Agni Purana· Agni Purāṇa
289
अध्याय 289 / 381

Adhyaya 290

24 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ24 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २८९

श्लोक 1

गजशान्तिः शालिहोत्र उवाच गजशान्तिं प्रवक्ष्यामि गजरोगविमर्दनीम् ।विष्णुं श्रियञ्च पञ्चम्यां नागम् ऐरावतं यजेत्

gajaśāntiḥ śālihotra uvāca gajaśāntiṃ pravakṣyāmi gajarogavimardanīm / viṣṇuṃ śriyañca pañcamyāṃ nāgam airāvataṃ yajet

हिन्दी अर्थ

(वामाग्रकेसरे ईशाने) । मं शिखायै वषट् (पृष्ठदक्षिणे) । शिं कवचाय हुम् (पृष्ठवामे) । वां नेत्रत्रयाय वौषट् (अग्रे) । यं अस्त्राय फट्

English

The pairs of curls of hair on the skull, uparandhra (flanks), head, chest, forehead and neck of a horse are (deemed to be auspicious.

अध्याय २८९

श्लोक 2

ब्रह्माणं शङ्करं विष्णुं शक्रं वैश्नवणंयमं ।चन्द्रार्कौ वरुणं वायुमग्निं पृथ्वीं तथा च खं

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ viṣṇuṃ śakraṃ vaiśnavaṇaṃyamaṃ / candrārkau varuṇaṃ vāyumagniṃ pṛthvīṃ tathā ca khaṃ

हिन्दी अर्थ

पद्मका पूजन करे” । इस प्रकार छ: आवरणोंसहित इष्टदेवताको पूजा करके गुरु अधिवासित शिष्यको पञ्चगव्यपान कराये। फिर आचमन कर लेनेपर उसका प्रोक्षण करे। इसके बाद नेत्रान्त अर्थात् नूतन शुक्ल वस्त्रकी पट्टीसे नेत्र-मन्त्र (वौषट्) - का उच्चारण करते हुए गुरु शिष्यके नेत्रोंको बाँध दे। फिर उस शिष्यको मण्डपके दक्षिणद्वारमें प्रवेश कराये। वहाँ आसन आदि या कुशपर बैठे

English

The curls of hair at the corner of the mouth, forehead, the root of the ear, the throat, root of the forelegs, neck arc auspicious. (The curls of hair) at other (places) are inauspi¬ cious.

अध्याय २८९

श्लोक 3

शेषं शैलान् कुञ्जरांश् च ये ते ऽष्टौ देवयोनयः ।विरुपाक्षं महापद्मं भद्रं सुमनसन्तथा

śeṣaṃ śailān kuñjarāṃś ca ye te 'ṣṭau devayonayaḥ / virupākṣaṃ mahāpadmaṃ bhadraṃ sumanasantathā

हिन्दी अर्थ

हुए शिष्यका गुरु शोधन करे। पूर्वोक्त रीतिसे शरीर आदि पाञ्चभौतिक तत्त्वोंका क्रमशः संहार करके शिष्यका परमात्मामें लय किया जाय; फिर सष्टिमार्गसे देशिक शिष्यका पुनरुत्पादन

English

The horses which resemble the colour of a parrot, indragopa (a kind of insect), moon and a crow and those which have a golden colour and are glossy are always commendable.

अध्याय २८९

श्लोक 4

कुमुदैरावणः पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः ।सुप्रतीकोञ्जनो नागा अष्टौ होमो ऽथ दक्षिणां

kumudairāvaṇaḥ padmaḥ puṣpadanto 'tha vāmanaḥ / supratīkoñjano nāgā aṣṭau homo 'tha dakṣiṇāṃ

हिन्दी अर्थ

करे। इसके बाद उस शिष्यके दिव्य शरीरमें न्यास करके उसे प्रदक्षिणक्रमसे पश्चिमद्वारपर लाकर उसके द्वारा पुष्पाञ्जलिका क्षेपण कराये। जिस देवताके ऊपर वे फूल गिरें, उसके नामको आदिमें रखते हुए शिष्यके नामका निर्देश करे। तत्पश्चात् (नेत्रका बन्धन खोलकर) यज्ञभूमिके पार्श्वभागमें सुन्दर नाभि और मेखलासे युक्त खुदे हुए कुण्डमें शिवाग्रिको प्रकट कराकर, स्वयं

English

One should dismiss all the hopes of conquest where the horses of the kings have long necks, broad eye-corners and auspicious short ears.

अध्याय २८९

श्लोक 5

गजाः शान्त्युदकासिक्ता वृद्धौ नैमित्तिकं सृणु ।गजानाम्मकरादौ च ऐशान्यां नगराद्वहिः

gajāḥ śāntyudakāsiktā vṛddhau naimittikaṃ sṛṇu / gajānāmmakarādau ca aiśānyāṃ nagarādvahiḥ

हिन्दी अर्थ

उसका पूजन करके, फिर शिष्यसे भी उसकी अर्चना कराये। फिर ध्यानद्वारा आत्मसदूश शिष्यको संहारक्रमसे अपनेमें लीन करके पुनः उसका सृष्टिक्रमसे उत्पादन करे। तदनन्तर उसके हाथमें

English

Anointing with the roots of lodhra and karahjay mdlu-- lunga, agnU dried ginger, kustka, asafoetida, vaid and rdsnd would cure swelling.

अध्याय २८९

श्लोक 6

स्थण्डिले कमले मध्ये विष्णुं लक्ष्मीञ्च केशरे ।ब्रह्माणं भास्करं पृथ्वीं यजेत् स्कन्दं ह्य् अनन्तकं

sthaṇḍile kamale madhye viṣṇuṃ lakṣmīñca keśare / brahmāṇaṃ bhāskaraṃ pṛthvīṃ yajet skandaṃ hy anantakaṃ

हिन्दी अर्थ

पृथिवी आदि तत्त्वोंके लिये आहुति प्रदान करे॥ ३१--३८॥ पृथ्वी, जल, तेज और वायु --इनमेंसे प्रत्येके लिये इनके नाम-मन्त्रसे सौ-सौ आहुतियाँ देकर आकाशतत्त्के लिये मूलमन्त्र ( ३ नमः शिवाय ) - से सौ आहुतियाँ दे। इस प्रकार हवन करके

English

Anointment with kafutaila of the affected parts (of a horse) is commended in the case of swelling in the wrist, cheek or throat or stiff-neck.

अध्याय २८९

श्लोक 7

खं शिवं सोममिन्द्रादींस्तदस्त्राणि दले क्रमात् ।वज्रं शक्तिञ्च दण्डञ्च तोमरं पाशकं गदां

khaṃ śivaṃ somamindrādīṃstadastrāṇi dale kramāt / vajraṃ śaktiñca daṇḍañca tomaraṃ pāśakaṃ gadāṃ

हिन्दी अर्थ

उसको पूर्णाहुति करे। फिर अस्त्र-मन्त्र (फट )- का उच्चारण करके आठ आहुतियाँ दे। तत्पश्चात् विशेष शुद्धिके लिये प्रायश्चित्त (होम या गोदान) करे। अभिमन्त्रित कलशका पूजन कर पीठस्थित

English

(A horse) that is affected by stiff-throat would have probably swelling in the region of the throat. A sternuta¬ tory with mustard, mhni rock-salt, juice of holy basil, black pepper and asafoetida (is given).

अध्याय २८९

श्लोक 8

शूलं पद्मम्बहिर्वृन्ते चक्रे सूर्यन्तथाश्विनौ ।वसूनष्ठौ तथा साध्यान् याम्ये ऽथ नैरृते दले

śūlaṃ padmambahirvṛnte cakre sūryantathāśvinau / vasūnaṣṭhau tathā sādhyān yāmye 'tha nairṛte dale

हिन्दी अर्थ

शिष्यका अभिषेक करे। फिर गुरु शिष्यको समयाचार सिखावे। शिष्य स्वर्ण-मुद्रा आदिके द्वारा अपने गुरुका पूजन करे। इस प्रकार यहाँ ' शिवपञ्चाक्षर' मन्त्रको दीक्षा बतायी गयी। इसी तरह विष्णु आदि देवताओंके मन्त्रोंकी भी दीक्षा दी जाती है

English

The five spices such as the long pepper, etc.

अध्याय २८९

श्लोक 9

देवानाङ्गिरसश्चाश्विभृगवो मरुतो ऽनिले(१) ।विश्वेदेवांस् तथा दक्षे रुद्रा शैद्रे ऽथ मण्डले

devānāṅgirasaścāśvibhṛgavo maruto 'nile(1) / viśvedevāṃs tathā dakṣe rudrā śaidre 'tha maṇḍale

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें “पञ्चाक्षरमन्त्रकी दीक्षाके विधानका वर्णन” नामक तीन सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Clarified butter in the autumn and summer, oil in the cold and spring (seasons) and through the syringe in the advanced winter is desired to be the restraining (remedy).

अध्याय २८९

श्लोक 10

ततो वृत्तया रेखया तु देवान् वै वाह्यतो यजेत् ।सूत्रकारानृषीन् वाणीं पूर्वादौ सरितो गिरीन्

tato vṛttayā rekhayā tu devān vai vāhyato yajet / sūtrakārānṛṣīn vāṇīṃ pūrvādau sarito girīn

हिन्दी अर्थ

पचपन विष्णुनाम अग्निदेव कहते हैं मुने! जो मनुष्य भगवान् करता है। पुष्करमें पुण्डरीकाक्ष, गयामें गदाधर, विष्णुके निम्नाङ्कित पचपन नामोंका जप करता चित्रकूटमें राघव, प्रभासमें हैत्यसूदन, जयन्तीमें है, वह मन्त्रजप आदिके फलका भागी होता है जय, हस्तिनापुरमें जयन्त, वर्धमानमें वाराह, तथा तीर्थोमें पूजनादिके अक्षय पुण्यको प्राप्त काश्मीरमें चक्रपाणि, कुब्जाभ (या कुन्जास्र)-में ' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' में पूजनके मन्त्र इस प्रकार दिये गये हैं -- देवाग्रभागमारभ्य लं इन्द्राय सुराधिपतये पीतवर्णाय वज्रहस्ताय

English

Horses should be bathed and made to drink only once on the advent of the rains. On an extremely stormy day drinking only once is commended.

अध्याय २८९

श्लोक 11

महाभूतानि कोणेषु ऐशान्यादिषु संयजेत् ।पद्मं चक्रं गदां शङ्खं चतुरश्रन्तु मण्डलं

mahābhūtāni koṇeṣu aiśānyādiṣu saṃyajet / padmaṃ cakraṃ gadāṃ śaṅkhaṃ caturaśrantu maṇḍalaṃ

हिन्दी अर्थ

मकरवाहनाय नमः । यं वायवे प्राणाधिपतये धूम्रवर्णाय अङ्कुशहस्ताय मृगवाहनाय नमः। हों ईशानाय विद्याधिपतये स्फटिकवर्णाय शूलहस्ताय वृषभवाहनाय नमः। इति सम्पूज्य इन्द्रेशानयोर्मध्ये-आं ब्रह्मणे लोकाधिपतये रक्तवर्णाय पद्महस्ताय हंसवाहनाय नमः।

English

When heat and cold are blended in a season, (horses) should be made to drink twice and bathe once. In the summer they should be bathed and led to drink thrice and should be allowed to plunge (into the water) for a long time.

अध्याय २८९

श्लोक 12

चतुर्धारं ततः कुम्भाः(२) अग्न्यादौ च पताकिकाः(३) ।चत्वारस्तोरणा द्वारि नागान् ऐरवतादिकान्

caturdhāraṃ tataḥ kumbhāḥ(2) agnyādau ca patākikāḥ(3) / catvārastoraṇā dvāri nāgān airavatādikān

हिन्दी अर्थ

शक्तये०। दण्डाय०। खङ्गाय०। पाशाय०। अङ्कुशाय०। गदायै० । त्रिशूलाय०। पद्माय० । चक्राय०। इस प्रकार इन-इन आयुधोंका उन- उन दिक्पालोंके निकटवर्ती स्थानमें पूजन करना चाहिए।' जनार्दन, मथुरामें केशवदेव, कुब्जाम्रकमें हृषीकेश, गङ्गाद्वारमे जटाधर, शालग्राममें महायोग, गोवर्धनगिरिपर हरि, पिण्डारकमें चतुर्बाहु, शङ्खोद्धारमें शङ्खो, कुरुक्षेत्रमें वामन, यमुनामें त्रिविक्रम,

English

Then four-streamed pots, and flags at fire and the other corners; four arches at the door; the elephants Airavata and the rest;

अध्याय २८९

श्लोक 13

पूर्वादौ चौषधीभिश् च देवानां भाजनं पृथक् ।पृथक्शताहुतीश्चाज्यैर् गजानर्च्य प्रदक्षिणं

pūrvādau cauṣadhībhiś ca devānāṃ bhājanaṃ pṛthak / pṛthakśatāhutīścājyair gajānarcya pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

शोणतीर्थमें विश्वेश्वर, पूर्वसागरमें कपिल, महासागरमें विष्णु, गङ्ासागर-सङ्गममें वनमाल, किष्किन्धामें रैवतकदेव, काशीतटमें महायोग, विरजामें रिपुंजय, विशाखयूपमें अजित, नेपालमें लोकभावन, द्वारकामें

English

in the east and so on with herbs, a separate vessel for the gods; separately a hundred ghee oblations; having worshipped the elephants by circumambulation,

अध्याय २८९

श्लोक 14

नागं वह्निं देवतादीन् वाह्यैर् जग्मुः स्वकं गृहम् ।द्विजेभ्यो दिक्षिणां दद्यात् हयवैद्यादिकस् तथा

nāgaṃ vahniṃ devatādīn vāhyair jagmuḥ svakaṃ gṛham / dvijebhyo dikṣiṇāṃ dadyāt hayavaidyādikas tathā

हिन्दी अर्थ

कृष्ण, मन्दराचलमें मधुसूदन, लोकाकुलमें रिपुहर, शालग्राममें हरिका स्मरण करे पुरुषवटमें पुरुष, विमलतीर्थमें जगत्प्रभु , सैन्धवारण्यमें अनन्त, दण्डकारण्यमें शार्ङ्गधारी, ˆ उत्पलावर्तकमें शौरि, नर्मदामें श्रीपति, रैवतकगिरिपर दामोदर, नन्दामें जलशायी, सिन्धुसागरमें गोपीश्वर,

English

the elephant, fire, deities and the rest, the outsiders went to their own homes. One should give fees to Brahmins and horse-physicians and the rest.

अध्याय २८९

श्लोक 15

करिणीन्तु समारुह्य वदेत् कर्णन्तु कालवित् ।१ मरुतो ऽनल इति ज २ चतुःकुम्भा इति ञ॥ ३ पताकिन इति ज॥ :प् ७८ नागराजे ऽमृते शान्तिं कृत्वामुस्मिन्(१) जपेन्मनुम्

kariṇīntu samāruhya vadet karṇantu kālavit / 1 maruto 'nala iti ja 2 catuḥkumbhā iti ña.. 3 patākina iti ja.. :p 78 nāgarāje 'mṛte śāntiṃ kṛtvāmusmin(1) japenmanum

हिन्दी अर्थ

माहेनद्रतीर्थमें अच्युत, सह्याद्रिपर देवदेवेश्वर, मागधवनमें वैकुण्ठ, विन्ध्यगिरिपर सर्वपापहारी,

English

Having mounted the she-elephant, the one who knows the time should speak in the ear: in the nectar of the king of elephants, having made peace, one should recite the mantra:

अध्याय २८९

श्लोक 16

श्रीगजस्त्वं कृतो राज्ञा भवानस्य गजाग्रणीः ।प्रभूर्माल्याग्रभक्तैस्त्वां पूजयिष्पति पार्थिवः

śrīgajastvaṃ kṛto rājñā bhavānasya gajāgraṇīḥ / prabhūrmālyāgrabhaktaistvāṃ pūjayiṣpati pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

औण्डुमें पुरुषोत्तम और हृदयमें आत्मा विराजमान हैं। ये अपने नामका जप करनेवाले साधकोंको भोग तथा मोक्ष देनेवाले हैं, ऐसा जानो प्रत्येक वटवृक्षपर कुबेरका, प्रत्येक चौराहेपर शिवका, प्रत्येक पर्वतपर रामका तथा सर्वत्र मधुसूदनका स्मरण करे। धरती और आकाशमें नरका, वसिष्ठतीर्थमें गरुडध्वजका तथा सर्वत्र

English

"You are made the Shri-elephant by the king; you are the leader of his elephants; the king will worship you with garlands and first food;

अध्याय २८९

श्लोक 17

लोकस्तदाज्ञया पूजां करिष्यति तदा तव ।पालनीयस्त्वया राजा युद्धे ऽध्वनि तथा गृहे

lokastadājñayā pūjāṃ kariṣyati tadā tava / pālanīyastvayā rājā yuddhe 'dhvani tathā gṛhe

हिन्दी अर्थ

भगवान् वासुदेवका स्मरण करनेवाला पुरुष भोग एवं मोक्षका भागी होता है। भगवान् विष्णुके इन नामोंका जप करके मनुष्य सब कुछ पा सकता है। उपर्युक्त क्षेत्रमै जो जप,

English

then the people at his order will worship you. You must guard the king in battle, on the road and at home.

अध्याय २८९

श्लोक 18

तिर्यग्भावं समुत्सृज्य दिव्यं भावमनुस्मर ।देवासुरे पुरा युद्धे श्रीगजस्त्रिदशैः कृतः

tiryagbhāvaṃ samutsṛjya divyaṃ bhāvamanusmara / devāsure purā yuddhe śrīgajastridaśaiḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध, दान और तर्पण किया जाता है, वह सब कोटिगुना हो जाता है। जिसकी वहाँ मृत्यु होती है, वह ब्रह्मस्वरूप हो जाता है। जो इस प्रसंगको पढ़ेगा अथवा सुनेगा, वह शुद्ध होकर स्वर्ग (वैकुण्ठधाम)-को प्राप्त होगा॥ १४--१७॥

English

Leaving the animal nature, remember the divine nature. In the war of gods and demons of old the Shri-elephant was made by the gods:

अध्याय २८९

श्लोक 19

ऐरावणसुतः श्रीमानरिष्टो नाम वारणः ।श्रीगजानान्तु तत् तेजः सर्वमेवोपतिष्ठते

airāvaṇasutaḥ śrīmānariṣṭo nāma vāraṇaḥ / śrīgajānāntu tat tejaḥ sarvamevopatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें 'विष्णुके पचपन नामविषयक ” तीन सौ याँचवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

the glorious elephant named Arishta, son of Airavana. All the splendor of the Shri-elephants stands by him;

अध्याय २८९

श्लोक 20

तत्तेजस्तव नागेन्द्र दिव्यभावसमन्वितं ।उपतिष्ठतु भद्रन्ते रक्ष राजानमाहवे

tattejastava nāgendra divyabhāvasamanvitaṃ / upatiṣṭhatu bhadrante rakṣa rājānamāhave

हिन्दी अर्थ

जपन् वै पञ्चपञ्चाशद् विष्णुनामानि यो नरः । मन्त्रजप्यादिफलभाक् तीर्थेष्वर्चादि चाक्षयम्॥ पुष्करे पुण्डरीकाक्षं गयायां च गदाधरम् । राघवं चित्रकूटे तु प्रभासे हैत्यसूदनम्॥ जनार्दनं च कुन्जास्रे मथुरायां च केशवम् । कुब्जाम्रके गोवर्धनाचले । पिण्डारके चतुर्बाहुं शङ्कीद्धारे

English

that splendor, lord of elephants, joined with divine nature, stand by you; blessings to you; protect the king in battle."

अध्याय २८९

श्लोक 21

इत्येवमभिषिक्तैनमारोहेत शुभे नृपः ।तस्यानुगमनं कुर्युः सशस्त्रनवसद्गजाः

ityevamabhiṣiktainamāroheta śubhe nṛpaḥ / tasyānugamanaṃ kuryuḥ saśastranavasadgajāḥ

हिन्दी अर्थ

गङ्गासागरसंगमे । वनमालं च किष्किन्ध्यां देवं रैवतकं विदुः ॥

English

Thus consecrated the king should mount him at an auspicious time. Nine armed elephants should follow him;

अध्याय २८९

श्लोक 22

शालास्वसौ स्थण्डिले ऽब्जे दिकपालादीन् यजेद्वहिः ।केशरेषु बलं नागं भुवञ्चैच सरस्वतीं

śālāsvasau sthaṇḍile 'bje dikapālādīn yajedvahiḥ / keśareṣu balaṃ nāgaṃ bhuvañcaica sarasvatīṃ

हिन्दी अर्थ

द्वारकायां विद्धि कृष्णं मन्दरे मधुसूदनम् । लोकाकुले रिपुहरं शालग्रामे जगत्प्रभुम् । अनन्तं सैन्धवारण्ये दण्डके गोपीश्वरं च सिन्ध्वब्धौ माहेन्द्रे चाच्युतं विदुः । सह्याद्रौ देवदेवेशं सर्वपापहरं विन्ध्ये औण्ड्रे तु पुरुषोत्तमम् । आत्मानं हृदये विद्धि जपतां

English

in the hall, on the platform with a lotus drawn, he should worship outside the world-guardians and the rest; in the filaments the Strength, the elephant, the Earth and Sarasvati;

अध्याय २८९

श्लोक 23

मध्येषु डिण्डिमं प्रार्च्य गन्धमाल्यानुलेपनैः ।हुत्वा देयस्तु कलसो रसपूर्णो द्विजाय च

madhyeṣu ḍiṇḍimaṃ prārcya gandhamālyānulepanaiḥ / hutvā deyastu kalaso rasapūrṇo dvijāya ca

हिन्दी अर्थ

विष्णुं महोदधौ विद्याद् काशीतटे महायोगं विरजायां

English

in the middle, having worshipped the drum with scents, garlands and ointments, having offered, a pot full of juices should be given to a Brahmin;

अध्याय २८९

श्लोक 24

गजाध्यक्षं हस्तिपञ्च गणितज्ञञ्च पूजयेत् ।गजाध्यक्षाय तन्दद्यात् डिण्डिमं सोपि वादयेत् ।शुभगम्भीरशब्दैः स्याज्जघनस्थो ऽभिवादयेत्

gajādhyakṣaṃ hastipañca gaṇitajñañca pūjayet / gajādhyakṣāya tandadyāt ḍiṇḍimaṃ sopi vādayet / śubhagambhīraśabdaiḥ syājjaghanastho 'bhivādayet

हिन्दी अर्थ

उत्पलावर्तके शौरिं नर्मदायां वटे वरे वैश्रवणं

English

one should honor the elephant-chief, the elephant-keepers and the reckoner; that drum he should give to the elephant-chief and he too should sound it; with auspicious deep sounds, one at the hip should sound it.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 289
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.