Agni Purana· Agni Purāṇa
286
अध्याय 286 / 381

Adhyaya 287

66 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८६

श्लोक 1

अश्ववाहनसारः धन्वन्तरिर् उवाच अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम् ।वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये

aśvavāhanasāraḥ dhanvantarir uvāca aśvavāhanasārañca vakṣye cāśvacikitsanam / vājināṃ saṃgrahaḥ kāryo dharmakamārthasiddhaye

हिन्दी अर्थ

इत्यादि संकेतसे 'खं खखोल्काय नमः ' यह मन्त्र प्रकट होता है। (यथा “खं' मन्त्रका स्वरूप है-- कान्त-'ख' है, दण्डिनी-'ख' है, चण्ड-- 'उकार' है (संधि करनेपर 'खो' हुआ) आकारसे युक्त जल 'क' अर्थात् 'का' तथा वायु --'यकार'। इन सबके अन्तमें हद्-नमः) इसके उच्चारणपूर्वक 'आदित्यमूर्ति परिकल्पयामि,

English

(One who uses) one pala half a pala or a karsa (a measure of weight) (would enjoy) the full span (of life). One who uses the oil of bilva as sternutatory for a month (would live) for five hundred years and (would become) a poet.

अध्याय २८६

श्लोक 2

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा ।नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने

aśvinī śraṇaṃ hastaṃ uttarātritayantathā / nakṣatrāṇi praśastāni hayānāmādivāhane

हिन्दी अर्थ

भास्करमूर्ति परिकल्पयामि, सूर्यमू्ति परिकल्पयामि’

English

One who uses a pala (weight) of honey, clarified butter and dried ginger in the morning would conquer death. One who drinks milk with the powder of mdn4aki would overcome old age and live long.

अध्याय २८६

श्लोक 3

हेमन्तः शिशिरश् चैव वसन्तश्चाश्ववाहने ।ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये

hemantaḥ śiśiraś caiva vasantaścāśvavāhane / grīṣmeśaradi varṣāsu niṣiddhaṃ vāhanaṃ haye

हिन्दी अर्थ

३. ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' में प्रभूत? आदि पीठपादों और शक्तियोंकी स्थापना एवं पूजाके विषयमें इस प्रकार उल्लेख मिलता है- यजेत् । सारं वायव्यकोणे च समाराध्यं तथैशके॥

English

One who drinks milk with a karfa of uccdfa and honey would conquer death. One would overcome disease and death (by using) nirgun4i together with honey, clarified butter or milk.

अध्याय २८६

श्लोक 4

तीव्रैर् न च परैर् दण्डैर् अदेशे न च ताडयेत् ।कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते

tīvrair na ca parair daṇḍair adeśe na ca tāḍayet / kīlāsthisaṃkule caiva viṣame kaṇṭakānvite

हिन्दी अर्थ

अग्निकोणे प्रभूतश्च विमलं ने्ऋ्रते

English

One should drink a karfaka of the oil of paUUa together with honey for six months. Milk may be drunk afterwards. This would make one live for five hundred or a thousand (years).

अध्याय २८६

श्लोक 5

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते ।अचित्तज्ञो विनोपायैर् वाहनं कुरुतेतु हः

vālukāpaṅgasaṃcchanne gartāgartapradūṣite / acittajño vinopāyair vāhanaṃ kurutetu haḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभूत आदिके लिये पूजा-मन्त्र इस प्रकार है-- प्रभूताय नम: आग्नेये । विमलाय नमः नैर्ऋत्ये। साराय नमः वायव्ये। आराध्याय नमः ऐशान्याम्। परमसुखाय नमः मध्ये।' शक्तियोंके पूजामन्त्र मूलमें ही दिये गये हैं। यों कहना चाहिए। इन मूर्तियोंके पूजनका मन्त्र इस प्रकार है-' ॐ आदित्याय नमः। एं रवये नमः। 3» भानवे नमः। इं भास्कराय नमः। अं सूर्याय नमः।' अग्निकोण, नै्ऋत्यकोण, ईशान-

English

One should drink the juice of the leaf of jyotifmati and the three myrobalans together with milk. Similarly a pala (weight) of the pulverised iatdvari together with honey and clarified butter or nirgun4i with honey, clarified butter and milk would overcome disease and death.

अध्याय २८६

श्लोक 6

स वाह्यते हयेनैव पृष्ठस्थः कटिकां विना(१) छन्दं विज्ञापयेत् कोपि सकृती धीमतां वरः

sa vāhyate hayenaiva pṛṣṭhasthaḥ kaṭikāṃ vinā(1) chandaṃ vijñāpayet kopi sakṛtī dhīmatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

कोण और वायव्यकोण-इन चार कोणोंमें तथा मध्यमें हृदादि पाँच अङ्गोंकी उनके नाम-मन्त्रोंसे पूजा करनी चाहिए। वे कर्णिकाके भीतर ही उक्त दिशाओंमें पूजनीय हैं। अस्त्रको पूजा अपने

English

One should take sl. karfa (weight) of the powder of yellow myrobalan boiled with the juice of bhfAgardja together with ghee (or) honey. He would live for three hundred years and conquer disease.

अध्याय २८६

श्लोक 7

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः ।स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान् वपुषि योजयेत्

abhyāsādabhiyogācca vināśāstraṃ svavāhakaḥ / snātasya praṅmukhasyātha devān vapuṣi yojayet

हिन्दी अर्थ

सामनेकी दिशामें करनी चाहिए । पूर्वादि दिशाओंमें क्रमशः चन्द्रमा, बुध, गुरु और शुक्र पूजनीय हैं तथा आग्नेय आदि कोणोंमें मङ्गल, शनैश्चर, राहु और केतुकी पूजा करनी चाहिए॥ २०-२५ ३॥ पृश्निपर्णी, हींग, बच, चक्र (पित्तपापडा), शिरीष, लहसुन और आमय-इन ओषधियोंको बकरेके मूत्रमें पीसकर अञ्जन और नस्य तैयार कर ले। उस अञ्जन और नस्यके रूपमें उक्त औषधोंका

English

Drinking a pala (weight) of pulverised* punamavd or aSoka together with honey, clarified butter and milk would remove one's ailment.

अध्याय २८६

श्लोक 8

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम् ।ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे

praṇavādinamontena svavījena yathākramam / brahmā citte vale viṣṇurvainateyaḥ parākrame

हिन्दी अर्थ

उपयोग किया जाय तो वे ग्रहबाधाका निवारण करनेवाले होते हैं। पाठा, पथ्या (हरै), वचा, शिग्रु

English

One who uses the sesamum oil with honey as sternu¬ tatory will live for a hundred years ( retaining) the black hue of the hair. One would live for a hundred years by drinking a kar$a (weight) of akfa together with honey, clarified butter and milk.

अध्याय २८६

श्लोक 9

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु ।दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा

pārśve rudrā gururbuddhau viśvedevātha marmasu / dṛgāvarte dṛśīndvarkau karṇayoraśvinau tathā

हिन्दी अर्थ

इन औषधोंको पृथक्-पृथक् एक-एक पल लेकर उन्हें बकरीके एक आढ़क दूधमें पका ले और उस दूधसे घी निकाल ले। वह घी समस्त ग्रह- बाधाओंको हर लेता है। वृश्चिकाली (बिच्छू- घास), फला, कूट, सभी तरहके नमक तथा शारङ्गक-इनको जलमें पका ले। उस जलका अपस्मार रोग (मिरगी)-के विनाशके लिये उपयोग

English

One who drinks a /»z/a (weight) of pulverised A: fijmdn- 4ik& together with honey, clarified butter and milk and eats rice mixed with milk for a month would live for a thousand years without any disease.

अध्याय २८६

श्लोक 10

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः ।पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः

jaṭhare 'gniḥ svadhā svede vagjihvāyāṃ jave 'nilaḥ / pṛṣṭhato nākapṛṣṭhastu khurāgre sarvaparvatāḥ

हिन्दी अर्थ

करे। विदारीकंद, कुश, काश तथा ईखके क्राथसे

English

The powder of idluka together with the juice of bhrnga, honey and clarified butter would make one live for a hunderd years. A karfa (weight) of the oil of kafutumbi (used) as a sternutatory would make one live for two hundred years.

अध्याय २८६

श्लोक 11

ताराश् च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला ।तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः

tārāś ca romakūpeṣu hṛdi cāndramasī kalā / tejasyagnīratiḥ śroṇyāṃ lalāṭe ca jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्ध किया हुआ दूध रोगीको पिलाये। जेठी- मधु और भथएके एक दोन रसमें घीको पकाकर

English

The use of the three myrobalans, long pepper and dried ginger would make one live for three hundred years. If the same is compounded with Sat&varl it would make one strong and live for one thousand years.

अध्याय २८६

श्लोक 12

ग्रहाश् च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः ।उपोषितो ऽर्चयेत् सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत्

grahāś ca heṣite caiva tathaivorasi vāsukiḥ / upoṣito 'rcayet sādī hayaṃ dakṣaśrutau japet

हिन्दी अर्थ

दे। अथवा पञ्चगव्य घीका उस रोगमें प्रयोग करे।

English

Planets are in neighing and likewise Vasuki is in the chest. Fasting, the rider should worship the horse and recite in the right ear:

अध्याय २८६

श्लोक 13

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम ।गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः

haya gandharvarājastvaṃ śṛṇuṣva vacanaṃ gama / gandharvakulajātastvaṃ mābhūstvaṃ kuladūṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

(इस मन्त्रके जपसे ज्चर दूर होता है।) श्वास (दमा)-का रोगी कृष्णोषण (काली मिर्च), हल्दी, रास्ना, द्राक्षा और तिलका तैल एवं गुड़का आस्वादन करे। अथवा वह रोगी जेठीमधु (मुलहठी) और घीके साथ भार्गीका सेवन करे या पाठा, तिक्ता (कुटको), कर्णा (पिप्पली) तथा भार्गीको मधुके साथ चारे। धात्री (आँवला),

English

"Horse, you are king of the Gandharvas; hear my word, go. You are born of a Gandharva family; do not be a defiler of the family.

अध्याय २८६

श्लोक 14

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च ।रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च

dvijānāṃ satyavākyena somasya garuḍasya ca / rudrasya varuṇasyaiva pavanasya balena ca

हिन्दी अर्थ

हिक्का (हिचकी) दूर करनेवाले हैं। उपर्युक्त तीनों योग मधुके साथ लेने चाहिए। कामल- रोगसे ग्रस्त मनुष्यको जीरा, माण्ड्कपर्णी, हल्दी और आँवलेका रस पिलाना चाहिए। त्रिकटु,

English

By the true word of Brahmins, and by Soma, Garuda, Rudra, Varuna, and the strength of the wind,

अध्याय २८६

श्लोक 15

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम ।स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर

hutāśanasya dīptyā ca smara jātiṃ turaṅgama / smara rājendraputrastvaṃ satyavākyamanusmara

हिन्दी अर्थ

पद्मकाष्ठ, त्रिफला, वायविङङ्ग, देवदारु तथा रास्रा-इन सबको सममात्रामें लेकर चूर्ण बना ले और खाँड मिलाकर उसे खाये। इस औषधसे अवश्य ही खाँसी दूर हो जाती है॥ ३२--३५॥ इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'ग्रहनाधाहारी मन्त्र तथा औषधका कथन” नामक तीन सवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

and the radiance of fire, remember your birth, horse. Remember you are a king's son; remember the true word;

अध्याय २८६

श्लोक 16

१ कणिकां विनेति क॥ , ञ॥ च :प् ६५ स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं ।क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः

1 kaṇikāṃ vineti ka.. , ña.. ca :p 65 smara tvaṃ vāruṇīṃ kanyāṃ smara tvaṃ kaustubhaṃ maṇiṃ / kṣirodasāgare caiva mathyamāne surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धि-गणपति आदि मन्त्र तथा सूर्यदेवको आराधना

English

remember the Varuni maiden; remember the Kaustubha jewel when the milk ocean was churned by gods and demons;

अध्याय २८६

श्लोक 17

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय ।कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम्

tatra devakule jātaḥ svavākyaṃ paripālaya / kule jātastvamaśvānāṃ mitraṃ me bhava śāsvatam

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं— वसिष्ठ ! शार्ङ्गी (गकार), विष्णु (ईकार) और पावक (रकार) हो तो इन दण्डी (अनुस्वारयुक्त) हो, उसके साथ पद्मेश चार अक्षरोंके मेलसे पिण्डीभूत बीज (ग्रीं) » यहाँ पिप्पलीका नाम दुबारा आया है। जो द्रव्य दो बार आया हो, उसका दो भाग लिया जाता है।

English

there you were born in the divine family; keep your own word. Born in the horse family, be my eternal friend.

अध्याय २८६

श्लोक 18

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन ।विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह

śṛṇu mitra tvametacca siddho me bhava vāhana / vijayaṃ rakṣa māñcaiva samare siddhimāvaha

हिन्दी अर्थ

प्रकट होता है । यह सर्वार्थसाधक माना गया है' । गणेशजीके चार विग्रहोंका पूजन करे। इसी प्रकार

English

Hear this, friend; be accomplished for me, steed; guard victory and me; bring success in battle.

अध्याय २८६

श्लोक 19

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा ।अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं

tava pṛṣṭhaṃ samāruhya hatā daityāḥ suraiḥ purā / adhunā tvāṃ samāruhya jeṣyāmi ripuvāhinīṃ

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त बीजके आदिमें क्रमशः दीर्घ स्वरोंको जोड़कर उनके द्वारा अङ्गन्यास करे। यथा--ग्रां हृदयाय नमः। ग्रीं शिरसे स्वाहा। ग्रूं शिखायै ग्रः अस्त्राय फट्।' (“ग' इस एकाक्षर बीजसे भी इसी प्रकार न्यास करना चाहिए। उसमें दीर्घ

English

Mounting your back the demons were slain by the gods of old; now mounting you I shall conquer the enemy's army."

अध्याय २८६

श्लोक 20

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन्(१) ।पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः

karṇajāpantataḥ kṛtvā vimuhya ca tathā pyarīn(1) / paryānayeddhayaṃ sādī vahayedyuddhato jayaḥ

हिन्दी अर्थ

(म्)-इनसे युक्त खान्त (ग)-का उच्चारण किया जाय। ऐसा करनेसे 'गं', 'गः'-ये दो बीज प्रकट हुए। औकार और बिन्दुसे युक्त 'गौं' तीसरा बीज है। बिन्दु और कला दोनोंसे युक्त

English

Having whispered in the ear and having bewildered the enemies too, the rider should lead the horse around; he should ride it; victory is from battle.

अध्याय २८६

श्लोक 21

सञ्जाताः स्वशरीरेण(२) दोषाः प्रायेण वाजिनां ।हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः

sañjātāḥ svaśarīreṇa(2) doṣāḥ prāyeṇa vājināṃ / hanyante 'tiprayatnena guṇāḥ sādivaraiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

'गंः'-यह चौथा बीज और केवल गकार पाँचवाँ बीज है।' इस प्रकार विघ्नराज गणपतिके ये पाँच बीज हैं, जिनके पृथक्-पृथक् फल देखे गये हैं गणेशसम्बन्धी मन्त्रोंके लिये सामान्य पञ्चाङ्गन्यास

English

The faults arising from their own bodies in horses mostly are removed with great effort, and virtues again by the best riders;

अध्याय २८६

श्लोक 22

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः ।नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि

sahajā iva dṛśyante guṇāḥ sādivarodbhavāḥ / nāśayanti guṇānanye sādinaḥ sahajānapi

हिन्दी अर्थ

हुँ फट् शिरसे स्वाहा। अचलकर्णिने नमो नमः

English

virtues arisen from the best riders appear as if innate; other riders destroy even innate virtues.

अध्याय २८६

श्लोक 23

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस् तथापरः ।धन्यो धीमान् हयं वेत्ति मन्दधीः

guṇāneko vijānāti vetti doṣāṃs tathāparaḥ / dhanyo dhīmān hayaṃ vetti mandadhīḥ

हिन्दी अर्थ

फट्।' यह सर्वसामान्य पञ्चाङ्ग है। उक्त एकाक्षर बीज-मन्त्रके एक लाख जपसे सिद्धि प्राप्त होती है अष्टदल कमल बनाकर उसके दिग्वर्ती दलोंमें

English

One knows the virtues, another knows the faults; the fortunate wise one knows the horse; the dull-minded —

अध्याय २८६

श्लोक 24

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः ।घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते

akarmajño 'nupāyajño vegāsakto 'tikopanaḥ / ghanadaṇḍaraticchidre yaḥ mamopi na śasyate

हिन्दी अर्थ

वहाँ क्रमशः पाँच अङ्गोंकी भी पूजा करनी चाहिए। विग्रहोंके पूजन-सम्बन्धी मन्त्र इस प्रकार हैं-

English

one who does not know the work, does not know the means, is attached to speed, over-angry, delights in heavy beating in an opening, is not praised even by me.

अध्याय २८६

श्लोक 25

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः ।गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः

upāyajño 'tha cittajño viśuddho doṣanāśanaḥ / guṇārjanaparo nityaṃ sarvakarmaviśāradaḥ

हिन्दी अर्थ

३-गणनायकाय नमः। ४-गणक्रीडाय नमः। (हृदयादि चार अङ्गोंकी तो कोणवर्ती चार दलोंमें और अस्त्रको मध्यमें पूजा करे।) 'वबक्रतुण्डाय नमः । लम्बोदराय नमः । विकटाय नमः । विघ्नराजाय नमः। धूम्रवर्णाय नमः ।'--इन आठ मूर्तियोंको कमलचक्रके दिग्वर्ती तथा कोणवर्ती दलोमें पूजा करे। फिर इन्द्रादि लोकपालों तथा उनके

English

One who knows the means, knows the mind, pure, destroying faults, devoted to gaining virtues, always skilled in all works,

अध्याय २८६

श्लोक 26

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम् ।सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना

pragraheṇa gṛhītvātha praviṣṭo vāhabhūtalam / savyāpasavyabhedena vāhanīyaḥ svasādinā

हिन्दी अर्थ

अस्त्रोंकी अर्चना करे। मुद्रा-प्रदर्शनद्वारा पूजन अभीष्ट है । मध्यमा तथा तर्जनीके मध्यमें अँगूठेको डालकर मुट्ठी बाँध लेना-यह गणेशजीके लिये मुद्रा है। उनका ध्यान इस प्रकार करे--' भगवान्

English

having taken it by the rein, entering the riding ground, should be ridden by his own rider by left and right distinctions.

अध्याय २८६

श्लोक 27

१ तथासुरनिति ज॥ , ञ॥ , ट॥ च २ सह जाताः शरीरेणेति ञ॥ :प् ६६ आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः ।ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश् च जायते

1 tathāsuraniti ja.. , ña.. , ṭa.. ca 2 saha jātāḥ śarīreṇeti ña.. :p 66 āruhya sahasā naiva tāḍnīyo hayottamaḥ / tāḍanādubhayamāpnoti bhayānmohaś ca jāyate

हिन्दी अर्थ

गणेशके चार भुजाएँ हैं । वे एक हाथमें मोदक लिये हुए हैं और शेष तीन हाथोंमें दण्ड, पाश एवं अंकुशसे सुशोभित हैं। दाँतोंमें उन्होंने भक्ष्य- पदार्थ लडूको दबा रखा है और उनकी अङ्गकान्ति लाल है। वे कमल, पाश और अङ्कुशसे घिरे हुए हैं

English

Having mounted, the best horse should not be beaten suddenly; from beating it gets both, and from fear bewilderment arises.

अध्याय २८६

श्लोक 28

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत् ।मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे

prātaḥ sādī plutenaiva valgāmuddhṛtya cālayet / mandaṃ mandaṃ vinā nālaṃ dhṛtavalgo dināntare

हिन्दी अर्थ

गणेशजीकी नित्य पूजा करे, किंतु चतुर्थीको विशेषरूपसे पूजाका आयोजन करे। सफेद आकको जड्से उनको प्रतिमा बनाकर पूजा करे। उनके लिये तिलकी आहुति देनेपर सम्पूर्ण मनोरथोंकी

English

In the morning the rider should lift the rein with a leap and move it, slowly, slowly, not without need, holding the rein day by day.

अध्याय २८६

श्लोक 29

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते ।कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता

proktamāśvasanaṃ sāmabhedo 'śvena niyojyate / kaṣāditāḍnaṃ daṇḍo dānaṃ kālasahiṣṇutā

हिन्दी अर्थ

१. ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' में इस मन्त्रका उद्धार इस प्रकार मिलता है-- 'स्मृतिर्गकारः । अग्नी रेफः। वामाक्षि ईकारः । बिन्दुरनुस्वारः । एतैः पिण्डितं बीजम् 'ग्रीम्' इति मायाबीजद्वयस्य मध्ये स्थापितं सत्

English

Reassurance is told; the conciliatory approach is applied to the horse; beating with the whip and the like is the stick; giving and endurance of time.

अध्याय २८६

श्लोक 30

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम् ।जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये

parvapūrvaviśuddhau tu vidadhyāduttarottaram / jihvātale vināyogaṃ vidadhyādvāhane haye

हिन्दी अर्थ

इसके अनुसार इस 'ग्रीं' बीजको आदि-अन्तमें 'हीं' बीजसे सम्पुटित कर दिया जाय तो यह “त्र्यक्षर मन्त्र' हो जाता है।

English

When the joints are purified one after the other, one should do the next. One should apply, on the tongue, in riding the horse, without engaging;

अध्याय २८६

श्लोक 31

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत् ।विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः

guṇetaraśatāṃ valgāṃ sṛkkaṇyā saha gāhayet / vismārya vāhanaṃ kuryācchithilānāṃ śanaiḥ śanaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारकी सिद्धि देनेवाला है। कहीं-कहीं - शार्ङ्गी प्रीतियुतः प्रोक्तो गणेशस्यैकवर्णकः' ऐसा पाठ देखा जाता है। इसके अनुसार शारङ्गी -गकारको प्रीति-अनुस्वारसे युक्त कर दिया जाय तो 'गं' एक अक्षरका गणेश-बीज बनता है। २. “नारायणीय तन्त्र' में यही बात इस प्रकार कही गयी है -- खान्तं सान्तविषं सबिन्दुसकलं बिन्द्रौयुतं केवलं। पञ्चैतानि पृथक् फलं विदधते बीजानि विध्नेशितुः ॥ ३. 'शारदातिलक' और 'श्रीविद्यार्णब-तनत्र' में ऐसा ही उल्लेख है। वहाँ ' महोदरहस्ताय'के स्थानमें 'महोदराय' है।

English

the rein of a hundred other virtues should be made to enter along with the corners of the mouth. One should ride, making it forget, the relaxed ones slowly, slowly.

अध्याय २८६

श्लोक 32

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत् ।गाटतां मोचयेत्तावद्यावत् स्तोभं न सुञ्चति

hayaṃ jihvāṅgamāhīne jihvāgranthiṃ vimocayet / gāṭatāṃ mocayettāvadyāvat stobhaṃ na suñcati

हिन्दी अर्थ

प्राप्ति होती है। यदि दही, मधु और घीसे मिले हुए चावलसे आहुति दी जाय तो सौभाग्यकी सिद्धि एवं वशित्वकी प्राप्ति होती है

English

When the horse lacks the tongue-part one should release the tongue-knot; one should release the tightness until it does not release the bit.

अध्याय २८६

श्लोक 33

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति ।ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम्

kuryācchatamurastrāṇamavilālañca muñcati / ūrdhānanaḥ svabhādyastasyorastrāṇamaślatham

हिन्दी अर्थ

(औँ), अर्घी (उ) तथा दण्ड (अनुस्वार)--यह सब मिलकर सूर्यदेवका 'हृयौ ३»'-- ऐसा “मार्तण्डभैरव' नामक बीज होता है। इसको बिम्ब-बीजसे' सम्पुटित कर दिया जाय तो यह साधकोंको धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्षचारों पुरुषार्थोंकी प्राप्ति करानेवाला होता है। पाँच हस्व अक्षरोंको आदिमें बीज बनाकर उनके द्वारा पाँच मूर्तियोंका न्यास करे। यथा--'अं सूर्याय

English

One should make a hundred chest-protections and the one who releases the saliva; whose face is up, his chest-protection is not loose;

अध्याय २८६

श्लोक 34

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः ।तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया

vidhāya vāhayeddṛṣṭyā līlayā sādisattamaḥ / tasya savyena pūrveṇa saṃyuktaṃ savyavalgayā

हिन्दी अर्थ

नमः। इ भास्कराय नमः। उँ भानवे नमः। एं रवये नमः। ओं दिवाकराय नमः।'' दीर्घस्वरोंके बीजसे हृदयादि अङ्गन्यास करे। यथा-'आं हृदयाय नमः।' इत्यादि। इस प्रकार न्यास करके

English

having made it, the best rider should ride with sportive look; for him with the left front joined with left rein,

अध्याय २८६

श्लोक 35

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः ।क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया

yaḥ kuryātpaścimaṃ pādaṃ gṛhītastena dakṣiṇaḥ / krameṇānena yo sevāṃ kurute vāmavalgayā

हिन्दी अर्थ

ध्यान करे-- भगवान् सूर्य ईशानकोणमें विराजमान हैं। उनकी अङ्गकान्ति सिन्दूरके सदृश अरुण है। उनके आधे वामाङ्गमें उनकी प्राणवल्लभा विराज रही हैं' (' श्रीविद्यार्णव-तन्त्रमें मार्तण्डभेरव-बीजको ही दीर्घ स्वरोंसे युक्त करके उनके द्वारा हदयादि- न्यासका विधान किया गया है। यथा-'ह्ृयां हृदयाय नमः।' 'हथीं शिरसे स्वाहा।' इत्यादि।)

English

whoever makes the rear foot, the right is taken by it. By this order one who serves with the left rein,

अध्याय २८६

श्लोक 36

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि ।अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं

pādau tenāpi pādaḥ syādgṛhīto vāma eva hi / agre ceccaraṇe tyakte jāyate sudṛḍhāsanaṃ

हिन्दी अर्थ

फिर ईशानकोणमें कृतान्तके लिये निर्माल्य और चण्डके लिये दीप्ततेज (दीपज्योति) अर्पित करे। रोचना, कुङ्कुम, जल, रक्त चन्दन, अक्षत, अङ्कुर, वेणुबीज, जौ, अगहनी, धानका चावल,

English

by that too the foot is the left taken. If the front foot is released, a very firm seat arises.

अध्याय २८६

श्लोक 37

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं ।सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ

yau hṛtau duṣkare caiva moṭake nāṭakāyanaṃ / savyahīnaṃ khalīkāro hanena guṇane tatha

हिन्दी अर्थ

साबाँ, तिल तथा राई और जपाके फूल अर्घ्यपात्रमें डाले। फिर उस अर्घ्यपात्रको सिरपर रखकर दोनों घुटने धरतीपर टिका दे और सूर्यदेवको अर्घ्य अर्पित करे। अपने मन्त्रसे अभिमन्त्रित नौ कलशांद्वारा ग्रहोंका पूजन करके ग्रहादिकी शान्तिके लिये शान्ति-कलशके जलसे स्नान एवं सूर्यमन्त्रका जप करनेसे मनुष्य सब कुछ पा सकता है। (एक सौ अड़तालीसवें अध्यायमें कथित) ' संग्रामविजय-

English

Those taken in difficult ways — mota, natakayana; without the left, khalikara, by hana and guna.

अध्याय २८६

श्लोक 38

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः ।न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः

svahāvaṃ hi turaṅgasya mukhavyāvartanaṃ puraḥ / na caivetthaṃ turaṅgāṇāṃ pādagrahaṇahetavaḥ

हिन्दी अर्थ

'र' जोड़कर उस सम्पूर्ण मन्त्रका मूर्धासे लेकर चरणपर्यन्त व्यापकन्यास करके मूलमन्त्रका, अर्थात् उसके उच्चारणपूर्वक सूर्यदेवका ' आवाहनी' आदि मुद्राओंके प्रदर्शनपूर्वक पूजन करे। तदनन्तर

English

The horse's own nature is turning the face forward; thus there are no reasons for foot-taking of horses.

अध्याय २८६

श्लोक 39

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं ।रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं

viśvastaṃ hayamālokya gāḍhamāpīḍya cāsanaṃ / rokayitvā mukhe pādaṃ grāhyato lokanaṃ hitaṃ

हिन्दी अर्थ

यथोक्त अङ्गन्यास करके अपने-आपका रविके रूपमें चिन्तन करे । अर्थात् मेरी आत्मा सूर्यस्वरूप है, ऐसी भावना करे। मारण और स्तम्भनकर्ममें सूर्यदेवके पीतवर्णका, अप्यायनमें श्रेतवर्णका, शत्रुघातकी क्रियामें कृष्णवर्णका तथा मोहनकर्ममें इन्द्र्धनुषके समान वर्णका चिन्तन करे। जो सूर्यदेवके अभिषेक,जप, ध्यान, पूजा और होमकर्ममें सदा तत्पर रहता है, वह तेजस्वी, अजेय तथा

English

Seeing a horse trusting, pressing the seat firmly, stopping the foot at the mouth, looking is beneficial in taking.

अध्याय २८६

श्लोक 40

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते ।तद्वन्धनाद् युग्मपादं(१) तद्वद्वक्वनमुच्यते

gāḍhamāpīḍya rāgābhyāṃ valgāmākṛṣya gṛhyate / tadvandhanād yugmapādaṃ(1) tadvadvakvanamucyate

हिन्दी अर्थ

श्रीसम्पन्न होता है और युद्धमें विजय पाता है। ताम्बूल आदिमें उक्त मन्त्रका न्यास करके जपपूर्वक उसमें खसका इत्र डाले तथा अपने हाथमें भी 'संग्राम-विजय'के बीजोंका न्यास करके उस

English

Pressing firmly with the two reins and pulling the rein it is taken; by binding it the pair of feet, thus it is called vakvana.

अध्याय २८६

श्लोक 41

संयोज्य वल्गया पादान् वल्गामामोच्य वाञ्छितम् ।वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु(२) यत्र तत्ताडनं मतम्

saṃyojya valgayā pādān valgāmāmocya vāñchitam / vāhyapārṣṇiprayogāttu(2) yatra tattāḍanaṃ matam

हिन्दी अर्थ

हाथसे किसीको वह ताम्बूल अर्पण करे, अथवा उस हाथसे किसीका स्पर्श कर ले तो वह उसके वशमें हो जाता है “इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “गणपति तथा सूर्यकी अर्चाका कथन” नामक तीन सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Having joined the feet with the rein, having released the rein, as wished; where there is application of the outer heel, that is held beating.

अध्याय २८६

श्लोक 42

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान् ।मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते

pralayāviplave jñātvā krameṇānena buddhimān / moṭanena caturthena vidhireṣa bidhīyate

हिन्दी अर्थ

१. “शारदातिलक ' में बिम्बबीज ' हिं' बताया गया है । उसका उद्धार यों किया गया है-- टान्तं दहननेत्रेन्दुसहितं तदुदीरितम्' (१४। १७)

English

Knowing the rout in the disorder, the wise one by this order, with the fourth mota, this rule is ordained.

अध्याय २८६

श्लोक 43

नाधत्ते ऽधश् च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले ।मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत् पादमीशितं

nādhatte 'dhaś ca pādaṃ yo 'śvo laghuni maṇḍale / moṭanodvakkanābhyāntu grāhayet pādamīśitaṃ

हिन्दी अर्थ

२. सूर्यादि पाँच मूर्तियोंका उल्लेख 'शारदातिलक ' में है। नाना प्रकारके मन्त्र और औषधोंका वर्णन

English

A horse that does not put down the foot in a light circle should be made to take the desired foot with mota and udvakkana.

अध्याय २८६

श्लोक 44

वटयित्वासने(३) गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत् ।ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते

vaṭayitvāsane(3) gāṭaṃ mandamādāya yo brajet / grāhyate saṃgrahādyatra tatsaṃgrahaṇamucyate

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं--'ऐं कुलजे ऐं सरस्वति स्वाहा'- यह ग्यारह अक्षरोंका मन्त्र मुख्य “सरस्वतीविद्या' है। जो क्षारलवणसे रहित आहार ग्रहण करते हुए मन्त्रोंको अक्षरसंख्याके अनुसार

English

One who, having made the firm seat, goes slowly taking — where it is taken by gathering, that is called sangrahana.

अध्याय २८६

श्लोक 45

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम् ।वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम्(४)

hatvā parśve prahāreṇa sthānastho vyagramānasam / valgāmākṛṣya pādena grāhyakaṇṭakapāyanam(4)

हिन्दी अर्थ

उतने लाख मन्त्रका जप करता है, वह बुद्धिमान् होता है। अत्रि (द्), अग्नि (र), वामनेत्र (ई) तथा बिन्दु () 'द्रीं'-यह मन्त्र महान् विद्रावणकारी (शत्रुको मार भगानेवाला) है। वज्र और कमल धारण करनेवाले पीत वर्णवाले इन्द्रका आवाहन करके उनकी पूजा करे और घी तथा तिलकी एक लाख आहुतियाँ दे। फिर तिलमिश्रित जलसे इन्द्रदेवताका अभिषेक

English

Having struck at the side by a blow, standing in place, with a distracted mind, pulling the rein with the foot — the taking of the thorn-drink.

अध्याय २८६

श्लोक 46

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः ।गृह्यते यत् खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते

utthito yo 'ṅghraṇānena pārṣṇnipādātturaṅgamaḥ / gṛhyate yat khalīkṛtya khalīkāraḥ sa ceṣyate

हिन्दी अर्थ

करे। ऐसा करनेसे राजा आदि अपने छीने

English

The horse that rises with this foot from the heel-foot, taken by bridling, that is desired as khalikara.

अध्याय २८६

श्लोक 47

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः ।हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत्

gatitraye piyaḥ pādamādatte naiva vāñchitaḥ / hatvā tu yatra daṇḍena grāhyate gahanaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

(मनोवाञ्छित वस्तुओं)-को पा सकते हैं। हल्लेखा (ह्वी)-यह 'शक्तिदेवा' नामसे प्रसिद्ध है। इसका उद्धार यों है-घोष (ह), अग्नि (र), दण्डी (ई), दण्ड () 'ह्वी'। शिवा और शिवका पूजन करके शक्तिमन्त्र (हीं)-का जप करे। अष्टमीसे लेकर चतुर्दशीतक आराधनामें संलग्न रहे। हाथोंमें चक्र, पाश, अङ्कुश एवं अभयकी मुद्रा धारण करनेवाली वरदायिनी देवीकी

English

In the three gaits it takes the foot, not as wished; striking with a staff, where it is taken, that is dense.

अध्याय २८६

श्लोक 48

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया ।उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः

khalīkṛtya catuṣkeṇa turaṅgo valgayānyayā / ucchāsya grāhyate 'nyatra tatsyāducchāsanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधना करके होम आदि करनेपर उपासकको सौभाग्य एवं कवित्वशक्तिकी प्राप्ति होती है तथा वह पुत्रवान् होता है॥ १--५॥

English

Having bridled with the four, the horse by another rein, being made to breathe out is taken elsewhere — that would be again called ucchasana.

अध्याय २८६

श्लोक 49

१ भठकालाद्यनुत्पादमिति ज॥ २ बाह्यपार्श्वे प्रयोगात्त्विति ख॥ ३ वण्टयित्वासने इति ख॥ ४ ग्राहकण्टकपायनमिति ख॥ :प् ६८ स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं ।नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम्

1 bhaṭhakālādyanutpādamiti ja.. 2 bāhyapārśve prayogāttviti kha.. 3 vaṇṭayitvāsane iti kha.. 4 grāhakaṇṭakapāyanamiti kha.. :p 68 svabhāvaṃ bahirasyantaṃ tasyāṃ diśi padāyanaṃ / niyojya grāhayettattu mukhavyāpartanaṃ matam

हिन्दी अर्थ

‘ॐ हीं ॐ नमः कामाय सर्वजनहिताय ममाऽऽत्मगतं कुरु कुरु ३०॥'- इसके जप आदि करनेसे यह मन्त्र सम्पूर्ण जगत्को अपने वशमें कर सकता है

English

The outer nature thrown out, walking in that direction, having engaged it, one should make it take: that is held mukhavyavartana.

अध्याय २८६

श्लोक 50

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम् ।साधयेत् पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु

grāhayitvā tataḥ pādaṃ trividhāsu yathākramam / sādhayet pañcadhārāsu kramaśo maṇḍalādiṣu

हिन्दी अर्थ

वशमानयानय स्वाहा ३०।' यह चामुण्डाका वशीकरणमन्त्र कहा गया है। स्त्रीको चाहिए कि

English

Having then made it take the foot in the three, in order, one should accomplish in the five paths, in circles and the rest, in order.

अध्याय २८६

श्लोक 51

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत् सुधीः ।अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं

ājanordhānanaṃ vāhaṃ śithilaṃ vāhayet sudhīḥ / aṅgeṣu lāghavaṃ yāvattāvattaṃ vāhayeddhayaṃ

हिन्दी अर्थ

वशीकरणके प्रयोगकालमें त्रिफलाके ठंडे पानीसे अपनी योनिको धोये। अश्वगन्धा, यवक्षार, हल्दी और कपूर आदिसे भी स्त्री अपनी योनिका प्रक्षालन कर सकती है। पिप्पलीके आठ तन्दुल, कालीमिर्चके बीस दाने और भटकटैयाके रसका योनिमें लेप करनेसे उस स्त्रीका पति आमरण उसके वशमें रहता है। कटीरमूल, त्रिकटु (सोंठ, मिर्च और पीपल)-का लेप भी उसी तरह

English

Having made the knee-high face-up ride, the wise should ride it loose; as long as lightness is in the limbs, so long he should ride that horse.

अध्याय २८६

श्लोक 52

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु ।यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं

mṛduḥ skandhe laghurvaktre śithilaḥ sarvasandhiṣu / yadā sasādino vaśyaḥ saṅgṛhṇīyāttadā hayaṃ

हिन्दी अर्थ

लाभदायक होता है। हिम, कैथका रस, मागधीपिप्पली, मुलहठी और मधु--इनके लेपका प्रयोग दम्पतिके लिये कल्याणकारी होता है। शक्कर मिला हुआ कदम्ब-रस और मधु-

English

Soft at the shoulder, light at the mouth, loose in all joints — when it is under control with its rider, then he should hold the horse.

अध्याय २८६

श्लोक 53

न त्यजेत् पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा ।तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया

na tyajet paścimaṃ pādaṃ yadā sādhurbhavettadā / tadākṛṣṭirvidhātavyā pāṇibhyāmiha balgayā

हिन्दी अर्थ

इसका योनिमें लेप करनेसे भी वशीकरण होता है। सहदेई, महालक्ष्मी, पुत्रजीवी, कृताञ्जलि (लज्जावती) --इन सबका चूर्ण बनाकर सिरपर डाला जाय तो इहलोकके लिये उत्तम वशीकरणका साधन है। त्रिफला और चन्दनका क्वाथ एक प्रस्थ

English

It should not leave the rear foot when it is good, then; the drawing should be done here with both hands and the rein.

अध्याय २८६

श्लोक 54

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः ।धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ

tatratriko yathā tiṣṭhedudgrīvośvaḥ samānanaḥ / dharāyāṃ paścimau pādau antarīkṣe yadāśrayau

हिन्दी अर्थ

नागकेसरका रस हो, उतनी ही हल्दी, क्षम्बुक, मधु, घीमें पकायी हुई हल्दी और सूखी हल्दी -- इन सबका लेप करे तथा बिदारीकंद और जटामांसीके चूर्णमें चीनी मिलाकर उसको खूब

English

There, as a three-fold stands, a horse with raised neck and equal face, rear feet on the ground and standing in the air,

अध्याय २८६

श्लोक 55

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना ।सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति

tadā sandharaṇaṃ kuryādgāṭhavāhañca muṣṭinā / sahasaivaṃ samākṛṣṭo yasturaṅgo na tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

मथ दे। फिर दूधके साथ प्रतिदिन पीये। ऐसा करनेवाला पुरुष सैकड़ों स्त्रियोंके साथ सहवासकी शक्ति प्राप्त कर लेता है गुप्ता, उड़द, तिल, चावल--इन सबका चूर्ण बनाकर दूध और मिश्री मिलाये। पीपल, बाँस और कुशकी जड़, 'वैष्णवी' और ' श्री! नामक ओषधियोंकी जड़ तथा दूर्वा और अश्वगन्धाका

English

then one should hold it and ride firmly with the fist. A horse drawn suddenly thus that does not stand,

अध्याय २८६

श्लोक 56

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः ।क्षिपेत् स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया

śarīraṃ vikṣipantañca sādhayenmaṇḍalabhramaiḥ / kṣipet skandhañca yo vāhaṃ sa ca sthāpyo hi valgayā

हिन्दी अर्थ

मूल-इन सबको पुत्रको इच्छा रखनेवाली नारी दूधके साथ पीये। कौन्ती, लक्ष्मी, शिवा और धात्री (आँवलेका बीज), लोध्र और वटके अङ्कुरको स्त्री ऋतुकालमें घी और दूधके साथ

English

and throws its body about, one should discipline it by circling turns; and one that throws the shoulder in riding should be stopped by the rein.

अध्याय २८६

श्लोक 57

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम् ।अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः

gomayaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ kvathitaṃ mṛtsamanvitam / aṅgalepo makṣikādidaṃśaśramavināśanaḥ

हिन्दी अर्थ

पीये। इससे उसको पुत्रकी प्राप्ति होती है। गोपी, षष्ठी (साठीका तृण) और उत्पल--इनको पुत्रार्थिनी नारी 'श्री' नामक ओषधिको जड़ और वटके अङ्करको दूधके साथ पौये। श्री, वराङ्कुर और देवी-इनके रसका नस्य ले और पीये भी। ' श्री' और 'कमल 'की जड्को, अश्वत्थ

English

Cow-dung, salt, urine, boiled, mixed with earth — a body-smear that destroys bites of flies and the like and fatigue.

अध्याय २८६

श्लोक 58

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना ।दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः

madhye bhadrādijātīnāṃ maṇḍo deyo hi sādinā / darśanaṃ bhotatīkṣasya nirutsāhaḥ kṣudhā hayaḥ

हिन्दी अर्थ

और उत्तरके मूलको दूधके साथ पीये। कपासके फल और पल्लवको दूधमें पीसकर तरल बनाकर पीये। अपामार्गके नूतन पुष्पाग्रको भैसके दूधके साथ पीये। उपर्युक्त साढ़े पाँच श्लोकोंमें पुत्रप्राप्तिके

English

In the middle for kinds like Bhadra, a gruel should be given by the rider. Sight of a fearful one, lack of energy, hunger of the horse;

अध्याय २८६

श्लोक 59

यथा वश्यस् तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः ।अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश् च वाहयेत्

yathā vaśyas tathā śikṣā vinaśyantyativāhitāḥ / avāhitā na midhyanti tuṅgavaktrāṃś ca vāhayet

हिन्दी अर्थ

चार योग बताये गये हैं॥ १७-२१ इ ॥ यदि स्त्रीका गर्भ गलित हो जाता हो तो उसे शक्कर, कमलके फूल, कमलगदट्टा, लोध, चन्दन और सारिवालता-इनको चावलके पानीमें पीसकर

English

as it is controlled, so is the training; over-ridden ones perish; ones not ridden are not trained; and one should ride tall-mouthed ones.

अध्याय २८६

श्लोक 60

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं ।गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका

sampīḍya jānuyugmena sthiramuṣṭisturaṅgamaṃ / gomūtrākuṭilā veṇī padmamaṇḍalamālikā

हिन्दी अर्थ

द्राक्षा मधु और घी-इन सबका अवलेह बनाकर वह स्त्री चाटे

English

Having pressed the horse with both knees, with steady fist; gomutra, kutila, veni, padmamandala, malika,

अध्याय २८६

श्लोक 61

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः(१) ।संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम्(२)

pañcolūkhalikā kāryā garvitāste 'tikīrtitāḥ(1) / saṃkṣiptañcaiva vikṣiptaṃ kuñcitañca yathācitam(2)

हिन्दी अर्थ

आटरूप (अड्सा), कलाङ्गली, काकमाची शिफा (जटामांसी) -इन सबको नाभिके नीचे पीसकर छाप दे तो स्त्री सुखपूर्वक प्रसव कर सकती है और हींगपत्री पीये। केसर, भटकटैयाकी जड़,

English

panchaulukhalika should be made; they are greatly proud. Contracted and expanded, curved as fit,

अध्याय २८६

श्लोक 62

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम् ।वीथीधनुःशतं यावदशीतिर् नवतिस् तथा

valgitāvalgitau caiva ṣoṭā cetthamudāhṛtam / vīthīdhanuḥśataṃ yāvadaśītir navatis tathā

हिन्दी अर्थ

बकरीके दूधमें पीसकर तैल मिलाकर खाय तो सिरमें बाल उगते हैं। अगर सिरके बाल झड़ रहे हों तो यह उनको रोकनेका उपाय है

English

valgita and avalgita, and shota are thus declared. The course is a hundred bows; eighty, ninety likewise.

अध्याय २८६

श्लोक 63

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः ।मृगजङ्घो(३) मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात्

bhadraḥ susādhyo vājī syānmando daṇḍaikamānasaḥ / mṛgajaṅgho(3) mṛgo vājī saṅkīrṇastatsamanviyāt

हिन्दी अर्थ

आँवला और भँगरैयाका एक सेर तैल, एक आढक दूध, षष्ठी और अञ्जनका एक पल तैल-ये सब सिरके बाल, नेत्र और सिरके लिये हितकारक होते हैं हल्दी, राजवृक्षकी छाल, चिञ्चा (इमलीका

English

The Bhadra horse is easily trained; the Manda has a single mind for the stick; the Mriga horse has deer-like shanks; the Sankirna accompanies them.

अध्याय २८६

श्लोक 64

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः ।तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश् च यः

śarkarāmadhulājādaḥ sugandho 'śvaḥ śucirdvijaḥ / tejasvī kṣatriyaścāśbo vinīto buddhimāṃś ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

गौओंके पेट फूलनेकी बीमारीको तत्काल रोक देते हैं

English

A horse that eats sugar, honey and parched rice, fragrant, pure, is a Brahmin; a spirited horse is a Kshatriya; one trained and intelligent...

अध्याय २८६

श्लोक 65

शूद्रो ऽशुचिश् चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः ।वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश् च दर्शयेत्

śūdro 'śuciś calo mando virūpo vimatiḥ khalaḥ / valgayā dhāryamāṇo 'śvo lālakaṃ yaś ca darśayet

हिन्दी अर्थ

' ॐ नमो भगवते त्र्यम्बकायोपशमयोपशमय यह गोसमुदायकी रक्षाका मन्त्र है।

English

A Shudra-horse is impure, restless, dull, ill-formed, ill-minded, wicked; a horse held by the rein that shows saliva —

अध्याय २८६

श्लोक 66

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः ।अश्वादिलक्षणम् वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत्

dhārāsu yojanīyo 'sau pragrahagrahamokṣaṇaiḥ / aśvādilakṣaṇam vakṣye śālihotro yathāvadat

हिन्दी अर्थ

'घण्टाकर्ण महासेन वीर बड़े बलवान् कहे गये हैं। वे जगदीश्वर महामारीका नाश करनेवाले हैं, अतः मेरी रक्षा करें।' ये दोनों श्लोक और

English

it should be engaged in the paces by the taking and releasing of the rein. I shall tell the marks of horses and the rest, as Shalihotra said.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 286
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.