in the form of grace is assigned there. Having collected all the herbs and spread, they arc consecrated.

अध्याय २७

श्लोक 2

विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकं ।सर्षपांस्तु फडन्तेन(१) रक्षोघ्नान् सर्वतः क्षिपेत्

vinyasya nārasiṃhena sammantrya śatavārakaṃ / sarṣapāṃstu phaḍantena(1) rakṣoghnān sarvataḥ kṣipet

हिन्दी अर्थ

कुण्डमें नियमानुसार सब वस्तुएँ तदनुरूप द्विगुण खोदनेपर सुन्दर अर्धचन्द्र-कुण्ड तैयार हो

English

A worshipper has to accomplish the five products1 2 of the cow hundred times in pure vessels by means of the five basic forms.

अध्याय २७

श्लोक 3

शक्तिं सर्वात्मकां तत्र न्यसेत् प्रासादरूपिणीं ।सर्वौषधिं समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत्

śaktiṃ sarvātmakāṃ tatra nyaset prāsādarūpiṇīṃ / sarvauṣadhiṃ samāhṛtya vikirānabhimantrayet

हिन्दी अर्थ

अर्धचन्द्राकार आदि कुण्डोंका वर्णन करता हूँ। चौकोर कुण्डके आधे भाग, अर्थात् ठीक बीचो-

English

Having sprinkled the earth (with the basic syllable) ending with (the word) Narayana, with the tips of kuia (grass), those scattered (things) are thrown with the raised hand with the (basic syllable of) Vasudeva.

अध्याय २७

श्लोक 4

शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः ।संसाध्य पण्जगव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः

śatavāraṃ śubhe pātre vāsudevena sādhakaḥ / saṃsādhya paṇjagavyantu pañcabhirmūlamūrtibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कमलकी आकृतिवाले गोल कुण्डको मेखलापर दलाकार चिह्न बनाये जायँँ। होमके लिये एक सुन्दर स्रुकू तैयार करे, जो अपने बाहुदण्डके

English

Milk, curd, butter and the solid and liquid excreta.

अध्याय २७

श्लोक 5

नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तांभुवं(३)।विकिरान्वासुदेवेन क्षिपेदुत्तानपाणिना

nārāyaṇāntaiḥ samprokṣya kuśāgraistena tāṃbhuvaṃ(3)/ vikirānvāsudevena kṣipeduttānapāṇinā

हिन्दी अर्थ

तस्योपरि पुनः कार्यो भद्रः सोऽपि तृतीयकः । चतुरङ्गुलविस्तीर्णश्चोन्नतश्च तथाविधः ॥ इस क्रमसे बाहरकी ओरसे पहली मेखलाकी ऊँचाई चार अङ्गुलकी होगी, फिर बादवाली उससे भी चार अङ्गुल ऊँची होनेके कारण मूलतः आठ अङ्गुल ऊँची होगी तथा तीसरी उससे भी चार अङ्गुल ऊँची होनेसे मूलतः बारह अद्भुल ऊँची होगी। अग्निपुराणमें इसी दृष्टिसे भीतरकी ओरसे पहली मेखलाको बारह अङ्गुल ऊँची कहा गया है। चौड़ाई तो भीतरकी ओरसे बाहरकी ओर देखनेपर

English

Then standing with the face facing the east one has to meditate on Visnu in the heart. One has to worship Visnu in the waterpot along with the vardhani l.

अध्याय २७

श्लोक 6

त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत् विष्णुं तथा हृदि ।वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत्

tridhā pūrvamukhastiṣṭhan dhyāyet viṣṇuṃ tathā hṛdi / vardhanyā sahite kumbhe sāṅgaṃ viṣṇuṃ prapūjayet

हिन्दी अर्थ

पहली बारह अङ्गुल चौड़ी, दूसरी आठ अङ्कुल चौड़ी तथा तीसरी चार अङ्गुल चौड़ी होगी। यहाँ मूलमें जो आठ, दो और चार अङ्गुलका विस्तार बताया गया है, इसका आधार अन्वेषणीय है। १. अर्थात् एक हाथके कुण्डको लंबाई-चौड़ाई २४ अङ्गलकी होती है, दो हाथके कुण्डकी चौतीस अङ्गुल और तीन हाथके कुण्डकी एकतालौस अङ्गुल होती है। इसी तरह अधिक हाथोंके विषयमें भी समझना चाहिए।

English

Having recited hundred times the sacred syllables for the weapon and having sprinkled the Vardhani (vessel) with a continuous shower (of water) it should be taken to the north¬ east quarter.

अध्याय २७

श्लोक 7

१ सर्षपांस्तद्वदस्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ कुशाग्रेणैव तां भुवमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः :प् ७१ शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्धनीं ।अच्छिन्नधारया सिञ्चन् ईशानान्तं नयेच्च तं

1 sarṣapāṃstadvadastreṇa iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 kuśāgreṇaiva tāṃ bhuvamiti ṅa, cihnitapustakapāṭḥaḥ :p 71 śatavāraṃ mantrayitvā tvastreṇaiva ca vardhanīṃ / acchinnadhārayā siñcan īśānāntaṃ nayecca taṃ

हिन्दी अर्थ

२. एक हाथ या २४ अङ्गुलके चौकोर क्षेत्रमें कुण्डार्घ होता है-१२ अङ्गुल और कोणभागार्ध है-१८ अङ्गुल। अतिरिक्त हुआ ६ अङ्गुल। उसका आधा भाग है--३ अङ्गुल। इसीको सब ओर बढ़ाकर सूत घुमानेसे गोल कुण्ड बनेगा। ३. कुण्ड-निर्माणके लिये निम्राङ्कित परिभाषाको ध्यानमें रखना चाहिए-८ परमाणुओंका एक त्रसरेणु, ८ त्रसरेणुओंका १ रेणु, ८ रेणुओंका १ बालाग्र, ८ बालाग्रोंकी १ लिख्या, ८ लिख्याओंकी १ यूका, ८ यूकाओंका १ यव, ८ यवोंका १ अङ्गुल, २१ अङ्गुलिपर्वकी

English

Taking the jar on his back one has to place it on the scattered (mustard seeds). Then having gathered them by means, of the KuSa (grass) one has to adore the presiding deity of the jar and the karkari 2.

अध्याय २७

श्लोक 8

कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि ।संहृत्य विकिरान् दर्भैः कुम्भेशं कर्करीं यजेत्

kalasaṃ pṛṣṭhato nītvā sthāpayedvikiropari / saṃhṛtya vikirān darbhaiḥ kumbheśaṃ karkarīṃ yajet

हिन्दी अर्थ

१ ररि तथा २४ अङ्गुलका १ हाथ होता है। एक-एक हाथ लंबे-चौड़े कुण्डको “चतुर्न' कहते हैं । चारों दिशाओंकी ओर एक-एक हाथ भूमिको मापकर जो कुण्ड तैयार किया जाता है, उसकी 'चतुरस्र' या “चतुष्कोण' संज्ञा है। इसकी रचनाका प्रकार यों है-पहले पूर्व-पश्चिम आदि दिशाओंका सम्यक् परिज्ञान कर ले। फिर जितना बड़ा क्षेत्र अभीष्ट हो, उतनेहीमें पूर्व और पश्चिम दोनों दिशाओंमें कील गाड़ दे। यदि २४ अङ्गुलक क्षेत्र अभीष्ट हो तो ४८ अङ्गुलका सूत लेकर उसमें

English

One has to worship Hari adorned with clothes (and) five jewels, on a piece of ground (made ready), offering oblations to fire (for his sake) and reciting the sacred syllables, as before*

अध्याय २७

श्लोक 9

सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले पूजयेद्धरिं ।अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत्

savastraṃ pañcaratnāḍhyaṃ khaṇḍile pūjayeddhariṃ / agnāvapi samabhyarcya mantrān sañjapya pūrvavat

हिन्दी अर्थ

बराबर हो। उसके दण्डका मूलभाग चतुरस्र हो। उसका माप सात या पाँच अङ्गुलका बताया गया है। उस चतुरस्रके तिहाई भागको खुदवाकर गतं बनावे। उसके मध्यभागमें उत्तम शोभायमान वृत्त

English

Sprinkling with a lotus and anointing with unguents the worshipper has to fill the boiling vessel with clarified butter and cow's milk.

अध्याय २७

श्लोक 10

प्रक्षाल्य पुण्डरीकेन विलिप्यान्तः सुगन्धिना ।उखामाज्येन(१) संपूर्य गोक्षीरेण तु साधकः

prakṣālya puṇḍarīkena vilipyāntaḥ sugandhinā / ukhāmājyena(1) saṃpūrya gokṣīreṇa tu sādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

हो। उक्त गर्तको नीचेसे ऊपरतक तथा अगल- बगलमें बराबर खुदावे। बाहरका अर्धभाग छीलकर साफ करा दे (उसपर रंदा करा दे) । चारों ओर चौथाई अङ्गुल, जो शेषके आधेका आधा भाग है,

English

After stirring it with the (basic syllable of) Pradyumna the worshipper has to mix it slowly with the ladle and then the cooked food is lifted with the (basic syllable of) Aniruddha.

अध्याय २७

श्लोक 11

आलोक्य वासुदेवेन(२) ततः सङ्कर्षणेन च ।तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत् क्षीरे सुसंस्कृते

ālokya vāsudevena(2) tataḥ saṅkarṣaṇena ca / taṇḍulānājyasaṃsṛṣṭān kṣipet kṣīre susaṃskṛte

हिन्दी अर्थ

भीतरसे भी छीलकर साफ (चिकना) करा दे। शेषार्धभागद्वारा उक्त खातकी सुन्दर मेखला बनवावे। मेखलाके भीतरी भागमें उस खातका कण्ठ तैयार करावे, जिसका सारा विस्तार मेखलाकी तीन

English

Having washed him and besmearing (with sandals )> the vertical mark is made on the forehead with the ashes. The food thus prepared well is placed by the side with the (basic syllable of) Narayana.

अध्याय २७

श्लोक 12

प्रद्युम्नेन स्मालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः ।पक्वमुत्तारयेत् पश्चादनिरुद्धेन देशिकः

pradyumnena smāloḍya darvyā saṅghaṭṭayecchanaiḥ / pakvamuttārayet paścādaniruddhena deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

चौथाईके बराबर हो। कण्ठकी चौड़ाई एक या डेढ़ अङ्गुलके मापकी हो। उक्त खुकके अग्रभागमें उसका मुख रहे, जिसका विस्तार चार या पाँच अङ्गुलका हो

English

A part of it has to be offered to the deity, the second part to the jar, and with the third part he should offer three oblations.

अध्याय २७

श्लोक 13

प्रक्षाल्यालिप्य तत् कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं तु भस्मना ।नारायणेन पार्श्वेषु चरुमेवं सुसंस्कृतं

prakṣālyālipya tat kuryādūrdhvapuṇḍraṃ tu bhasmanā / nārāyaṇena pārśveṣu carumevaṃ susaṃskṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

अनुसार विचित्र शोभासे सम्पन्न किया जाय। खुक्के अतिरिक्त एक खुवा भी आवश्यक है, जिसकी लंबाई दण्डसहित एक हाथकी हो। उसके डंडेको गोल बनाया जाय। उस गोल डंडेको

English

A water-jar of a particular shape.

अध्याय २७

श्लोक 14

भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकं ।तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयं

bhāgamekaṃ tu devāya kalaśāya dvitīyakaṃ / tṛtīyena tu bhāgena pradadyādāhutitrayaṃ

हिन्दी अर्थ

मोटाई दो अङ्गुलकी हो। उसे खूब सुन्दर बनाना चाहिए। सरुवाका मुख-भाग कैसा हो? यह बताया जाता है। थोड़ी-सी कीचड्में गाय अथवा बछड़ेका पैर पड्नेपर जैसा पदचिह्न उभर आता

English

A watcr-jar with small holes at the bottom as in a sieve.

अध्याय २७

श्लोक 15

शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये(३) ।नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम्

śiṣyaiḥ saha caturthaṃ tu gururadyādviśuddhaye(3) / nārāyaṇena sammantrya saptadhā kṣīravṛkṣajam

हिन्दी अर्थ

है, ठीक वैसा ही सरुवाका मुख बनाया जाय, अर्थात् उस मुखका मध्य भाग दो भागोंमें विभक्त रहे। उपर्युक्त अग्निकुण्डको गोबरसे लीपकर उसके भीतरको भूमिपर बीचमें एक अङ्गल

English

You are, alone, O Lord! the refuge of the beings immer¬ sed in the ocean of mundane existence, for the release from the fetters. You are always kind towards your worshippers.

अध्याय २७

श्लोक 16

दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वास्वपातकं ।ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमं

dantakāṣṭhaṃ bhakṣayitvā tyaktvā jñātvāsvapātakaṃ / aindrāgnyuttarakeśānīmukhaṃ patitamuttamaṃ

हिन्दी अर्थ

मोटी एक रेखा खाचे, जो दक्षिणसे उत्तरकी ओर गयी हो। उस रेखाको 'वज्र' की संज्ञा दी गयी है। उस प्रथम उत्तराग्र रेखापर उसके दक्षिण और उत्तर पार्श्वमें दो पूर्वाग्र रेखाएँ खींचे। इन दोनों

English

"O Lord of Lords! (you) permit (me). (I will) free these beings by your grace from their earlier fetters by which they are bound5'.

अध्याय २७

श्लोक 17

शुभं सिंहशतं हुत्वा(४) आचम्याथ प्रविश्य च ।१ उत्थायाज्येनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ आलोड्य वासुदेवेन इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ विवृद्धये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ शुभं सिद्धमिति ज्ञात्वा ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ७२ पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं

śubhaṃ siṃhaśataṃ hutvā(4) ācamyātha praviśya ca / 1 utthāyājyeneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 āloḍya vāsudevena iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 vivṛddhaye iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 śubhaṃ siddhamiti jñātvā ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 72 pūjāgāraṃ nyasenmantrī prācyāṃ viṣṇuṃ pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

मुखका मध्य भाग तीन या दो अङ्गुलका हो।रेखाओंके बीचमें पुनः तीन पूर्वाग्र रेखाएँ खींचे।

English

One should then take up a red thread spun by a maiden and measure it six times from the tuft of the hair to the toe and again multiply it three times.

अध्याय २७

श्लोक 18

संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये ।त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल

saṃsārārṇavamagnānāṃ paśūnāṃ pāśamuktaye / tvameva śaraṇaṃ deva sadā tvaṃ bhaktavatsala

हिन्दी अर्थ

उसे सुन्दर एवं शोभायमान बनाया जाय। उसको लंबाई भी चौड़ाईके ही बराबर हो। उस मुखका मध्य भाग नीचा और परम सुन्दर होना चाहिए । स्रुकृके कण्ठदेशमें एक ऐसा छेद रहे, जिसमें

English

Then one should meditate on the Prakrli in which the •universe lies and from which the universe is born, as being pre¬ sent there,.

अध्याय २७

श्लोक 19

देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः ।पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात् पशूनिमान्

devadevānujānīhi prākṛtaiḥ pāśabandhanaiḥ / pāśitānmocayiṣyāmi tvatprasādāt paśūnimān

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठिका अङ्गुलि प्रविष्ट हो जाय। कुण्ड ( अर्थात्

English

Having tied the nooses of Prakrli proportional to the number of principles, that thread is placed on an earthen vessel near the pit.

अध्याय २७

श्लोक 20

इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः ।धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना

iti vijñāpya deveśaṃ sampraviśya paśūṃstataḥ / dhāraṇābhistu saṃśodhya pūrvajjvalanādinā

हिन्दी अर्थ

स्रुकृके मुख)-का शेष भाग अपनी रुचिके

English

Then having meditated upon the principles commen¬ cing with the Prakrli to the earth, following the order of creation, the spiritual teacher should assign them to the body of the dis¬ ciple.

अध्याय २७

श्लोक 21

संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य(१) नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् ।पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत्

saṃskṛtya mūrtyā saṃyojya(1) netre baddhvā pradarśayet / puṣpapūrṇāñjalīṃstatra kṣipettannāma yojayet

हिन्दी अर्थ

इनमें पहली रेखा दक्षिण भागमें हो और शेष दो क्रमशः उसके उत्तरोत्तर भागमें खींची जायँ।

English

Those (principles), one, five, ten or twelve2 * * may be tied individually and given by those who devote their thought on the principles.

अध्याय २७

श्लोक 22

अमन्त्रमर्चनं तत्र पूर्ववत् कारयेत् क्रमात् ।यस्यां मूर्तौ पतेत् पुष्पं तस्य तन्नाम निर्दिशेत्

amantramarcanaṃ tatra pūrvavat kārayet kramāt / yasyāṃ mūrtau patet puṣpaṃ tasya tannāma nirdiśet

हिन्दी अर्थ

प्रणवके उच्चारणपूर्वक भावनाद्वारा एक विष्टर (आसन) -की कल्पना करके उसके ऊपर वैष्णवी

English

Acamana consists of sipping three drops of water, followed by touching of different parts of body reciting the different names of Vi?u.

अध्याय २७

श्लोक 23

शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्गुष्ठादि षड्गुणं ।कन्यासु कर्तितं रक्तं(२) पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम्

śikhāntasammitaṃ sūtraṃ pādāṅguṣṭhādi ṣaḍguṇaṃ / kanyāsu kartitaṃ raktaṃ(2) punastattriguṇīkṛtam

हिन्दी अर्थ

बारह-बारह अङ्गुलपर चिह्न लगा दे। फिर सूतको दोनों कीलोंमें बाँध दे। फिर उस सूतके चतुर्थांश चिहको कोणकी दिशाकी ओर खींचकर कोणका निश्चय करे। इससे चारों कोण शुद्ध होते हैं। इस प्रकार समान चतुरस क्षेत्र शुद्ध होता है। क्षेत्रशुद्धिके अनन्तर कुण्डका खनन करे । चतुर्भुज क्षेत्रमें भुज और कोटिके अङ्कोंमें गुणा करनेपर जो गुणनफल आता है, वही क्षेत्रफल होता है। इस प्रकार २४ अङ्गुलके क्षेत्रमें २४ अङ्गुल भुज और २४ अङ्गुल कोटि परस्पर गुणित हों तो ५७६ अङ्गुल क्षेत्रफल होगा।

English

He should then say "Salutations,. (I offer) the food to the goblins on the ku§a grass". Then having contemplated upon Hari, the sacrificial yard is adorned with multitudes of vessels of sweet meats.

अध्याय २७

श्लोक 24

यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते ।प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत्

yasyāṃ saṃlīyate viśvaṃ yato viśvaṃ prasūyate / prakṛtiṃ prakriyābhedaiḥ saṃsthitāṃ tatra cintayet

हिन्दी अर्थ

चतुरस क्षेत्रको चौबीस भागोंमें विभक्त करे। फिर उसमेंसे तेरह भागको व्यासार्ध माने और उतने ही विस्तारके परकालसे क्षेत्रके मध्यभागसे आरम्भ करके मण्डलाकार रेखा खींचनेपर उत्तम वृत्त कुण्ड बन जायगा।

English

Sitting with crossed legs, the feet placed over the thigh of the opposite

अध्याय २७

श्लोक 25

तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसङ्ख्यया(३) ।कृत्वा शरावे तत् सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु(४)

tena prākṛtikān pāśān grathitvā tattvasaṅkhyayā(3) / kṛtvā śarāve tat sūtraṃ kuṇḍapārśve nidhāya tu(4)

हिन्दी अर्थ

चतुरस्र क्षेत्रके शतांश और पञ्चमांशको जोड़कर उतना अंश क्षेत्रमानमेंसे घटा दे। फिर जो क्षेत्रमान शेष रह जाय, उतने ही विस्तारका परकाल लेकर क्षेत्रके मध्यभागमें लगा दे और अर्धवृत्ताकार रेखा खींचे। फिर अर्धचन्द्रके एक अग्रभागसे दूसरे अर्धभागतक पड़ी रेखा खींचे। इससे अर्धचन्द्रकुण्ड समीचीन होगा। उदाहरणार्थ--२४ अङ्गुलके क्षेत्रका पञ्चमांश ४ अङ्गुल, ६ यवा, ३ यूका, १ लिख्या (या लिक्षा) और ५ बालाग्र होगा। उस क्षेत्रका शतांश ० अङ्गुल, ० यवा, ३ यूका, ० लिक्षा और ४ बालाग्र होगा। इन

English

Then oblations are separately offered in order to the earth and other principles with mystic syllables made up by subtracting syllables.

अध्याय २७

श्लोक 26

ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत् ।सृष्टिक्रमात् प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः

tatastattvāni sarvāṇi dhyātvā śiṣyatanau nyaset / sṛṣṭikramāt prakṛtyādipṛthivyantāni deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनोंका योग ४ अङ्गुल ६ यवा, ६ यूका, २ लिक्षा और १ बालाग्र होगा। यह मान २४ अङ्गुलमें घटा दिया जाय तो शेष रहेगा १९ अङ्गुल, १ यवा, १ यूका, ५ लिक्षा और ७ बालाग्र। इतने विस्तारके परकालसे अर्धचन्द्र बनाना चाहिए। अग्निपुराणमें इन कुण्डोंके निर्माणकी विधि अत्यन्त संक्षेपसे लिखी गयी है; अतः अन्य ग्रन्थोंका मत भी यहाँ दे दिया गया है।

English

When Hari has been uttered unto the fire which is the abode of all principles, the wiseman has to remember the method that is being followed there.

अध्याय २७

श्लोक 27

तत्रैकधा पण्चधा स्याद्दशद्वादशधापि वा(४) ।१ मूर्त्या सम्प्रोक्ष्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ सूत्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ तत्र सङ्ख्यया इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः ४ निधीयते इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ५ तत्रार्चा पञ्चधा या स्यादङ्गैर् द्वादशधापि वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।तत्रात्मा पञ्चधा वा स्यात् दशद्वदशधापिवेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ७३ ज्ञातव्यः सर्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः

tatraikadhā paṇcadhā syāddaśadvādaśadhāpi vā(4) / 1 mūrtyā samprokṣya iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sūtramiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 tatra saṅkhyayā iti kha, ga, gha, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 4 nidhīyate iti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 5 tatrārcā pañcadhā yā syādaṅgair dvādaśadhāpi veti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / tatrātmā pañcadhā vā syāt daśadvadaśadhāpiveti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 73 jñātavyaḥ sarvabhedena grathitastattvacintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

४२ अग्निपुराण शक्तिका आवाहन एवं स्थापन करे ॥ १५--२० ॥ भगवान् विष्णुका ध्यान करके उसे अग्निसे उत्तर देवीके स्वरूपका इस प्रकार ध्यान करे-- वे दिशामें कुशके ऊपर स्थापित कर दे (और अग्नि दिव्य रूपवाली हैं और दिव्य वस्त्राभूषणोंसे तथा प्रणीताके मध्य भागमें प्रोक्षणीपात्रको कुशापर

English

Separating by means of beating and collecting (them) one has to remain quiet. Then after collecting by the Prim¬ ordial, an offering is made into the fire as instructed.

अध्याय २७

श्लोक 28

अङ्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात् ।तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनौ(१)

aṅgaiḥ pañcabhiradhvānaṃ nikhilaṃ vikṛtikramāt / tanmātrātmani saṃhṛtya māyāsūtre paśostanau(1)

हिन्दी अर्थ

विभूषित हैं।' तत्पश्चात् यह चिन्तन करे किरख दे)

English

After offering eight oblations each (in favour) of ( Garbd - dhana l, Jatakarma 2, enjoyment and dissolution, he should offer them for purification.

अध्याय २७

श्लोक 29

प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश् च कर्ता बुद्धिस् तथा मनः ।पञ्चतन्मात्रबुद्ध्याख्यं कर्माख्यं भूतपञ्चकं

prakṛtirliṅgaśaktiś ca kartā buddhis tathā manaḥ / pañcatanmātrabuddhyākhyaṃ karmākhyaṃ bhūtapañcakaṃ

हिन्दी अर्थ

'देवीको संतुष्ट करनेके लिये अग्निदेवके रूपमें तदनन्तर आज्यस्थालीको घीसे भरकर अपने साक्षात् श्रीहरि पधारे हैं।' साधक (उन दोनोंका आगे रखे। फिर उसे आगपर चढ़ाकर सम्प्लवन पूजन करके शुद्ध कांस्यादि-पात्रमें रखी और एवं उत्पवनको क्रियाद्वारा घीका संस्कार करे। ऊपरसे शुद्ध कांस्यादि पात्रद्वारा ढकी हुई अग्निको (उसकी विधि इस प्रकार है--) प्रादेशमात्र लंबे

English

The preceptor should take up pure materials and bring together the two excellent principles in order in such a way they are not broken.

अध्याय २७

श्लोक 30

ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया ।हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु

dhyāyecca dvādaśātmānaṃ sūtre dehe tathecchayā / hutvā sampātavidhinā sṛṣṭeḥ sṛṣṭikrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

लाकर, क्रव्याद-अंशको अलग करके, ईक्षणादिसे दो कुश हाथमें ले। उनके अग्रभाग खण्डित न शोधित उस”) अग्निको कुण्डके भीतर स्थापित हुए हों तथा उनके गर्भमें दूसरा कुश अङ्कुरित करे। तत्पश्चात् उस अग्निमें प्रादेशमात्र ( अँगूठेसे न हुआ हो। दोनों हाथोंको उत्तान रखे और उनके लेकर तर्जनीके अग्रभागके बराबरकी) समिधाएँ अङ्गुष्ठ एवं कनिष्ठिका अङ्गुलिसे उन कुशोंको

English

A learned person has to think of the peaceful, supreme, blissful, pure intellect and offer the completing oblation. Thus ends the (rite of) initiation.

अध्याय २७

श्लोक 31

एकैकं शतहोमेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः ।शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत्

ekaikaṃ śatahomena dattvā pūrṇāhutiṃ tataḥ / śarāve sampuṭīkṛtya kumbheśāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

देकर कुशोंद्वारा तीन बार परिसमूहन करे। फिर पकड़े रहे। इस तरह उन कुशोंद्वारा घीको थोड़ा- पूर्वादि सभी दिशाओंमें कुशास्तरण करके अग्निकी थोड़ा उठाकर ऊपरकी ओर तीन बार उछाले। उत्तर दिशामें पश्चिमसे आरम्भ करके क्रमशः प्रज्वलित तृण आदि लेकर घीको देखे और पूर्वादि दिशामें पात्रासादन करे-समिधा, कुशा, उसमें कोई अपद्रव्य (खराब वस्तु) हो तो उसे

English

I shall describe the mystic syllables for the applica¬ tion with which the oblation (relating to) the initiation is closely associated:

अध्याय २७

श्लोक 32

अधिवास्य यथा न्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत् ।करणीं कर्तरीं वापि(२) रजांसि खटिकामपि

adhivāsya yathā nyāyaṃ bhaktaṃ śiṣyaṃ tu dīkṣayet / karaṇīṃ kartarīṃ vāpi(2) rajāṃsi khaṭikāmapi

हिन्दी अर्थ

स्रुक्, खुवा, आज्यस्थाली, चरुस्थाली तथा निकाल दे। इसके बाद तृण अग्निमें फॅंककर उस कुशाच्छादित घी, (प्रणीतापात्र, प्रोक्षणीपात्र) आदि घीको आगपरसे उतार ले और सामने रखे। फिर वस्तुएँ रखे। इसके बाद प्रणीताको सामने रखकर खुकू और खुवाको लेकर उनके द्वारा होम- उसे जलसे भर दे और कुशासे प्रणीताका जल सम्बन्धी कार्य करे। पहले जलसे उनको धो ले।

English

Om,yam, I destroy the goblins. After having seized this, (syllable) (you) hear (the mode of) yoking it with the nature. Om, am, the goblins and the males. I shall describe the mystic syllable for the oblation as well as the final oblation.

अध्याय २७

श्लोक 33

अन्यदप्युपयोगि स्यात् सर्वं तद्वायुगोचरे ।संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवाधिवासयेत्

anyadapyupayogi syāt sarvaṃ tadvāyugocare / saṃsthāpya mūlamantreṇa parāmṛśyādhivādhivāsayet

हिन्दी अर्थ

लेकर प्रोक्षणीपात्रका प्रोक्षण करे। तदनन्तर उसे फिर अग्निसे तपाकर सम्मार्जन कुशोंद्वार उनका बायें हाथमें लेकर दाहिने हाथमें गृहीत प्रणीताके मार्जन करे (उन कुशोंके अग्रभागोंद्वारा खुक्- जलसे भर दे। प्रणीता और हाथके बीचमें ख्रुवाके भीतरी भागका तथा मूल भागसे उनके पवित्रीका अन्तर रहना चाहिए। प्रोक्षणीमें गिराते बाह्य भागका मार्जन करना चाहिए) । तत्पश्चात्

English

Om, destroy the goblins; oblations. Om, am, Om, salu¬ tations to the Lord Vasudeva, vaus'at. After the final oblation the disciple has to be accomplished. In this way the wiseman has to purify the principles.

अध्याय २७

श्लोक 34

नमो भूतेभ्यश् च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरिं ।मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डुकैः(३)

namo bhūtebhyaś ca baliḥ kuśe śete smaran hariṃ / maṇḍapaṃ bhūṣayitvātha vitānaghaṭalaḍḍukaiḥ(3)

हिन्दी अर्थ

समय प्रणीताके जलको भूमिपर नहीं पुनः उन्हें जलसे धोकर आगसे तपावे और अपने गिरने देना चाहिए। प्रोक्षणीमें अग्निदेवका ध्यान दाहिने भागमें स्थापित कर दे। उसके बाद करके उसे कुण्डकी योनिके समीप अपने सामने साधक प्रणवसे ही अथवा देवताके नामके रखे। फिर उस प्रोक्षणीके जलसे आसादित आदिमें “प्रणव' तथा अन्तमें “नमः” पद लगाकर

English

The rite pjformed for facilitating conception.

अध्याय २७

श्लोक 35

मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकं ।आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान्

maṇḍaletha yajedviṣṇuṃ tataḥ santarpya pāvakaṃ / āhūya dīkṣayecchiṣyān baddhapadmāsanasthitān

हिन्दी अर्थ

बस्तुओंको तीन बार सींचकर समिधाओंके उसके उच्चारणपूर्वक होम करे॥ २६-२९ ३ ॥ बोझको खोलकर उसके बन्धनको सरकाकर हवनसे पहले अग्निके गर्भाधानसे लेकर सामने रखे। प्रणीतापात्रमें पुष्प छोड़कर उसमें सम्पूर्ण संस्कार अङ्ग-व्यवस्थाके अनुसार सम्पन्न

English

The ceremony performed at the birth of a child.

अध्याय २७

श्लोक 36

सम्मोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्धानं स्पृश्य वै क्रमात् ।प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां

sammokṣya viṣṇuṃ hastena mūrdhānaṃ spṛśya vai kramāt / prakṛtyādivikṛtyantāṃ sādhibhūtādhidaivatāṃ

हिन्दी अर्थ

वहिं शुद्धाश्रयानीतं शुद्धपात्रोपरिस्थितम्। क्रव्यादांशं परित्यज्य ईक्षणादिविशोधितम्॥ (इति सोमशम्भुः )

English

Ending with (the word) salutation and with the basic syllable sva and preceded by beating (one has to say) Om, vain, the organs of action, Om, dem, the organs of intellect (sense). With the syllable yam similar beating etc. are done.

अध्याय २७

श्लोक 37

सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संहरेत् क्रमात् ।तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समतां गतां

sṛṣṭimādhyātmikīṃ kṛtvā hṛdi tāṃ saṃharet kramāt / tanmātrabhūtāṃ sakalāṃ jīvena samatāṃ gatāṃ

हिन्दी अर्थ

करने चाहिए। मतान्तरके अनुसार नामान्तव्रत, ध्यान करनेके अनन्तर अग्निमें समिधाका आधान

English

Om, sum, to the principle of smell, separate, hum, phaf. Om, protect, ha. Om, svam, svam, unite with the primordial. Om, sum, hum, to the principle of smell, destroy oblations. Then the final oblation is to be applied in the northern direction as follows: Om, ram, to the principle of taste. Om, them, to the principle of colour. Om, ram, the principle of touch. Om, em, to the principle of sound. Om, bham, salutations. Om, som, egoism. Om, nam, to intellect. Om, Om, to the primordial. This method of initiation has been described in brief in the case of the deity of a single form. The procedure for the nine-vyuhas etc. are also remembered to be of the same kind.

अध्याय २७

श्लोक 38

ततः सम्प्रार्थ्य कम्भेशं सूत्रं संहृत्य देशिकः ।१ मायासूत्रे सुशोभने इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ करालं कर्तरीञ्चापि इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ वितानभवगन्धकैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।वितानपटकेन्द्रियैर् इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ७४ अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु

tataḥ samprārthya kambheśaṃ sūtraṃ saṃhṛtya deśikaḥ / 1 māyāsūtre suśobhane iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 karālaṃ kartarīñcāpi iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 vitānabhavagandhakair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / vitānapaṭakendriyair iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 74 agneḥ samīpamāgatya pārśve taṃ sanniveśya tu

हिन्दी अर्थ

व्रतबन्धान्तव्रत (यज्ञोपवीतान्त), समावर्तनान्त अथवा यज्ञाधिकारान्त संस्कार अङ्गानुसार करने चाहिए। साधक सर्वत्र प्रणवका उच्चारण करते हुए पूजनोपचार अर्पित करे और अपने वैभवके

English

A person after having consumed (all the things) should consign the primordial thing to eternal bliss. Then a person has to consign the primordial thing to the Lord devoid of transfor¬ mation.

अध्याय २७

श्लोक 39

मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तं ।उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः

mūlamantreṇa sṛṣṭīśamāhutīnāṃ śatena taṃ / udāsīnamathāsādya pūrṇāhutyā ca deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसार प्रत्येक संस्कारके लिये अङ्ग-सम्बन्धी

English

Then having purified the elements, one has to purify the instruments of action, the intellect, the principles, mind, knowledge and egoism.

अध्याय २७

श्लोक 40

शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितं ।सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्कारान्तसंयुतैः

śuklaṃ rajaḥ samādāya mūlena śatamantritaṃ / santāḍya hṛdayantena huṃphaṭkārāntasaṃyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरा पुंसवन, तीसरा सीमन्तोन्नयन, चौथा जातकर्म, पाँचवाँ नामकरण, छठा चूडाकरण, सातवाँ व्रतबन्ध (यज्ञोपवीत), आठवाँ वेदारम्भ, नवाँ समावर्तन तथा दसवाँ पत्नीसंयोग (विवाह-) संस्कार है,

English

Having worshipped the lord as before endowed with all the materials, the excellent preceptor has to initiate (the disciple) on the dvadatt (the 12th day) from the beginning of the rite.

अध्याय २७

श्लोक 41

वियोगपदसंयुक्तैर् वीजैः पदादिभिः क्रमात् ।पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य जुहुयात्ततः

viyogapadasaṃyuktair vījaiḥ padādibhiḥ kramāt / pṛthivyādīni tattvāni viśliṣya juhuyāttataḥ

हिन्दी अर्थ

जो यज्ञके लिये अधिकार प्रदान करनेवाला है। क्रमशः एक-एक संस्कार-कर्मका चिन्तन और तदनुरूप पूजन करते हुए हृदय आदि अङ्ग-

English

The disciple must be devoted, humble, endowed with all physical qualities, not very rich. Such a person is initiated •after the worship of the deity iri the altar.

अध्याय २७

श्लोक 42

वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ ।नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद्बुधः

vahnāvakhilatattvānāmālaye vyāhṛte harau / nīyamānaṃ kramātsarvaṃ tatrādhvānaṃ smaredbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्पित करे॥ ३०--३५॥

English

The preceptor has to release or bind the children. Or the preceptor remaining in his natural state has to perform a different kind of initiation (called) Saktidiksa 1.

अध्याय २७

श्लोक 43

ताडनेन वियोज्यैवं(१) आदायापाद्य शाम्यतां ।प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेदसि

tāḍanena viyojyaivaṃ(1) ādāyāpādya śāmyatāṃ / prakṛtyāhṛtya juhuyādyathokte jātavedasi

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर साधक मूलमन्त्रद्वारा खुवासे पूर्णाहुति दे। उस समय मन्त्रके अन्तमें “वौषट्' पद लगाकर प्लुतस्वरसे सुस्पष्ट मन्त्रोच्चाण करना चाहिए। इस तरह वैष्णव-अग्निका संस्कार करके

English

As before all the principles have to be purified gradually by beating etc. on the altar of Hari. Then (he) who is bent on the inquiry of the self has to set them aside after having taken them, and beating.

अध्याय २७

श्लोक 44

गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा

garbhādhānaṃ jātakarma bhogañcaiva layantathā /

हिन्दी अर्थ

उसपर विष्णु-देवताके निमित्त चरु पकावे। वेदीपर भगवान् विष्णुकी स्थापना एवं आराधना करके

English

He should purify them befitting their nature and unite them with the deity. They arc then collected with pure mental disposition and yoked in order.

अध्याय २७

श्लोक 45

शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः ।सन्नयेद्द्विपरे तत्त्वे यावदव्याहृतं क्रमात्

śuddhaṃ tattvaṃ samuddhṛtya pūrṇāhutyā tu deśikaḥ / sannayeddvipare tattve yāvadavyāhṛtaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

अङ्ग और आवरण-देवताओंसहित इष्टदेव श्रीहरिको आसन आदि उपचार अर्पित करते हुए उत्तम रीतिसे उनकी पूजा करनी चाहिए। फिर गन्ध- पुष्पोंद्वारा अर्चना करके सुरश्रेष्ठ नारायणदेवका

English

Initiation rite relating to the female energy or goddess.

अध्याय २७

श्लोक 46

तत् परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि ।विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे

tat paraṃ jñānayogena vilāpya paramātmani / vimuktabandhanaṃ jīvaṃ parasminnavyaye pade

हिन्दी अर्थ

करे और अग्रीश्वर श्रीहरिके समीप 'आघार' संज्ञक दो घृताहुतियाँ दे। इनमेंसे एकको तो वायव्यकोणमें दे और दूसरीको नैऋत्यकोणमें । यही इनके लिये क्रम है। तत्पश्चात् आज्यभाग'

English

In the same manner, a householder becomes qualified by remaining vigilant in (the performance of) the rites. One has to remain purifying his self until there is dissipation of anger.

अध्याय २७

श्लोक 47

निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्बुधः ।दद्यात् पूर्णाहुतिं पश्चादेवं दीक्षा समाप्यते

nivṛttaṃ paramānande śuddhe buddhe smaredbudhaḥ / dadyāt pūrṇāhutiṃ paścādevaṃ dīkṣā samāpyate

हिन्दी अर्थ

दिशामें दे और उनमें अग्निदेवके दायें-बायें नेत्रकी भावना करे। शेष सब आहुतियोंको इन्हींके बीचमें मन्त्रोच्चारणपूर्वक देना चाहिए। जिस क्रमसे देवताओंकी पूजा को गयी हो, उसी

English

After having known himself as shorn of anger and puri¬ fied from sins, a self-controlled person should confer the right on (his) son or the disciple.

अध्याय २७

श्लोक 48

प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर् दीक्षा होमसंलयः ।ॐ यं भूतानि विशुद्धं हुं फट् अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयं

prayogamantrān vakṣyāmi yair dīkṣā homasaṃlayaḥ / oṃ yaṃ bhūtāni viśuddhaṃ huṃ phaṭ anena tāḍanaṃ kuryādviyojanamiha dvayaṃ

हिन्दी अर्थ

क्रमसे उनके लिये आहुति देनेका विधान है। घीसे इष्टदेवकी मूर्तिको तृप्त करे । इष्टदेव-सम्बन्धी हवन-संख्याकी अपेक्षा दशांशसे अङ्ग-देवताओंके लिये होम करे। घृत आदिसे, समिधाओंसे

English

After having burnt the noose composed of illusion, renou¬ ncing and remaining in (the contemplation) of the self, he, who possesses the unmanifest form, should remain waiting for the decay of his body.

अध्याय २७

श्लोक 49

ॐ यं भूतान्यापातयेहं आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं शृणु ।१ ताडनेन विमोक्ष्यैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ७५ ॐ यं भूतानि पुंश्चाहो होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुं

oṃ yaṃ bhūtānyāpātayehaṃ ādānaṃ kṛtvā cānena prakṛtyā yojanaṃ śṛṇu / 1 tāḍanena vimokṣyaivamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 75 oṃ yaṃ bhūtāni puṃścāho homamantraṃ pravakṣyāmi tataḥ pūrṇāhutermanuṃ

हिन्दी अर्थ

अथवा घृताक्त तिलोंसे सदा यजनीय देवताओंके

English

"Om Yam" — causing the elements to fall; having taken, hear the joining with nature by this: "Om Yam, the elements, the Person" — I shall tell the oblation mantra, then the mantra of the full oblation.

अध्याय २७

श्लोक 50

ॐ भूतानि संहर स्वाहा ।ॐ अं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय वौषट् पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत्(१) ।एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद् बुधः

oṃ bhūtāni saṃhara svāhā / oṃ aṃ oṃ namo bhagavate vāsudevāya vauṣaṭ pūrṇāhutyanantare tu tadvai śiṣyantu sādhayet(1) / evaṃ tattvāni sarvāṇi kramātsaṃśodhayed budhaḥ

हिन्दी अर्थ

देनी चाहिए। इस प्रकार होमान्त-पूजन समाप्त करके स्त्रानादिसे शुद्ध हुए शिष्योंको गुरु बुलाकर

English

"Om, withdraw the elements, svaha. Om Am. Om, homage to the revered Vasudeva, vaushat." After the full oblation one should then accomplish that disciple. Thus the wise one should purify all the principles in order.

अध्याय २७

श्लोक 51

नमोन्तेन स्ववीजेन ताडनादिपुरःसरम् ।ॐ वां वर्मेन्द्रियाणि ।ॐ दें बुद्धीन्द्रियाणि यं वीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम्

namontena svavījena tāḍanādipuraḥsaram / oṃ vāṃ varmendriyāṇi / oṃ deṃ buddhīndriyāṇi yaṃ vījena samānantu tāḍanādiprayogakam

हिन्दी अर्थ

किये हों। उनमें पाश-बद्ध पशुको भावना करके उनका प्रोक्षण करे

English

With one's own seed-syllable ending in "namah," preceded by striking and so on: "Om Vam — the organs of action; Om Dem — the organs of knowledge," with seed Yam, the application of striking and the rest in the same way.

अध्याय २७

श्लोक 52

ॐ सुंगन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुं फट् ।ॐ सम्पाहिं हा(२) ॥ ॐ खं खं क्ष प्रकृत्या(३) ।ॐ सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वाहा ततः पूर्णाहुतिश् चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते ।ॐ रां रसतन्मात्रे ।ॐ भें रूपतन्मात्रे ।ॐ रं स्पर्शतन्मात्रे ।ॐ एं शब्दतन्मात्रे ।ॐ भं नमः ।ॐ स्ॐ अहङ्कारः ।ॐ नं बुद्धे ।ॐ ॐ प्रकृते एकमूर्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः ।एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः

oṃ suṃgandhatanmātre viyuṅkṣva huṃ phaṭ / oṃ sampāhiṃ hā(2) // oṃ khaṃ khaṃ kṣa prakṛtyā(3) / oṃ suṃ huṃ gandhatanmātre saṃhara svāhā tataḥ pūrṇāhutiś caivamuttareṣu prayujyate / oṃ rāṃ rasatanmātre / oṃ bheṃ rūpatanmātre / oṃ raṃ sparśatanmātre / oṃ eṃ śabdatanmātre / oṃ bhaṃ namaḥ / oṃ soṃ ahaṅkāraḥ / oṃ naṃ buddhe / oṃ oṃ prakṛte ekamūrtāvayaṃ prokto dīkṣāyogaḥ samāsataḥ / evameva prayogastu navavyūhādike smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उन सब शिष्योंको भावनाद्वारा अपने आत्मासे संयुक्त करके अविद्या और कर्मके बन्धनोंसे आबद्ध हो लिङ्गशरीरका अनुवर्तन करनेवाले चैतन्य (जीव)-का, जो लिङ्गशरीरके

English

"Om Sum — in the subtle element of smell, disjoin, hum phat. Om Sampahi ha. Om Kham Kham Ksha — nature. Om Sum Hum — in the subtle element of smell, withdraw, svaha." Then the full oblation is applied thus in the following: "Om Ram — taste element. Om Bhem — form element. Om Ram — touch element. Om Em — sound element. Om Bham namah. Om Som — ego. Om Nam — intellect. Om Om — Prakriti." Thus the initiation-yoga for a single form is declared in brief; the same application is remembered for the nine-fold array and the rest.

अध्याय २७

श्लोक 53

दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः ।अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः

dagdhāparasmin sandadhyānnirvāṇe prakṛtinnaraḥ / avikāre samādadhyādīśvare prakṛtinnaraḥ

हिन्दी अर्थ

साथ बँधा हुआ है, ध्यानमार्गसे साक्षात्कार करके उसका सम्यक् प्रोक्षण करनेके पश्चात्

English

Having burned, one should unite Prakriti and the person in the other, in nirvana; one should settle it in the changeless Lord, Prakriti and person.

अध्याय २७

श्लोक 54

शोधयित्वाथ भुतानि कर्माङ्गानि(४) विशोधयेत् ।बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिं

śodhayitvātha bhutāni karmāṅgāni(4) viśodhayet / buddhyākhyānyatha tanmātramanojñānamahaṅkṛtiṃ

हिन्दी अर्थ

आचार्य सोमशम्भुने संस्कारोंके चिन्तनका क्रम इस प्रकार बताया है-अग्निस्थापन ही श्रीहरिके द्वारा वैष्णवी देवीके गर्भमें

English

Having purified the elements, one should purify the organs of action; then the elements called intellect, subtle elements, mind, knowledge and ego;

अध्याय २७

श्लोक 55

लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधायेत् पुनः ।१ तद्वै शिष्यन्तुसन्नयेदिति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः २ ॐ सुं आयाहि हामिति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ सं पाहि स्वाहा इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ३ अं दुं स्त्व प्रकृत्या इति ॐ खं खं स्त्व प्रकृत्या इति च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ कर्माख्यानि च शोधयेदिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ७६ पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितं

liṅgātmānaṃ viśodhyānte prakṛtiṃ śodhāyet punaḥ / 1 tadvai śiṣyantusannayediti kha, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 2 oṃ suṃ āyāhi hāmiti kha,cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ saṃ pāhi svāhā iti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 3 aṃ duṃ stva prakṛtyā iti oṃ khaṃ khaṃ stva prakṛtyā iti ca kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 karmākhyāni ca śodhayediti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 76 puruṣaṃ prākṛtaṃ śuddhamīśvare dhāmni saṃsthitaṃ

हिन्दी अर्थ

बीजका आधान है । शैव होम-कर्ममें वागीश शिवके द्वारा वागीश्वरी शिवाके गर्भमें बीजाधान होता है । तत्पश्चात् देवीके परिधान-संवरण, शौचाचमन आदिका चिन्तन करके हृदय-मन्त्र (नमः)-के द्वारा गर्भाग्निका पूजन करे, यथा--' ३ गर्भाग्नये नम: ।' पूजनके पश्चात् उस गर्भकी रक्षाके लिये भावनाद्वारा देवीके पाणिपल्लवमें ' अस्त्राय फट्' बोलकर कुशाका कङ्कण बाँध दे। फिर पूर्वोक्त मन्त्रसे अथवा सद्योजात-मन्त्रसे अग्निकी पूजा कर गर्भाधान-संस्कारके निमित्त हृदय-मन्त्र (हृदयाय नमः)-से ही आहुतियाँ दे। तृतीय मासमें पुंसवनकी

English

having purified the subtle body at the end, one should purify Prakriti again; the person, natural, pure, established in the Lord's abode,

अध्याय २७

श्लोक 56

स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं ।ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी

svagocarīkṛtāśeṣabhogamuktau kṛtāspadaṃ / dhyāyan pūrṇāhutiṃ dadyāddīkṣeyaṃ tvadhikāriṇī

हिन्दी अर्थ

भावना करके, वामदेव-मन्त्रसे पूजन करके शिरोमन्त्र (शिरसे स्वाहा)-द्वारा आहुति देनेका विधान है। षष्ठ मासमें सीमन्तोन्नयनकी भावना और पूजा करके “शिखायै वषट्' इस मन्त्रसे आहुतियाँ देनी चाहिए। इसी तरह नामकरणादि संस्कारोंका भी पूजन-हवनादिके द्वारा सम्पादन कर लेना चाहिए।

English

having made all enjoyment within his range and a seat in liberation. Meditating, one should give the full oblation; this initiation is for the qualified.

अध्याय २७

श्लोक 57

अङ्गैर् आराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समं ।क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितं

aṅgair ārādhya mantrasya nītvā tattvagaṇaṃ samaṃ / kramādevaṃ viśodhyānte sarvasiddhisamanvitaṃ

हिन्दी अर्थ

वायुबीज (यं)-के द्वारा उसके शरीरका शोषण करे। इसके बाद अग्निबीज (रं)-के चिन्तनसे अग्नि प्रकट करके यह भावना करे कि ' ब्रह्माण्ड ' संज्ञक सारी सृष्टि दग्ध होकर भस्मको पर्वताकार

English

Having worshipped with limbs and led the mantra's group of principles evenly, having purified in order at the end, endowed with all accomplishments,

अध्याय २७

श्लोक 58

ध्यायन् पूर्णाहितिं दद्यात्दीक्षेयं साधके स्मृता ।द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि

dhyāyan pūrṇāhitiṃ dadyātdīkṣeyaṃ sādhake smṛtā / dravyasya vā na sampattiraśaktirvātmano yadi

हिन्दी अर्थ

राशिके समान स्थित है। तत्पश्चात् भावनाद्वारा ही जलबीज (वं)-के चिन्तनसे अपार जलराशि प्रकट करके उस भस्मराशिको बहा दे और संसार अब वाणीमात्रमें ही शेष रह गया है -ऐसा

English

meditating, one should give the full oblation; this initiation is remembered for the seeker, if there is not enough material or one's own power is lacking.

अध्याय २७

श्लोक 59

इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितं ।सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः

iṣṭvā devaṃ yathā pūrvaṃ sarvopakaraṇānvitaṃ / sadyodhivāsya dvādaśyāṃ dīkṣayeddeśikottamaḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरण करे। तदनन्तर वहाँ (लं) बीजस्वरूपा भगवान्को पार्थिवी शक्तिका न्यास करे। फिर ध्यानद्वारा देखे कि समस्त तन्मात्राओंसे आवृत शुभ पार्थिव-तत््व विराजमान है। उससे एक

English

Having worshipped the god as before with all implements, and having dwelt upon it, on the twelfth day the best teacher should initiate.

अध्याय २७

श्लोक 60

भक्तो विनीतः शारीरैर् गुणैः सर्वैः समन्वितः ।शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्य दीक्षयेत्

bhakto vinītaḥ śārīrair guṇaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ / śiṣyo nātidhanī yastu sthaṇḍilebhyarcya dīkṣayet

हिन्दी अर्थ

अण्ड प्रकट हुआ है, जो उसीके आधारपर स्थित है और वही उसका उपादान भी है। उस अण्डके भीतर प्रणवस्वरूपा मूर्तिका चिन्तन करे॥ ४३--४७॥

English

A devoted, humble disciple endowed with all bodily qualities, who is not very wealthy, should be initiated after worship on a platform.

अध्याय २७

श्लोक 61

अध्वानं निखिलं दैवं(२) भौतं वाध्यात्मिकी कृतं ।सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः

adhvānaṃ nikhilaṃ daivaṃ(2) bhautaṃ vādhyātmikī kṛtaṃ / sṛṣṭikrameṇa śiṣyasya dehe dhyātvā tu deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर अपने आत्मामें स्थित पूर्वसंस्कृत

English

The whole path, divine, elemental and spiritual, by meditating in the order of creation in the disciple's body, the teacher

अध्याय २७

श्लोक 62

अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात् सन्तर्प्य सृष्टिमान् ।स्वमन्त्रैर् वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत्(२)

aṣṭāṣṭāhutibhiḥ pūrvaṃ kramāt santarpya sṛṣṭimān / svamantrair vāsudevādīn jananādīn visarjayet(2)

हिन्दी अर्थ

जन्मका ध्यानद्वारा प्रत्यक्ष करे (शिष्योंके भी नूतन दिव्य जन्मको भावना करे)। तदनन्तर मूलमन्त्रसे शिष्योंके दोनों हाथ पकड़कर मन्त्रोपदेष्टा गुरु नेत्रमन्त्र (वौषट्)-के उच्चारणपूर्वक नूतन

English

first satisfies in order with eight and eight oblations the creation; with their own mantras he should dismiss Vasudeva and the others, the progenitors and the rest.

अध्याय २७

श्लोक 63

होमेन शोधयेत् पश्चात्संहारक्रमयोगतः ।योनिसूत्राणि बद्धानि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः

homena śodhayet paścātsaṃhārakramayogataḥ / yonisūtrāṇi baddhāni muktvā karmāṇi deśikaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं छिद्ररहित वस्त्रसे उनके नेत्रोंको बाँध दे। फिर देवाधिदेव भगवान्को यथोचित पूजा सम्पन्न करके तत्त्वज्ञ आचार्य हाथमें पुष्पाञ्जलि धारण करनेवाले उन शिष्योंको अपने पास पूर्वाभिमुख

English

Afterwards he should purify by oblation in the order of withdrawal; the teacher, having loosed the bonds tied to the womb, and the actions,

अध्याय २७

श्लोक 64

शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोधयेत् ।अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके

śiṣyadehātsamāhṛtya kramāttattvāni śodhayet / agnau prākṛtike viṣṇau layaṃ nītvādhidaivake

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार गुरुद्वारा दिव्य नूतन जन्म पाकर वे शिष्य भी श्रीहरिको पुष्पाञ्जलि अर्पित करके पुष्प आदि उपचारोंसे उनका पूजन करें। तदनन्तर पुनः वासुदेवकी अर्चना करके वे गुरुके चरणोंका

English

having drawn from the disciple's body, should purify the principles in order; having dissolved into the natural fire, into Vishnu, the presiding one,

अध्याय २७

श्लोक 65

शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत्(३) ।शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्

śuddhaṃ tattvamaśuddhena pūrṇāhutyā tu sādhayet(3) / śiṣye prakṛtimāpanne dagdhvā prākṛtikān guṇān

हिन्दी अर्थ

पूजन करें। दक्षिणारूपमें उन्हें अपना सर्वस्व अथवा आधी सम्पत्ति समर्पित कर दें। इसके बाद गुरु शिष्योंको आवश्यक शिक्षा दें और वे (शिष्य) नाम-मन्तरोद्वारा श्रीहरिका पूजन करें।

English

he should accomplish the pure principle by the impure with the full oblation. When the disciple has reached Prakriti, having burned the natural qualities,

अध्याय २७

श्लोक 66

१ लिखितं दैवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ पूजां कृत्वा विसर्जयेदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलादीन् विसर्जयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ पूर्णाहुत्या तु सन्नयेदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् ७७ मौचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून्(१) ।अथान्यान् शक्तिदीक्षां वा कुर्यात् भावे स्थितो गुरुः

1 likhitaṃ daivamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 pūjāṃ kṛtvā visarjayediti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ vimalādīn visarjayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 pūrṇāhutyā tu sannayediti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 77 maucayedadhikāre vā niyuñjyāddeśikaḥ śiśūn(1) / athānyān śaktidīkṣāṃ vā kuryāt bhāve sthito guruḥ

हिन्दी अर्थ

लिङ्गशरीरका उस पुरुषमें संक्रमण करावे, अर्थात् फिर मण्डलमें विराजमान शङ्क, चक्र, गदा धारण

English

the teacher should either release or appoint the children to office. Or the teacher, abiding in feeling, may do the initiation of power for others.

अध्याय २७

श्लोक 67

भक्त्या सम्प्रातिपन्नानां यतीनां निर्धनस्य च ।सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकं

bhaktyā samprātipannānāṃ yatīnāṃ nirdhanasya ca / sampūjya sthaṇḍile viṣṇuṃ pārśvasthaṃ sthāpya putrakaṃ

हिन्दी अर्थ

यह भावना करे कि वह पुरुष लिङ्गशरीरसे युक्त है। उसके उस शरीरमें सभी इन्द्रियोंके आकार पृथक्-पृथक् अभिव्यक्त हैं तथा वह पुरुष क्रमशः बढ़ता और पुष्ट होता जा रहा है। फिर ध्यानमें

English

For ascetics and the poor who have approached with devotion, having worshipped Vishnu on the platform and set the boy by his side,

अध्याय २७

श्लोक 68

देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः ।अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर् विकल्पितं

devatābhimukhaḥ śiṣyastiryagāsyaḥ svayaṃ sthitaḥ / adhvānaṃ nikhilaṃ dhyātvā parvabhiḥ svair vikalpitaṃ

हिन्दी अर्थ

देखे कि वह अण्ड एक वर्षतक बढ़कर और पुष्ट होकर फूट गया है। उसके दो टुकड़े हो गये हैं। उसमें ऊपरवाला टुकड़ा द्युलोक है और नीचेवाला भूलोक। इन दोनोंके बीचमें प्रजापति पुरुषका

English

the disciple facing the deity, himself standing with face slanting, meditating on the whole path divided by its own joints,

अध्याय २७

श्लोक 69

शिष्यदेहे तथा देवमाधिदैविकयाचनं ।ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना

śiṣyadehe tathā devamādhidaivikayācanaṃ / dhyānayogena sañcintya pūrvavattāḍanādinā

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्भाव हुआ है। इस प्रकार वहाँ उत्पन्न हुए प्रजापतिका ध्यान करके पुनः प्रणवसे उन शिशुरूप प्रजापतिका प्रोक्षण करे। फिर यथास्थान पूर्वोक्त न्यास करके उनके शरीरको मन्त्रमय बना

English

and likewise on the god in the disciple's body, the request regarding the presiding deity, contemplating by meditation-yoga, as before by striking and the rest,

अध्याय २७

श्लोक 70

क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत् स्थण्डिले हरौ ।ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्परः(२)

kramāttattvāni sarvāṇi śodhayet sthaṇḍile harau / tāḍanena viyojyātha gṛhītvātmani tatparaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

दे। उनके ऊपर विष्णुहस्त रखे और उन्हें वैष्णव माने। इस तरह एक अथवा बहुत-से लोगोंके

English

one should purify all the principles in order on the platform in Hari; having disjoined by striking, having taken to the Self, intent,

अध्याय २७

श्लोक 71

देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत् स्वभावतः ।आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु

deve saṃyojya saṃśodhya gṛhītvā tat svabhāvataḥ / ānīya śuddhabhāvena sandhayitvā krameṇa tu

हिन्दी अर्थ

करनेवाले भगवान् विष्वक्सेनका यजन करें, जो द्वारपालके रूपमें अपनी तर्जनी अङ्गलिसे लोगोंको तर्जना देते हुए अनुचित क्रियासे रोक रहे हैं। इसके बाद श्रीहरिकी प्रतिमाका विसर्जन करे।

English

having joined to the god, purified, having taken that by its nature, having brought it with pure feeling and joined it in order,

अध्याय २७

श्लोक 72

शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया ।शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते

śodhayeddhyānayogena sarvato jñānamudrayā / śuddheṣu sarvatattveṣu pradhāne ceśvare sthite

हिन्दी अर्थ

भगवान् विष्णुका सारा निर्माल्य विष्वक्सेनको अर्पित कर दे।

English

one should purify by meditation-yoga on all sides with the mudra of knowledge. When all principles are pure and the Lord is established in the primal,

अध्याय २७

श्लोक 73

दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत् ।निनयेत् सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः

dagdhvā nirvāpayecchiṣyān pade caiśe niyojayet / ninayet siddhimārge vā sādhakaṃ deśikottamaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर प्रणीताके जलसे अपना और अग्निकुण्डका अभिषेक करके वहाँके अग्निदेवको अपने आत्मामें लीन कर ले। इसके पश्चात् विष्वक्सेनका विसर्जन करे। ऐसा करनेसे भोगकी

English

having burned, he should quench the disciples and appoint them to the place of the Lord; or the best teacher should lead the seeker to the path of accomplishment.

अध्याय २७

श्लोक 74

एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः ।आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद् यावद्रागक्षयो भवेत्

evamevādhikārastho gṛhī karmaṇyatandritaḥ / ātmānaṃ śodhayaṃstiṣṭhed yāvadrāgakṣayo bhavet

हिन्दी अर्थ

वस्तुको पा लेता है और मुमुक्षु पुरुष श्रीहरिमें विलीन होता-सायुज्य मोक्ष प्रास करता है॥ ५४--५८ ॥

English

In the same way the householder in office, tireless in action, should stay purifying himself until passion is destroyed.

अध्याय २७

श्लोक 75

क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः ।आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्य् अधिकारन्तु संयमी

kṣīṇarāgamathātmānaṃ jñātvā saṃśuddhikilviṣaḥ / āropya putre śiṣye vā hy adhikārantu saṃyamī

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'कुण्डनिर्माण और अग्नि-स्थापनसम्बन्धी कार्य आदिका वर्णन ' विषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Then, knowing the self as one whose passion is exhausted, with sins purified, the restrained one, having transferred the office to a son or disciple,

अध्याय २७

श्लोक 76

दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः ।शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्

dagdhvā māyāmayaṃ pāśaṃ pravrajya svātmani sthitaḥ / śarīrapātamākāṅkṣannāsītāvyaktaliṅgavān

हिन्दी अर्थ

वासुदेव, संकर्षण आदिके मन्त्रोंका निर्देश तथा एक व्यूहसे लेकर द्वादश व्यूहतकके व्यूहोंका एवं पञ्चविंश और षड्विंश व्यूहका वर्णन

English

having burned the noose made of illusion, having renounced, established in his own Self, wishing the fall of the body, he should live with his mark unmanifest.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 27
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.