Agni Purana· Agni Purāṇa
287
अध्याय 287 / 381

Adhyaya 288

55 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ55 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८७

श्लोक 1

अश्वचिकित्सा शालिहोत्र उवाच अश्वानां लक्षणं वक्ष्ये चिकित्साञ्चैव(१)सुश्रुत हीनदन्तो विदन्तश् चकराली कृष्णतालुकः

aśvacikitsā śālihotra uvāca aśvānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye cikitsāñcaiva(1)suśruta hīnadanto vidantaś cakarālī kṛṣṇatālukaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “नाना प्रकारके मन्त्र और औषधोका कथन” नामक तीन सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ अष्टाक्षर मन्त्र तथा उसकी न्यासादि विधि

English

O Brahmins! Cow's urine together with ghee and the two varieties of turmeric (are commended) for jaundice. An infusion (with the above remedy) soaked in oil is commended for constipation.

अध्याय २८७

श्लोक 2

कृष्णजिह्वश् च यमजोजातमुष्कश् च यस् तथा ।द्विशफश् च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः

kṛṣṇajihvaś ca yamajojātamuṣkaś ca yas tathā / dviśaphaś ca tathā śṛṅgī trivarṇo vyāghravarṇakaḥ

हिन्दी अर्थ

सातवीं राशिपर हो तो उसे 'पूषाका काल' समझना चाहिए। उस समय श्वासकी परीक्षा करे। जिसके कण्ठ और ओष्ठ अपने स्थानसे चलित हो रहे हों, जिसकी नाक टेढ़ी हो गयी और जीभ

English

A morsel comprising tender bilvOt lodhra dhdtaki to¬ gether with sugar should be given to an elephant suffering from dysentery.

अध्याय २८७

श्लोक 3

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश् च काकुदी ।श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च

kharavarṇo bhasmavarṇo jātavarṇaś ca kākudī / śvitrī ca kākasādī ca kharasārastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

. काली पड़ गयी हो, उसका जीवन अधिक-से- अधिक सात दिन और रह सकता है

English

Ghee mixed with common salt should be given as sternutatory in the case of numbness of the trunk. (Otherwise) long pepper, dried ginger and the cumin-seed boiled in the rice or barley gruel together with mtista grass (could be given).

अध्याय २८७

श्लोक 4

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च ।कृष्णप्रोथश् च शूकश् च यश् च तित्तिरिसन्निभः

vānarākṣaḥ kṛṣṇaśaṭaḥ kṛṣṇaguhyastathaiva ca / kṛṣṇaprothaś ca śūkaś ca yaś ca tittirisannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

णा', रस (य)-यह भगवान् विष्णुका अष्टाक्षर-

English

Oil mixed with dried ginger, long pepper and pepper, agnidanli arka lydmd, milk and bigger variety of long pepper would remedy the enlargement of spleen.

अध्याय २८७

श्लोक 5

विषमः श्वेतपादश् च ध्रुवावर्तविवर्जितः ।अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः

viṣamaḥ śvetapādaś ca dhruvāvartavivarjitaḥ / aśubhāvartasaṃyukto varjanīyasturaṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्गन्यास इस प्रकार है-- ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र'के अनुसार इस मन्त्रका विनियोग-वाक्य इस प्रकार होना चाहिए-3 अस्य श्रीअष्टाक्षरमहामन्त्रस्य साध्यनारायणऋषिः, गायत्री छन्दः, परमात्मा देवता सर्वाभीष्टसिद्धयर्थे जपे विनियोगः । (द्रष्टव्यः सप्तविंश श्वास, श्लोक १३-१४)

English

All sorts of disorders that arise could be remedied by means of loosening, enema, anointment, application of oil, drinks and oily enemas. One could be given yoffika with drada (a kind of beans) together with the soup' of green gram for drinking.

अध्याय २८७

श्लोक 6

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः ।प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश

randhroparandhrayordvau dvau dvau dvau mastakavakṣasoḥ / prayāṇe ca lalāṭe ca kaṇṭhāvartāḥ śubhā daśa

हिन्दी अर्थ

'क्रुद्धोाल्काय स्वाहा हृदयाय नमः । महोल्काय स्वाहा शिरसे स्वाहा। वीरोल्काय स्वाहा शिखायै वषट्। द्युल्काय स्वाहा कवचाय हुम्। सहस्त्रोल्काय स्वाहा अस्त्राय फट्।१--इन मन्त्रोंको क्रमशः

English

Viianga indrayava asafoetida, sarala and the two varie¬ ties of turmeric could be given in the form of balls in the fore¬ noon to remedy all kinds of colics.

अध्याय २८७

श्लोक 7

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके ।बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे

mṛkkaṇyāñca lalāṭe ca karṇamūle nigālake / bāhumūle gale śreṣṭhā āvartāstvaśubhāḥ pare

हिन्दी अर्थ

पढ़ते हुए हृदय, सिर, शिखा, दोनों भुजा तथा सम्पूर्ण दिग्भागमें न्यास करे॥ ३ ३ ॥ कनिष्ठासे लेकर कनिष्ठातक आठ अँगुलियोंके तीनों पर्वोर्में अष्टाक्षर मन्त्रके पृथक्-पृथक् आठ अक्षरोंको ' प्रणव' तथा “नमः ' से सम्पुटित करके बोलते हुए अङ्गष्ठके अग्रभागसे उनका क्रमशः

English

The main meal for them should be composed of (the rice varieties known as) saffika, vrihi and Sdli. (The meals) con¬ sisting of barley and wheat are (considered as) mediocre. The other kinds (of food) are (deemed as) inferior for the elephants.

अध्याय २८७

श्लोक 8

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः ।सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश् च प्रशस्यास्तु सदैव हि

śukendragopacandrābhā ye ca vāyasasannibhāḥ / suvarṇavarṇāḥ snigdhāś ca praśasyāstu sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

न्यास करे।' तर्जनीमें, मध्यमासे युक्त अङ्गुष्ठे, करतलमें तथा पुनः अङ्गुषठमें प्रणवका न्यास 'उत्तार' कहलाता है। अतः पूर्वोक्त न्यासके पश्चात् ' बीजोत्तारन्यास' करे। अष्टाक्षर मन्त्रके वर्णोका रंग

English

Barley and sugarcane increase the strength of the elephants. Dried barley would derange the humours of the elephants.

अध्याय २८७

श्लोक 9

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश् च ह्रस्वकर्णाश् च शोभनाः ।१ चिकित्सन्तवेति ञ॥ :प् ७१ राक्षान्तुरङ्गमा यत्र(१) विजयं वर्जयेत्ततः

dīrghagrīvākṣikūṭāś ca hrasvakarṇāś ca śobhanāḥ / 1 cikitsantaveti ña.. :p 71 rākṣānturaṅgamā yatra(1) vijayaṃ varjayettataḥ

हिन्दी अर्थ

यों समझे-आदिके पाँच अक्षर क्रमशः रक्त, गौर, धूम्र, हरित और सुवर्णमय कान्तिवाले हैं तथा अन्तिम तीन वर्ण श्वेत हैं। इस रूपमें इन वर्णोंकी भावना करके इनका क्रमशः न्यास करना चाहिए। न्यासके स्थान हैं-हृदय, मुख, नेत्र,

English

In the event of severe injury in the war, balls of (flesh of) crows, hens, cuckoos and owls (could be given) mixed with honey.

अध्याय २८७

श्लोक 10

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा ।श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम्

pālitastu hayo dantī śubhado duḥkhado 'nyathā / śriyaḥ putrāstu gandharvā vājino ratnamuttamam

हिन्दी अर्थ

हाथोंमें और अङ्गॉमें बीजन्यास करके फिर अङ्गन्यास करे।' जैसे अपने शरीरमें न्यास किया जाता है, उसी तरह देवविग्रहमें भी करना चाहिए। किंतु देवशरीरमें करन्यास नहीं किया

English

An incense (consisting) of pepper, fish, alkaline

अध्याय २८७

श्लोक 11

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते ।वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका

aśvamedhe tu turagaḥ pavitratvāttu hūyate / vṛṣo nimbavṛhatyau ca guḍūcī ca samākṣikā

हिन्दी अर्थ

जाता है। देवविग्रहके हृदयादि अङ्गोमें विन्यस्त वर्णोंका गन्ध-पुष्योंद्वारा पूजन करे। देवपीठपर धर्म आदि, अग्नि आदि तथा अधर्म आदिका भी यथास्थान न्यास करे। फिर उसपर कमलका भी न्यास करना चाहिए

English

(A liniment consisting of) long pepper, rice, oil, honey of different kinds applied along the eyelids is commended as sharpening the eyesight.

अध्याय २८७

श्लोक 12

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश् च शिरसस् तथा ।हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं

siṃhā gandhakārī piṇḍī svedaś ca śirasas tathā / hiṅgu puṣkaramūlañca nāgaraṃ sāmlavetasaṃ

हिन्दी अर्थ

पीठपर ही कमलके दल, केसर, किञ्जल्कका

English

The bed of an elephant would be powdered dry cow dung. It is commended that (the elephants) should be anoint¬ ed with clarified butter in the autumn and summer.

अध्याय २८७

श्लोक 13

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा ।नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका

pippalīsaindhavayutaṃ śūlaghnaṃ cīṣṇavāriṇā / nāgarātiviṣā mustā sānantā bilvamālikā

हिन्दी अर्थ

अग्निमण्डल -इन तीन मण्डलोंका पृथक्-पृथक् क्रमशः न्यास करे। वहाँ सत्त्व आदि तीन गुणोंका तथा केसरोंमें स्थित विमला आदि शक्तियोंका भी चिन्तन करे। उनके नाम क्रमशः इस प्रकार हैं-- विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा, प्रह्वी, सत्या तथा ईशाना। ये आठ शक्तियाँ आठ दिशाओंमें स्थित हैं और नवीं अनुग्रहा शक्ति मध्यमे विराजमान है। योगपीठकी अर्चना करके उसपर

English

With pippali and rock salt, with warm water it destroys colic. Ginger, ativisha, mustaka, sananta, bilva-malika —

अध्याय २८७

श्लोक 14

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम् ।प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं(२) पयः

kvāthameṣāṃ pivedvājī sarvātīsāranāśanam / priyaṅgusārivābhyāñca yuktamājaṃ śṛtaṃ(2) payaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिका आवाहन और पूजन करे

English

a horse should drink a decoction of these, destroying all diarrhea. Goat's milk boiled with priyangu and sariva,

अध्याय २८७

श्लोक 15

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते ।द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे

paryāptaśarkaraṃ pītvā śramādvājī vimucyate / droṇikāyāntu dātavyā tailavastisturaṅgame

हिन्दी अर्थ

आभूषण--ये पाँच उपचार हैं। इन सबका मूल (अष्टाक्षर) मन्त्रसे समर्पण किया जाता है। पीठके पूर्व आदि चार दिशाओंमें वासुदेव आदि चार मूर्तियोंका तथा अग्नि आदि कोणोंमें क्रमशः श्री, सरस्वती, रति और शान्तिका पूजन करे

English

drunk with ample sugar, frees the horse from fatigue. In a trough an oil enema should be given to the horse;

अध्याय २८७

श्लोक 16

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत् ।दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम्

koṣṭhajā ca śirā vedhyā tena tasya sukhaṃ bhavet / dāṛimaṃ triphalā vyoṣaṃ guḍañca samabhāvikam

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार दिशाओंमें शङ्ख, चक्र, गदा और पद्मका तथा विदिशाओं (कोणों)-में मुसल,

English

the vein of the belly should be pierced; by that it becomes comfortable. Pomegranate, triphala, the three pungents and jaggery in equal parts —

अध्याय २८७

श्लोक 17

पिण्डमेतत् प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम् ।प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः

piṇḍametat pradātavyamaśvānāṃ kāśanāśanam / priyaṅgulodhramadhubhiḥ pivedvṛṣarasaṃ hayaḥ

हिन्दी अर्थ

१. इन मन्त्रोंके अन्तमें 'स्वाहा' पद जोड्नेके विषयमें ' त्रैलोक्यमोहन-तन्त्र'का निम्नाङ्कित वचन प्रमाण है-- 'क्रुद्धोल्कादिपहैर्वहिजायान्तैर्जातिसंयुतैः ।' 'तन्त्रप्रकाश'में भी ऐसा ही कहा गया है-- २. 'नारायणीयतन्त्र' में भी ऐसा ही कहा है --

English

this lump should be given to horses, destroying cough. The horse should drink vasaka juice with priyangu, lodhra and honey;

अध्याय २८७

श्लोक 18

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते ।प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम्

kṣīraṃ vā pañcakolādyaṃ kāśanāddhi pramucyate / praskandheṣu ca sarveṣu śreya ādau viśodhaṇam

हिन्दी अर्थ

त्रिपर्वसु । ज्येष्ठाग्रेण नमस्ताररुद्धानष्टाक्षरान् न्यसेत् ॥ इति ॥

English

or milk with the five jujube-roots and the rest; it is freed from cough. In all cases of diseases at the shoulders, first purification is best;

अध्याय २८७

श्लोक 19

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः ।ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः

abhyaṅgodvartanaiḥ snehaṃ nasyavartikramaḥ smṛtaḥ / jvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ

हिन्दी अर्थ

३. ' शारदातिलक ' पञ्चदश पटलके श्लोक पाँचकी व्याख्याके अनुसार हाथोंमें सृष्टि, स्थिति एवं संहारके क्रमसे न्यास करना चाहिए। दाहिनी तर्जनीसे लेकर वाम तर्जनीतक मन्त्रके आठ अक्षरोंका न्यास 'सृष्टिन्यास' है । दोनों तर्जनीसे आरम्भ कर दोनों कनिष्ठापर्यन्त दो आवृत्तिमें इन आठ अक्षरोंका न्यास 'स्थितिन्यास' है। दाहिनी कनिष्ठासे लेकर वाम कनिष्ठापर्यन्त न्यास ' संहारन्यास' है। ' क्रुद्धोल्काय ' इत्यादिसे मूलमें जो हृदयादि न्यास कहा है, वही ' अङ्गन्यास है । इस प्रकार कराङ्गन्यास करके पुनः अङ्गन्यासकी विधि 'शारदातिलक ' की व्याख्यामें स्पष्ट की गयी है। यथा--' षडङ्गन्यास ' की विधिसे छः अक्षरोंका अङ्गोंमें क्रमशः न्यास करके शेष दो अक्षरोंका उदर और पृष्ठमें

English

by anointing and rubbing, oiling; the order of nasal medicines is remembered. For feverish horses the course of treatment is with milk alone.

अध्याय २८७

श्लोक 20

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः ।१ राज्ञीतुरङ्गमा यत्रेति ख॥ २ घृतमिति ख॥ :प् ७२ कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः

lodhrakandharayormūlaṃ mātulāṅgāgnināgarāḥ / 1 rājñīturaṅgamā yatreti kha.. 2 ghṛtamiti kha.. :p 72 kuṣṭhahiṅguvacārāsnālepoyaṃ śothanāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

न्यास करना चाहिए । प्रयोग इस प्रकार है - ३ हृदयाय नमः । नं शिरसे स्वाहा । मों शिखायै वषट् । नां कवचाय हुम् । रां नेत्राभ्यां वौषट् । यं अस्त्राय फट्। णां उदराय नमः । यं पृष्ठाय नमः ।' इति। ईशानशिव गुरुदेवका वचन भी ऐसा ही है।

English

Root of lodhra and kandhara, citron, agni and ginger; kushtha, hing, vacha, rasna — this paste destroys swelling.

अध्याय २८७

श्लोक 21

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम् ।त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम्

mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣāvṛhatyau raktacandanam / trapuṣīvījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam

हिन्दी अर्थ

खड्ग, शारङ्गधनुष तथा वनमालाकी क्रमशः सोमेशका मध्यभागमें और आवरणसे बाहर इन्द्र आदि परिचारकवर्गके साथ भगवानका

English

Manjishtha, licorice, grapes, the two brihatis, red sandal, cucumber seeds and roots, shringataka and kasheruka —

अध्याय २८७

श्लोक 22

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं ।पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात् प्रमुच्यते

ajāpayaḥśṛtamidaṃ suśītaṃ śarkarānvitaṃ / pītvā nīraśano vājī raktamehāt pramucyate

हिन्दी अर्थ

मण्डलके बाहर गरुडकी पूजा करके भगवान् सम्यक् पूजन करनेसे साधकको अभीष्ट फलको नारायणदेवके सम्मुख विराजमान विष्वक्सेन तथा प्राप्ति होती है

English

this, boiled in goat's milk, well cooled, with sugar, drunk by a fasting horse, frees it from bloody urine.

अध्याय २८७

श्लोक 23

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः ।अभ्यङ्गः कटुतैलेन(१) तत्र तेष्वेव शस्यते

manyāhanunigālasthaśirāśotho galagrahaḥ / abhyaṅgaḥ kaṭutailena(1) tatra teṣveva śasyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'अद्याक्षर-पूजा-विधि वर्णन” नामक तीन सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ पञ्चाक्षर-दीक्षा-विधान; पूजाके मन्त्र

English

Swelling of veins at the nape, jaw and throat, a throat seizure: anointing with pungent oil is praised there;

अध्याय २८७

श्लोक 24

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके ।प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः

galagrahagado śothaḥ prāyaśo galadeśake / pratyakpuṣpī tathā bahniḥ saindhavaṃ sauraso rasaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं— मेष (न) सर्गि विष-- विसर्ग युक्त मकार (मः) षसे पहलेका अक्षर श और उसके साथ अक्षि-इकार (शि) दीर्घोदक (वा) मरुत् (य)--यह पञ्चाक्षर

English

in throat-seizure disease, swelling mostly in the throat region: pratyakpushpi, agni, rock salt, sauras juice,

अध्याय २८७

श्लोक 25

कृष्णाहिङ्गुयुतैर् एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति ।निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु

kṛṣṇāhiṅguyutair ebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sīdati / niśe jyotiṣmatī pāṭhā kṛṣṇā kuṣṭhaṃ vacā madhu

हिन्दी अर्थ

है। इसके आदिमें ॐ लगा देनेपर यह षडक्षर मनुष्य देवत्व आदि उत्तम फलोंको प्राप्त कर लेता है

English

with krishna and hing, having made a nasal medicine one does not sink. Turmeric, jyotishmati, patha, krishna, kushtha, vacha, honey —

अध्याय २८७

श्लोक 26

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः ।तिलैर् यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश् च योजिता

jihvāstambhe ca lepo 'yaṃ guḍamūtrayuto hitaḥ / tilair yaṣṭyā rajanyā ca nimbapatraiś ca yojitā

हिन्दी अर्थ

ज्ञानस्वरूप परब्रह्म ही परम बुद्धिूप है। वही सबके हृदयमें शिवरूपसे विराजमान है। वह शक्तिभूत सर्वेश्वर ही ब्रह्मा आदि मूर्तियोंके भेदसे भिन्न-सा प्रतीत होता है। मन्त्रके अक्षर

English

this paste with jaggery and urine in tongue-stiffness is beneficial. With sesame, yashti, turmeric and neem leaves combined,

अध्याय २८७

श्लोक 27

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी ।अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य् अश्चास्तीव्रवेदनाः

kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropaṇī / abhighātena khañjanti ye hy aścāstīvravedanāḥ

हिन्दी अर्थ

पाँच हैं, भूतगण भी पाँच हैं तथा उनके मन्त्र और ज्ञानेन्द्रियाँ और कर्मेन्द्रियाँ भी पाँच-पाँच हैं। ये सब-की-सब वस्तुएँ. पञ्चाक्षर-ब्रह्मरूप हैं। इसी प्रकार यह सब कुछ अष्टाक्षर मन्त्ररूप भी

English

with honey a cleansing ball; with ghee, wound-healing. Horses that go lame from injury, with severe pain,

अध्याय २८७

श्लोक 28

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा ।दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः

pariṣekakriyā teṣāṃ tailenāśu rujāpahā / doṣakopābhighātābhyāṃ pakvabhinne vraṇakramaḥ

हिन्दी अर्थ

दीक्षा-स्थानका मन्त्रोच्चारणपूर्वक पञ्चगव्यसे प्रोक्षण करे। फिर वहाँ समस्त आवश्यक सामग्रीका

English

for them a pouring treatment with oil removes pain quickly. In ripe or split wounds from aggravation of humors and injury, the wound regimen:

अध्याय २८७

श्लोक 29

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः

aśvatthoḍumbaraplakṣamadhūkavaṭakalkanaiḥ //

हिन्दी अर्थ

संग्रह करके विधिपूर्वक शिवको पूजा करे। अङ्गसम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा अक्षत छींटते हुए भूतापसारणपूर्वक रक्षात्मक क्रिया सम्पादित करे। फिर दूधमें चरु पकाकर उसके तीन भाग करे। उनमेंसे एक भाग तो इष्टदेवताको निवेदित कर

English

with pastes of ashvattha, udumbara, plaksha, madhuka and vata.

अध्याय २८७

श्लोक 30

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः ।शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः

prabhūtasalilaḥ kvāthaḥ sukhoṣṇaḥ vraṇaśodhanaḥ / śatāhvā nāgaraṃ rāsnā mañjiṣṭhākuṣṭhasaindhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

दे, दूसरे भागकी आहुति दे और तीसरा शिष्यसहित स्वयं ग्रहण करे। फिर आचमन एवं सकलीकरण करके आचार्य शिष्यको हृदय-मन्त्रसे अभिमन्त्रित एक दन्तधावन दे, जो दूधवाले वृक्ष आदिका

English

An abundance of water decoction, comfortably warm, cleanses a wound. Shatahva, ginger, rasna, manjishtha, kushtha and rock salt,

अध्याय २८७

श्लोक 31

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः ।तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह

devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ / tailasiddhaṃ kaṣāyeṇa guḍūcyāḥ payasā saha

हिन्दी अर्थ

काष्ठ हो। उससे दाँतोंका शोधन करके, उसे चीरकर उसके द्वारा जीभ साफ करनेके बाद धोकर पृथ्वीपर फेंक दे यदि पूर्वदिशासे फॅंकनेपर वह दन्तकाष्ठ उत्तर या पश्चिम दिशाको ओर जाकर गिरे तो शुभ होता है, अन्यथा अशुभ होता है। पुनः अपने सम्मुख आते हुए शिष्यको शिखाबन्धके' द्वारा

English

with devadaru, the pair of vacha, turmeric, red sandal, oil cooked with decoction of guduchi and with milk,

अध्याय २८७

श्लोक 32

१ तिलतैलेनेति ख॥ :प् ७३ म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने ।रक्तस्रावो जलौकाभिर् नेत्रान्ते नेत्ररोगितः

1 tilataileneti kha.. :p 73 mrakṣeṇa vastinaśye ca yojyaṃ sarvatra liṅgine / raktasrāvo jalaukābhir netrānte netrarogitaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्षित करके ज्ञानी गुरु वेदीपर उसके साथ कुशके बिस्तरपर सो जाय। शिष्य सोते समय रातमें जो स्वप्र देखे, उसे प्रातःकाल अपने गुरुको सुनावे

English

for rubbing and for enema and nasal medicine should be applied everywhere to the afflicted. Blood-letting by leeches at the eye-corner for one with eye disease;

अध्याय २८७

श्लोक 33

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम् ।धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः

khāditoḍumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca sādhanam / dhātrīdurālabhātiktāpriyaṅgukuṅkumaiḥ samaiḥ

हिन्दी अर्थ

१. 'शारदातिलक' तथा ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' के अनुसार पञ्चाक्षर मन्त्रका विनियोग इस प्रकार है —' अस्य श्रीशिवपञ्चाक्षरमन्त्रस्य (षडक्षरमन्त्रस्य वा) वामदेव ऋषिः पङ्किश्छन्दः सदाशिवो देवता चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धये जपे विनियोगः।' इसका न्यास यों होगा- “वामदेवाय ऋषये नमः शिरसि। पङ्किच्छन्दसे नमः मुखे। श्रीसदाशिवदेवतायै नमः हृदि।' २. मूलमन्त्रसे सजातीय शिखामन्त्र, यथा --'शिं शिखायै वषट्” द्वारा अथवा अघोरादि मन्त्रोद्वारा गुरु शिष्यकी शिखा बाँध दे। यही “शिखाबन्थाभिरक्षण' अथवा शिष्यको शिखाबन्धके द्वारा रक्षित करना है। ('शारदातिलक'की व्याख्या)

English

treatment with decoction of udumbara and ashvattha bark; with amalaka, duralabha, tikta, priyangu and saffron in equal parts,

अध्याय २८७

श्लोक 34

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने ।उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च

guḍūcyā ca kṛtaḥ kalko hito yuktāvalambine / utpāte ca śile śrāvye śuṣkaśephe tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

यदि स्वप्र शुभ एवं सिद्धिसूचक हुए तो उनसे मन्त्र तथा इष्टदेवके प्रति भक्ति बढ़ती है। तत्पश्चात् पुनः मण्डलार्चन करना चाहिए। 'सर्वतोभद्र' आदि मण्डल पहले बताये गये हैं।

English

a paste made with guduchi is beneficial for hanging (disease). In swelling, stones, hardened and dry organ,

अध्याय २८७

श्लोक 35

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते(१) ।गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः

kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyo vidalamiṣyate(1) / gośakṛnmañjikākuṣṭharajanītilamarṣapaiḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हींमेंसे किसी एकका पूजन करना चाहिए। पूजित हुआ मण्डल सम्पूर्ण सिद्धियोंका दाता है पहले स्नान और आचमन करके मन्त्रोच्चारणपूर्वक देहमें मिट्टी लगाये । फिर पूर्ववत् कल्पित शिवतीर्थमें साधक अघमर्षण-मन्त्रके जपपूर्वक स्नान करे। फिर विद्वान् पुरुष हस्ताभिषेक' (हाथोंकी शुद्धि)

English

and in quickly acting fault, splitting at once is desired. Cow-dung, manjishtha, kushtha, turmeric, sesame and mustard,

अध्याय २८७

श्लोक 36

गवां मूत्रेण पिष्टैश् च मर्दनं कण्डुनाशनम् ।शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः

gavāṃ mūtreṇa piṣṭaiś ca mardanaṃ kaṇḍunāśanam / śīto madhuyutaḥ kvātho nāśikāyāṃ saśarkaraḥ

हिन्दी अर्थ

करके पूजागृहमें प्रवेश करे। मूलमन्त्रसे योगपीठपर कमलासनका न्यास (चिन्तन) करे। मूलसे ही पूरक, कुम्भक तथा रेचक प्राणायाम करे

English

ground with cow-urine, rubbing destroys itching. A cool decoction with honey in the nose with sugar,

अध्याय २८७

श्लोक 37

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च ।सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने

raktapittaharaḥ pānādaśvakarṇaistathaiva ca / saptame saptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine

हिन्दी अर्थ

(सुषुम्णा नाड़ीके मार्गसे) जीवात्माको ऊपर ब्रह्मरन्ध्रस्थित सहस्रारचक्रमें ले जाकर परमात्मामें योजित (स्थापित) कर दे। सिरसे लेकर शिखापर्यन्त जो बारह Es विस्तृत स्थान है, वही 'ब्रह्मरन्भ्र’ है। स्थित परमात्माके भीतर जीवको ('हंसः सोऽहम्'-इस मन्त्रद्वारा) संयोजित करनेके पश्चात् (यह चिन्तन करे कि सम्पूर्ण भूतोंके तत्त्व बीजरूपसे अपने-अपने

English

by drinking removes blood-bile, and likewise ashvakarna. Salt should be given to horses every seventh day;

अध्याय २८७

श्लोक 38

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी ।जीवनीयैः समधुरैर् मृद्वीकाशर्करायुतैः

tathā bhuktavatāndeyā atipāne tu vāruṇī / jīvanīyaiḥ samadhurair mṛdvīkāśarkarāyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

कारणमें संहारक्रमसे विलीन हो गये हैं। इस प्रकार प्रकृतिपर्यन्त समस्त तत्त्वोंका परमात्मामें लय हो गया है। तदनन्तर) वायुबीज (यकार)-

English

and to those who have eaten, vaaruni when overdrinking. With jivaniya herbs, sweet ones, grapes and sugar,

अध्याय २८७

श्लोक 39

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः ।विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः

sapippalīkaiḥ śaradi pratipānaṃ sapadmakaiḥ / viḍaṅgāpippalīdhānyaśatāhvālodhrasaindhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

के द्वारा वायुको प्रकट करके उसके द्वारा अपने शरीरको सुखा दे। इसके बाद अग्निबीज (रकार)- से अग्नि प्रकट करके उसके द्वारा उस समस्त शुष्क शरीरको जलाकर भस्म कर दे। (उसमेंसे दग्ध हुए पापपुरुषके भस्मको विलगाकर) अपने शरीरके भस्मको अमृतबीज (वकार)-से प्रकट अमृतको धारासे आप्लावित कर दे

English

with pippali in autumn a drink with padmaka; with vidanga, pippali, dhanya, shatahva, lodhra and rock salt,

अध्याय २८७

श्लोक 40

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे ।लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः

macitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame / lodhrapriyaṅgukāmustāpippalīviśvabheṣajaiḥ

हिन्दी अर्थ

(इसके बाद विलीन हुए प्रत्येक तत्त्वके बीजको अपने-अपने स्थानपर पहुँचाकर दिव्य शरीरका निर्माण करे।) दिव्य स्वरूपका ध्यान करके जीवात्माको पुनः ले आकर हृदयकमलमें

English

with chitraka — a drink for horses at the cold season's arrival; with lodhra, priyangu, kamusta, pippali and vishvabheshaja,

अध्याय २८७

श्लोक 41

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम् ।प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः

sakṣaudraiḥ pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam / priyaṅgupippalīlodhrayaṣṭyākṣaiḥ samahauṣadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्थापित कर दे। ऐसा करनेसे आत्मशुद्धि सम्पादित होती है। तदनन्तर न्यास करके पूजन आरम्भ करे पञ्चाक्षर-मन्त्रके न, म आदि पाँच वर्ण

English

with honey, a drink in spring would destroy phlegm; with priyangu, pippali, lodhra, yashti, akshas and the great medicine,

अध्याय २८७

श्लोक 42

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके ।वेधनमिस्यत इति ज॥ , ञ॥ च :प् ७४ लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम्

nidāghe saguḍā deyā madirā pratipānake / vedhanamisyata iti ja.. , ña.. ca :p 74 lodhrakāṣṭhaṃ salavaṇaṃ pippalyo viśvabheṣajam

हिन्दी अर्थ

कान्तिवाले हैं। नकारादि अक्षरोंसे क्रमशः अङ्गन्यास करे। उन्हीं अङ्गोंमें तत्पुरुष आदि पाँच मूर्तियोंका भी न्यास करना चाहिए'

English

in summer wine with jaggery should be given as a drink. Piercing is desired; lodhra-wood with salt, pippali and ginger,

अध्याय २८७

श्लोक 43

भवेत्तैलयुतैर् एभिः प्रतिपानं घनागमे ।निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः

bhavettailayutair ebhiḥ pratipānaṃ ghanāgame / nidāghodvṛtapittārtāḥ śaratsu puṣṭaśoṇitāḥ

हिन्दी अर्थ

बा sian पाँच अँगुलियोंमें क्रमशः अङ्गमन्त्रोंका सर्वतोभावेन न्यासः करके पाद, गुह्य, हृदय, मुख तथा मूर्धामें मन्त्राक्षरोंका न्यास करे। इसके बाद मूर्धा, मुख, हृदय, गुह्य और पाद-इन अङ्गोंमें व्यापक-न्यास करके मूलमन्त्रके अक्षरोंका तथा अङ्गमन्त्रोंका भी वहीं

English

joined with oil, these would be the drink in the rainy season. Those afflicted by bile aggravated in summer, those with enriched blood in autumn,

अध्याय २८७

श्लोक 44

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश् च पिवेयुर्वाजिनो घृतम् ।पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये

prāvṛḍbhinnapurīṣāś ca piveyurvājino ghṛtam / piveyurvājinastailaṃ kaphavāyvadhikāstu ye

हिन्दी अर्थ

१. करशुद्धिका एक प्रकार यह भी है-अङ्गुष्ठ आदि सभी अँगुलियोंमें, दोनों हाथोंके अन्तर्भागमें, बाह्मभागमें तथा दोनों हाथोंके

English

those with loosened excrement in the rains — horses should drink ghee; those with excess phlegm and wind should drink oil.

अध्याय २८७

श्लोक 45

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम् ।त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद् भोजनं तक्रसंयुतम्

snehavyāpadbhavo yeṣāṃ kāryaṃ teṣāṃ virūkṣaṇam / tryahaṃ yavāgūrūkṣā syād bhojanaṃ takrasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

पार्श्वभागमें अस्त्रमन्त्र ( फट् )-का व्यापकन्यास किया जाय। २. इसका प्रयोग इस प्रकार है। पहले निम्नाङ्कित रूपसे मूर्तिसहित करन्यास करे-- नं तत्पुरुषाय नमः तर्जन्यो:। मं अघोराय नमः

English

For those who have oil-complications, drying should be done; three days thin gruel without oil, and food with buttermilk.

अध्याय २८७

श्लोक 46

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः ।वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते

śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ / varṣāsu śiśire caiva vastau yamakamiṣyate

हिन्दी अर्थ

मूर्तिन्यास करे। यथा-- नं तत्पुरुषाय हृदयाय नम: मं अघोराय शिरसे स्वाहा। शिं सद्योजातय शिखायै वषट्। वां वामदेवाय कवचाय हुम्। यं ईशानाय अस्त्राय फट्।' करन्यासमें यहाँ मध्यमाके बाद कनिष्ठा, फिर अनामिका, तत्पश्चात् अङ्गुष्ठका क्रम ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' के तीसवें श्वास तथा 'शारदातिलक'के अठारहवें पटलके अनुसार है। ३. प्रयोग इस प्रकार है--नं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । मं तर्जनीभ्यां स्वाहा। शिं मध्यमाभ्यां वषट्। वां अनामिकाभ्यां हुम्। यं कनिष्ठिकाभ्यां फट्।

English

In autumn and summer ghee; in cold and spring oil; in rains and cool season the double (oil and ghee) in enema is desired.

अध्याय २८७

श्लोक 47

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम् ।वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम्

gurvabhiṣyandibhaktāni vyāyāmaṃ snājamātapam / vāyuvarjañca vāhasya snehapītasya varjitam

हिन्दी अर्थ

५. व्यापकन्यास ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' ( श्वास ३०) तथा ' शारदातिलक' (पटल १८)-में इस प्रकार कहा गया है-- इति मन्त्रेण मूर्धादिपादपर्यन्तं व्यापकं न्यसेत्।

English

Heavy, moisture-causing foods, exercise, bathing and sunshine, and wind should be avoided; for a horse that has drunk oil these are forbidden.

अध्याय २८७

श्लोक 48

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे ।अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते

snānaṃ pānaṃ śakṛtkrūṣṭhamaśvānāṃ salilāgame / atyarthaṃ durdine kāle pānamekaṃ praśasyate

हिन्दी अर्थ

६२४ अग्निपुराण

English

Bathing, drinking and defecation of horses at the arrival of water; in very bad weather a single drink is praised;

अध्याय २८७

श्लोक 49

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत् ।ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम्

yuktaśītātape kāle dviḥpānaṃ snapanaṃ sakṛt / grīṣme trisnānapānaṃ syacciraṃ tasyāyagāhanam

हिन्दी अर्थ

न्यास करे'। फिर अग्नि आदि कोणोंमें प्रकट पीठके धर्म आदि पादोंका, जो क्रमशः रक्त, पीत, श्याम और श्वेत वर्णके हैं, चिन्तन करके उनमें साध्यमन्त्रके अक्षरोंका न्यास करे तथा पूर्वादि दिशाओंमें स्थित अधर्म आदिका चिन्तन करके उनमें अङ्गमन्त्रोंका न्यास' करे । इस प्रकार योगपीठका चिन्तन करके उसके ऊपर अष्टदल कमलका और सूर्यमण्डल, सोममण्डल तथा

English

in moderate cold and heat two drinks and one bath; in summer three baths and drinks and long immersion.

अध्याय २८७

श्लोक 50

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी ।चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत्

nistūṣāṇāṃ pradātavyā yavānāṃ caturāṭakī / caṇakavrīhimaudgāni kalāyaṃ vāpi dāpayet

हिन्दी अर्थ

अग्निमण्डल -इन तीन मण्डलोंका एवं सत्त्वादि गुणोंका चिन्तन करे

English

Four adhakas of husked barley should be given; one may also give chickpeas, rice, mudga or peas.

अध्याय २८७

श्लोक 51

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश ।अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश् चतस्रो ऽथ वुषस्य वा

ahorātreṇa cārdhasya yavasasya tulā daśa / aṣṭau śuṣkasya dātavyāś catasro 'tha vuṣasya vā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद अष्टदल कमलके पूर्वादि दलोंपर वामा आदि आठ शक्तियोंका तथा कर्णिकाके ऊपर नवीं (मनोन्मनी) शक्तिका न्यास या चिन्तन करे। इन शक्तियोंके नाम इस प्रकार हैं-वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली, कलविकारिणी, बलविकारिणी,

English

In a day and night ten tulas of green fodder, or eight of dry, or four of husk should be given.

अध्याय २८७

श्लोक 52

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश् च श्लोष्मसञ्चयम् ।नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम्

dūrvā pittaṃ yavaḥ kāsaṃ vuṣaś ca śloṣmasañcayam / nāśayatyarjunaḥ śvāsaṃ tathā māno balakṣayam

हिन्दी अर्थ

ये शक्तियाँ ज्चालास्वरूपा हैं और इनको कान्ति क्रमशः श्वेत, रक्त, सित, पीत, श्याम, अग्नि-सदूश, असित, कृष्ण तथा अरुण वर्णकी है। इस प्रकार इनका चिन्तन करे

English

Durva destroys bile; barley, cough; husk, accumulation of phlegm; arjuna, asthma; and so mana, loss of strength.

अध्याय २८७

श्लोक 53

वातिकाः पैत्तिकाश् चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः ।न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम्

vātikāḥ paittikāś caiva śleṣmajāḥ sānnipātikāḥ / na rogāḥ pīḍayiṣyanti dūrvāhāranturaṅgamam

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर ' अनन्तयोगपीठाय नमः 'से योगपीठकी पूजा करके हृदयकमलमें शिवका आवाहन करे। स्फटिकाभं चतुर्बाहुं फालशूलधरं शिवम्।

English

Diseases of wind, bile, phlegm and mixed humors will not trouble a horse that feeds on durva.

अध्याय २८७

श्लोक 54

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि ।पश्चाद्धनुश् च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः

dvau rajjubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi / paścāddhanuś ca kartarvyo dūrakīlavyapāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

“जिनकी कान्ति स्फटिकमणिके समान श्वेत है, जो चार भुजाओंसे सुशोभित हैं और उन हाथोंमें फाल, शूल तथा अभय एवं बरद मुद्राएँ धारण करते हैं, जिनके पाँच मुख और प्रत्येक

English

Two rope-bindings for the vicious on both flanks; behind, a bow should be made supported by a distant peg;

अध्याय २८७

श्लोक 55

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः ।यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः ।कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः

vāseyustvāstṛte sthāne kṛtadhūpanabhūmayaḥ / yatropanyastayavasāḥ sapradīpāḥ surakṣitāḥ / kṛkavākvajakapayo dhāryaścāśvagṛhe mṛgāḥ

हिन्दी अर्थ

मुखके साथ तीन-तीन नेत्र हैं, उन भगवान् शिवका मैं ध्यान एवं आवाहन करता हूँ।' इसके बाद कमलदलोंमें तत्पुरुषादि

English

they should dwell in a spread-out place with fumigated ground, where fodder is laid and lamps kept and well guarded; cocks, goats and deer should be kept in the horse house.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 287
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.