Agni Purana· Agni Purāṇa
291
अध्याय 291 / 381

Adhyaya 292

51 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ51 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९१

श्लोक 1

मन्त्रपरिभाषा अग्निर् उवाच मन्त्रविद्याहरिं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ।विंशत्यर्णाधिका मन्त्रा मालामन्त्राः स्मृता द्विज

mantraparibhāṣā agnir uvāca mantravidyāhariṃ vakṣye bhuktimuktipradaṃ śṛṇu / viṃśatyarṇādhikā mantrā mālāmantrāḥ smṛtā dvija

हिन्दी अर्थ

कूर्म-अनन्त आदिके रूपमें कल्पित पीठपर कमल एवं गरुड़के आसनपर विराजमान त्रैलोक्यमोहन भगवान् विष्णु सर्वाङ्गसुन्दर हैं और वयके अनुरूप लावण्य तथा यौवनको प्राप्त

English

I shall describe the propitiatory rites that would destroy the deseases of elephants. One should worship (Lord) Vi§nu, (goddess) Sri and the elephant (Airavata) of Indra on the fifth (lunar) day.

अध्याय २९१

श्लोक 2

दशाक्षराधिका मन्त्रास्तदर्वाग्वीजसंज्ञिताः ।वर्धक्ये सिद्धिदा ह्य् एते मालामन्त्रास्तु यौवेन

daśākṣarādhikā mantrāstadarvāgvījasaṃjñitāḥ / vardhakye siddhidā hy ete mālāmantrāstu yauvena

हिन्दी अर्थ

हैं। उनके अरुणनयन मदसे घूर्णित हो रहे हैं। वे परम उदार तथा स्मरसे विह्वल हैं। दिव्य माला, वस्त्र और अनुलेप उनकी शोभा बढ़ाते हैं। मुखपर मन्दहास्यकी छटा छिटक रही है। उनके परिवार और परिकर अनेक हैं। वे लोकपर अनुग्रह करनेवाले, सौम्य तथा सहस्रो सूर्योके समान तेजस्वी हैं। उन्होंने हाथोंमें पाँच बाण धारण कर रखे हैं। उनकी समस्त इ्द्रियाँ

English

The king should (then) mount (the elephant) that has been consecrated thus. Excellent warriors bearing weapons should follow it.

अध्याय २९१

श्लोक 3

पञ्चाक्षराधिका मन्त्राः सिद्धिदाः सर्वदापरे ।स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रिधाः स्युर्मन्त्रजातयः

pañcākṣarādhikā mantrāḥ siddhidāḥ sarvadāpare / strīpuṃnapuṃsakatvena tridhāḥ syurmantrajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णकाम हैं। उनके आठ भुजाएँ हैं। देवाङ्गनाएँ उन्हें घेरकर खड़ी हैं। उनकी दृष्टि लक्ष्मीदेवीके मुखपर गड़ी है। ऐसे भगवानका भजन करे। उनके आठ हाथोंमें क्रमशः चक्र, शङ्क, धनुष, खङ्ग,

English

Again in a lotus diagram (drawn) outside (the shed) on the ground, the guardians of the cardinal points and others should be worshipped. Bala (deva), Naga, the earth and (goddess) Sarasvati (should be worshipped) in the filaments.

अध्याय २९१

श्लोक 4

स्त्रीमन्त्रा वह्निजायन्ता नमोन्ताश् च नपुंसकाः ।शेषाः पुमांसस्ते शस्ता वक्ष्योच्चाटविषेषु च(१)

strīmantrā vahnijāyantā namontāś ca napuṃsakāḥ / śeṣāḥ pumāṃsaste śastā vakṣyoccāṭaviṣeṣu ca(1)

हिन्दी अर्थ

गदा, मुसल, अङ्कश और पाश शोभा पाते हैं। आवाहन आदिके द्वारा उनकी अर्चना करके अन्तमें उनका विसर्जन करना चाहिए॥ १७--२१॥ यह भी चिन्तन करे कि भगवान् अपने ऊरु तथा जंघापर श्रीलक्ष्मीजीको बैठाये हुए हैं और वे दोनों हाथोंसे पतिका आलिङ्गन करके स्थित हैं। उनके बायें हाथमें कमल है । वे शरीरसे हृष्ट-

English

After having worshipped the small drum at the centre

अध्याय २९१

श्लोक 5

क्षुद्रक्रियामयध्वंसे स्त्रियो ऽन्यत्र(२) नपुंसकाः ।मन्त्रावाग्नेयसौम्याख्यौ ताराद्यन्तार्द्वयोर्जपेत्

kṣudrakriyāmayadhvaṃse striyo 'nyatra(2) napuṃsakāḥ / mantrāvāgneyasaumyākhyau tārādyantārdvayorjapet

हिन्दी अर्थ

पुष्ट हैं तथा श्रीवत्स और कौस्तुभसे सुशोभित हैं । भगवानूके गलेमें वनमाला है और शरीरपर पीताम्बर शोभा पाता है। इस प्रकार चक्र आदि आयुधोंसे सम्पन्न श्रीहरिका पूजन करे

English

Then the superintendent of the elephant, the guard of the elephant and the astrologer should be worshipped. A small drum should be given to the superintendent of the ele¬ phant and he should make it sound. It should produce aus¬ picious and loud sounds. He should sound this while remaining on the buttocks (of the elephant).

अध्याय २९१

श्लोक 6

तारान्त्याग्निवियत्प्रायो मन्त्र आग्नेय इष्यते ।शिष्टः सौम्यः प्रशस्तौ तौ कर्मणोः क्रूरसौम्ययोः

tārāntyāgniviyatprāyo mantra āgneya iṣyate / śiṣṭaḥ saumyaḥ praśastau tau karmaṇoḥ krūrasaumyayoḥ

हिन्दी अर्थ

हुं फट् स्वाहा --इस मन्त्रसे चक्र सुदर्शनकी “इस मन्त्रसे शङ्खको पूजा करे।

English

A mantra ending in "tara," mostly of fire and sky, is called Agneya; the rest is Saumya; both are praised for the cruel and gentle works respectively.

अध्याय २९१

श्लोक 7

१ बन्धोच्चाटवशेषु चेति ज॥ २ स्त्रियो नात्रेति ख॥ :प् ८४ आग्नेयमन्त्रः सौम्यः स्यात्प्रायशो ऽन्ते नमो ऽन्वितः ।सौम्यमन्त्रस् तथाग्नेयः फट्कारेणान्ततो युतः

1 bandhoccāṭavaśeṣu ceti ja.. 2 striyo nātreti kha.. :p 84 āgneyamantraḥ saumyaḥ syātprāyaśo 'nte namo 'nvitaḥ / saumyamantras tathāgneyaḥ phaṭkāreṇāntato yutaḥ

हिन्दी अर्थ

खङ्गाय नमः।' इससे खङ्गको पूजा करे।' “शार्ङ्गाय सशराय नमः ।'--इससे धनुष और बाणको पूजा करे। 'ॐ भूतग्रामाय विदाहे। चतुर्विधाय धीमहि। तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात्।'—

English

An Agneya mantra becomes Saumya, mostly ending with "namah"; a Saumya mantra becomes Agneya, joined at the end with "phat."

अध्याय २९१

श्लोक 8

सुप्तः प्रबुद्धमात्रो वा मन्त्रः सिद्धिं न यच्छति ।श्वापकालो महावाहो जागरो दक्षिणावहः

suptaḥ prabuddhamātro vā mantraḥ siddhiṃ na yacchati / śvāpakālo mahāvāho jāgaro dakṣiṇāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

यह भूतग्राम'-गायत्री है “संवर्तक मुशल पोथय पोथय हुं फट् स्वाहा।'-इस मन्त्रसे मुशलको पूजा करे । “पाश बन्ध बन्धाकर्षयाकर्षय हुं फट्'- १. 'महाशारङ्गाय सशराय हुं फट् स्वाहा, शार्ङ्गाय नम: ।'--यह सर्वसम्मत शार्ङ्गधनुष-सम्बन्धी मन्त्र है। (शारदातिलकसे) २. यह ' भूतग्राम-गायत्री ' क्रमप्राप्त गदामन्त्रके लिये आयी जान पड़ती है। इससे गदाका पूजन करना चाहिए। “शारदातिलक में

English

A mantra asleep, or only just awakened, does not give success. The sleeping time, great-armed, the waking time is the right-flowing;

अध्याय २९१

श्लोक 9

आग्नेयस्य मनोः सौम्यमन्त्रस्यैतद्विपर्ययात् ।प्रबोधकालं जानीयादुभयोरुभयोरहः

āgneyasya manoḥ saumyamantrasyaitadviparyayāt / prabodhakālaṃ jānīyādubhayorubhayorahaḥ

हिन्दी अर्थ

कौमोदकी गदाके मन्त्रका स्वरूप यों उद्धत हुआ है-

English

for the Agneya mantra and the Saumya mantra by reversal of this; one should know the time of awakening on both days.

अध्याय २९१

श्लोक 10

दुष्टर्क्षराशिविद्वेषिवर्णादीन् वर्जयेन्मनून् ।राज्यलाभोपकाराय प्रारभ्यारिः स्वरः कुरून्

duṣṭarkṣarāśividveṣivarṇādīn varjayenmanūn / rājyalābhopakārāya prārabhyāriḥ svaraḥ kurūn

हिन्दी अर्थ

३. “संवर्तक महामुशल पोथय पोथय हुं फट् स्वाहा, मुशलाय नम: ।'--यह पूरा-पूरा 'मुशल-मन्त्र' है। इस मन्त्रसे पाशका' पूजन करे। ' अङ्कुश! कट्ट हुं फट्'-इससे अङ्कशको पूजा करे।

English

One should avoid mantras whose stars, signs, hated letters and the like are bad. For the benefit of gaining a kingdom, beginning with the enemy-vowel, the Kurus;

अध्याय २९१

श्लोक 11

गोपालककुटीं प्रायात् पूर्णामित्युदिता लिपिः ।नक्षेत्रेक्षक्रमाद्योज्या स्वरान्त्यौ रेवतीयुजौ

gopālakakuṭīṃ prāyāt pūrṇāmityuditā lipiḥ / nakṣetrekṣakramādyojyā svarāntyau revatīyujau

हिन्दी अर्थ

भगवानूकी भुजाओंमें स्थित अस्त्रोंका तत्तत्- अस्त्र-सम्बन्धी इन्हीं मन्त्रोंसे क्रमशः पूजन करे॥ २४--२७॥

English

the "gopalaka kuti" (the alphabet) is declared the full script. It should be assigned by the order of stars; the last of the vowels joined with Revati;

अध्याय २९१

श्लोक 12

वेला गुरुः स्वराः शोणः कर्मणैवेतिभेदिताः ।लिप्यर्णा वशिषु ज्ञेया षष्ठेशादींश् च योजयेत्

velā guruḥ svarāḥ śoṇaḥ karmaṇaivetibheditāḥ / lipyarṇā vaśiṣu jñeyā ṣaṣṭheśādīṃś ca yojayet

हिन्दी अर्थ

‘३ पक्षिराजाय हुं फट्’ इस मन्त्रसे पक्षिराज गरुडकी पूजा करे। कर्णिकामें पहले अङ्ग-देवताओंका विधिवत् पूजन करे। फिर पूर्व आदि दलोंमें लक्ष्मी आदि शक्तियों तथा चामरधारी ताक्ष्य॑ आदिकी अर्चना करे। शक्तियोंकी पूजाका प्रयोग अन्तमें करना चाहिए। पहले देवेश्वर इन्द्र आदि दण्डीसहित पूजनीय हैं। लक्ष्मी और सरस्वती पीतवर्णकी हैं । रति, प्रीति और जया-

English

Vela, Guru, vowels, Shona — divided by action alone; the script letters are to be known in groups, and one should assign the sixth lord and the rest.

अध्याय २९१

श्लोक 13

लिपौ चतुष्पथस्थायामाख्यवर्णपदान्तराः ।सिद्धाः साध्या द्वितीयस्थाः सुसिद्धा वैरिणः परे

lipau catuṣpathasthāyāmākhyavarṇapadāntarāḥ / siddhāḥ sādhyā dvitīyasthāḥ susiddhā vairiṇaḥ pare

हिन्दी अर्थ

ये शक्तियाँ श्वेतवर्णा हैं। कीर्ति तथा कान्ति

English

In the script at the crossroads the name, letters and words: Siddha, Sadhya in the second, Susiddha; the others are enemies;

अध्याय २९१

श्लोक 14

सिद्धादीन् कल्पयेदेवं सिद्धात्यन्तगुणैर् अपि(१) ।सिद्धे सिद्धो जपात् साध्यो जपपूजाहुतादिना(२)

siddhādīn kalpayedevaṃ siddhātyantaguṇair api(1) / siddhe siddho japāt sādhyo japapūjāhutādinā(2)

हिन्दी अर्थ

हैं। इनमें स्मरभाव (प्रेममिलनकी उत्कण्ठा) उदित रहती है। लोकेश (ब्रह्माजी तथा दिक्पाल) - पर्यन्त देवताओंकी पूजा करके अभीष्ट अर्थको सिद्धिके लिये भगवान् विष्णुको पूजा करनी चाहिए। निम्नाङ्कित मन्त्रका ध्यान और जप करे। उसके द्वारा होम और अभिषेक करे। (मन्त्र यों है-) 'ॐ श्रीं क्लीं हीं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः।'--इस मन्त्रद्वारा पूर्ववत् पूजन

English

one should arrange the Siddha and the rest thus, even by qualities extremely siddha. A Siddha mantra for a Siddha; a Sadhya by recitation, worship, offerings and the like;

अध्याय २९१

श्लोक 15

सुसिद्धो ध्यानमात्रेण साधकं नाशयेदरिः ।दुष्टार्णप्रचुरो यः स्यान्मन्त्रः सर्वविनिन्दितः

susiddho dhyānamātreṇa sādhakaṃ nāśayedariḥ / duṣṭārṇapracuro yaḥ syānmantraḥ sarvavininditaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें

English

a Susiddha by meditation alone; an enemy would destroy the practitioner. A mantra abounding in bad letters is condemned by all.

अध्याय २९१

श्लोक 16

प्रविश्य विधिवद्दीक्षामभिषेकावसानिकाम् ।श्रुत्वा तन्त्रं गुरोर् लब्धं साधयेदीप्सितं मनुम्

praviśya vidhivaddīkṣāmabhiṣekāvasānikām / śrutvā tantraṃ guror labdhaṃ sādhayedīpsitaṃ manum

हिन्दी अर्थ

आदि करनेसे साधक सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। जल तथा सम्मोहनी वृक्षके पुष्पद्ठारा उक्त मन्त्रसे नित्य तर्पण करे। ब्रह्मा, इन्द्र, श्रीदेवी, दण्डी, बीजमन्त्र तथा त्रैलोक्यमोहन विष्णुका पूजन करके उक्त मन्त्रका तीन लाख जप करनेके पश्चात् कमलपुष्प, बिल्वपत्र तथा घीसे एक लाख होम करे। उक्त हवन-सामग्रीमें चावल, फल,

English

Having entered by rule the initiation ending in consecration, having heard the tantra received from the teacher, one should accomplish the desired mantra.

अध्याय २९१

श्लोक 17

धीरो दक्षः शुचिर्भक्तो जपध्यानादितत्परः ।१ सिद्धद्यन्तदलैर् अपीति ज॥ २ जपपूर्णाहुतादिनेति ख॥ :प् ८५ सिद्धस्तपस्वी कुशलस्तन्त्रज्ञः सत्यभाषणः

dhīro dakṣaḥ śucirbhakto japadhyānāditatparaḥ / 1 siddhadyantadalair apīti ja.. 2 japapūrṇāhutādineti kha.. :p 85 siddhastapasvī kuśalastantrajñaḥ satyabhāṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ले। इन सबके द्वारा हवनकर्म सम्मादित करके मनुष्य दीर्घ आयुकी उपलब्धि करता है। उस जप, अभिषेक तथा होमादि क्रियासे संतुष्ट होकर भगवान् विष्णु उपासकको अभीष्ट फल प्रदान

English

One steady, skilled, pure, devoted, intent on recitation and meditation, accomplished, ascetic, expert, knowing the tantra, truthful,

अध्याय २९१

श्लोक 18

निग्रहानुग्रहे शक्तो गुरुरित्यभिधीयते ।शान्तो दान्तः पटुश्चीर्णब्रह्मचर्यो हविष्यभुक्

nigrahānugrahe śakto gururityabhidhīyate / śānto dāntaḥ paṭuścīrṇabrahmacaryo haviṣyabhuk

हिन्दी अर्थ

भूपतित्वं मे देहि दापय स्वाहा।'- यह वराह भगवानका मन्त्र है। इसका पञ्चाङ्गन्यास इस प्रकार है --' ॐ नमो हृदयाय नमः। भगवते शिरसे स्वाहा। वराहाय शिखायै वषट्। दापय स्वाहा अस्त्राय फट्।' इस प्रकार पञ्चाङ्ग- न्यासपूर्वक वराह-मन्त्रका प्रतिदिन दस हजार बार जप करनेसे मनुष्य दीर्घ आयु तथा राज्य प्राप्त कर सकता है

English

capable of restraint and favor is called a teacher. Peaceful, self-controlled, sharp, one who has practised celibacy, eating oblation-food,

अध्याय २९१

श्लोक 19

कुर्वन्नाचार्यशुश्रूषां सिद्धोत्साही स शिष्यकः ।स तूपदेश्यः पुत्रश् च विनयी वसुदस् तथा

kurvannācāryaśuśrūṣāṃ siddhotsāhī sa śiṣyakaḥ / sa tūpadeśyaḥ putraś ca vinayī vasudas tathā

हिन्दी अर्थ

'त्रैलोक्यमोहनमन्त्रका वर्णन” नामक

English

serving the teacher, accomplished and zealous is a pupil. He is to be taught — a son too, humble and wealth-giving.

अध्याय २९१

श्लोक 20

मन्त्रन्दद्यात् सुसिद्धौ तु सहस्रं देशिकं जपेत् ।यदृच्छया श्रुतं मन्त्रं छलेनाथ बलेन वा

mantrandadyāt susiddhau tu sahasraṃ deśikaṃ japet / yadṛcchayā śrutaṃ mantraṃ chalenātha balena vā

हिन्दी अर्थ

तीन सौ सातवाँ अध्याय पूरा हुआ त्रैलोक्यमोहिनी लक्ष्मी एवं भगवती दुर्गाके मन्त्रोंका कथन

English

One should give the mantra; in a Susiddha one should recite a thousand for the teacher. A mantra heard by chance, by trick or by force,

अध्याय २९१

श्लोक 21

पत्रे स्थितञ्च गाथाञ्च जनयेद्यद्यनर्थकम् ।मन्त्रं यः साधयेदेकं जपहोमार्चनादिभिः

patre sthitañca gāthāñca janayedyadyanarthakam / mantraṃ yaḥ sādhayedekaṃ japahomārcanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- वसिष्ठ! वान्त (श्), जो 'श्री' देवीका मन्त्र है और सब सिद्धियोंको वहि (र), वामनेत्र (ईकार) और दण्ड देनेवाला है।

English

and a verse placed on a leaf, if it produces anything worthless... One who accomplishes a single mantra by recitation, oblation, worship and the like,

अध्याय २९१

श्लोक 22

क्रियाभिर्भूरिभिस्तस्य सिध्यन्ते स्वल्पसाधनात् ।सम्यक्सिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किञ्चन

kriyābhirbhūribhistasya sidhyante svalpasādhanāt / samyaksiddhaikamantrasya nāsādhyamiha kiñcana

हिन्दी अर्थ

(अनुस्वार)-इनके योगसे ' श्रीं' बीज बनता है, (इसका अङ्गन्यास इस प्रकार करना चाहिए)

English

by many rites his are accomplished with little means. For one who has well perfected a single mantra nothing here is unattainable;

अध्याय २९१

श्लोक 23

बहुमन्त्रवतः पुंसः का कथा शिव एव सः ।दशलक्षजपादेक वर्णो मन्त्रः प्रसिध्यति

bahumantravataḥ puṃsaḥ kā kathā śiva eva saḥ / daśalakṣajapādeka varṇo mantraḥ prasidhyati

हिन्दी अर्थ

१. पाशका सर्वसम्मत मन्त्ररूप “शारदातिलक 'में इस प्रकार वर्णित हुआ है-- महापाश बन्ध बन्ध आकर्षयाकर्षय हुं फट् स्वाहा,

English

what to say of a man with many mantras — he is Shiva himself. A one-letter mantra is perfected by ten lakh recitations;

अध्याय २९१

श्लोक 24

वर्णवृद्ध्या जपह्रासस्तेनान्येषां समूहयेत् ।वीजाद्द्वित्रिगुणान्मन्त्रान्मालामन्त्रे जपक्रिया

varṇavṛddhyā japahrāsastenānyeṣāṃ samūhayet / vījāddvitriguṇānmantrānmālāmantre japakriyā

हिन्दी अर्थ

२. अङ्कश-मन्त्र भी अपने पूर्णरूपमें इस प्रकार उपलब्ध होता है —'महाङ्कश कट्ट कट्ट हुँ फट् स्वाहा, अङ्कशाय नमः ।' (प्रथम प्रकार) महाश्रिये महाविद्युत्प्रभे स्वाहा, हृदयाय नमः। श्रियै देवि विजये स्वाहा, शिरसे

English

with increase of letters there is decrease of recitation; by that one should infer others. For mantras two or three times the seed, recitation in a garland mantra;

अध्याय २९१

श्लोक 25

सङ्ख्यानुक्तौ शतं साष्टं सहस्रं वा जपादिषु ।जपाद्दशांशं सर्वत्र साभिशेकं हुतं विदुः

saṅkhyānuktau śataṃ sāṣṭaṃ sahasraṃ vā japādiṣu / japāddaśāṃśaṃ sarvatra sābhiśekaṃ hutaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

वषट्। धृतिः स्वाहा, कवचाय हुम्। महाकाये पदाहस्ते हुं फट्, अस्त्राय फट्। (दूसरा प्रकार) “श्रियै स्वाहा, हृदयाय नमः। श्रीं फट्, शिरसे

English

when the number is not stated, a hundred and eight or a thousand in recitations and so on; a tenth part of the recitation everywhere with consecration is the oblation, they know;

अध्याय २९१

श्लोक 26

द्रव्यानुक्तौ घृतं होमे जपो ऽशक्तस्य सर्वतः ।मूलमन्त्राद्दशांशः स्यादङ्गादीनां जपादिकम्

dravyānuktau ghṛtaṃ home japo 'śaktasya sarvataḥ / mūlamantrāddaśāṃśaḥ syādaṅgādīnāṃ japādikam

हिन्दी अर्थ

इसी तरह अन्यान्य प्रकार भी तन्त्र-ग्रन्थोंमें कहे गये हैं। इस प्रकार 'श्री'-मन्त्रके नौ अङ्गन्यास बतलाये गये हैं। उनमेंसे किसी एकका आश्रय ले'। पद्याक्षकी मालासे पूर्वोक्त मन्त्रका तीन लाख या एक लाख बार जप ऐश्वर्य प्रदान करनेवाला है।

English

when the substance is not stated, ghee in the oblation; recitation by one unable everywhere; a tenth of the root mantra for the limbs and the rest of the recitation;

अध्याय २९१

श्लोक 27

जपात्सशक्तिमन्त्रस्य कामदा मन्त्रदेवताः ।साधकस्य भवेत् तृप्ता ध्यानहोमार्चनादिना

japātsaśaktimantrasya kāmadā mantradevatāḥ / sādhakasya bhavet tṛptā dhyānahomārcanādinā

हिन्दी अर्थ

साधक लक्ष्मी अथवा विष्णुके मन्दिरमें श्रीदेवीका पूजन करके धन प्राप्त कर सकता है । खदिरकाष्ठसे प्रज्जलित अग्निमें घृतमिश्रित तण्डुलोंको एक लाख आहुतियाँ दे। इससे राजा वशीभूत हो जाता

English

by recitation of the mantra with its power the mantra-deities grant desires; the practitioner is satisfied by meditation, oblation, worship and the like.

अध्याय २९१

श्लोक 28

उच्चैर्जपाद्विशिष्टः स्यादुपांशुर्दशभिर्गुणैः ।जिह्वाजपे शतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः

uccairjapādviśiṣṭaḥ syādupāṃśurdaśabhirguṇaiḥ / jihvājape śataguṇaḥ sahasro mānasaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है तथा लक्ष्मीकी उत्तरोत्तर वृद्धि होती है। श्रीमन्त्रसे अभिमन्त्रित सर्षपजलसे अभिषेक करनेपर सब प्रकारकी ग्रहबाधा शान्त होती है। एक लाख बिल्वफलोंका होम करनेसे लक्ष्मीको प्राप्ति और धनको वृद्धि होती है

English

Whispering is ten times better than loud recitation; tongue-recitation hundredfold; mental is remembered as thousandfold.

अध्याय २९१

श्लोक 29

प्राङ्मुखो ऽवाङ्मुखो वापि मन्त्रकर्म समारभेत् ।प्रणवाद्याः सर्वमन्त्रा वाग्यतो विहिताशनः

prāṅmukho 'vāṅmukho vāpi mantrakarma samārabhet / praṇavādyāḥ sarvamantrā vāgyato vihitāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

साधक चार द्वारोसे युक्त निम्नाङ्कित 'शक्रवेश्म 'का चिन्तन करे। पूर्वद्वारपर क्रीडामें संलग्न दोनों

English

Facing east or facing down one should begin mantra work; all mantras beginning with Pranava, with speech controlled, eating prescribed food;

अध्याय २९१

श्लोक 30

आसीनस्तु जपेन्मन्त्रान्देवताचार्यतुल्यदृक् ।कुटीविविक्ता देशाः स्युर्देवालयनदीह्रदाः

āsīnastu japenmantrāndevatācāryatulyadṛk / kuṭīviviktā deśāḥ syurdevālayanadīhradāḥ

हिन्दी अर्थ

१. “शारदातिलक' ८।२ की टीकामें अग्निपुराणोक्त द्विविध अङ्गन्यास इसी प्रकार उद्धृत किये गये हैं। परंतु मूलमें 'षड् दीर्घयुक्तबीजेन कुर्यादङ्गानि षट् क्रमात्।' कहा है; उसके अनुसार, श्रीं हृदयाय नम: । श्रीं शिरसे स्वाहा । श्रूं शिखायै वषट्। श्रैं कवचाय हुम्। श्रौं नेत्रत्रयाय वौषट्। श्रः अस्त्राय फट्।' इस प्रकार न्यास

English

seated one should recite the mantras, with the vision equal to deity and teacher; places should be secluded huts, temples, rivers, lakes;

अध्याय २९१

श्लोक 31

सिद्धौ यवागूपूपैर् वा पयो भक्ष्यं हविष्यकम् ।मन्त्रस्य देवता तावत्(१) तिथिवारेषु वै जपेत्

siddhau yavāgūpūpair vā payo bhakṣyaṃ haviṣyakam / mantrasya devatā tāvat(1) tithivāreṣu vai japet

हिन्दी अर्थ

२. शक्रवेश्म-यन्त्रका इस प्रकार निर्माण करना चाहिए --

English

for success, with gruel and cakes, or milk-food and oblation-food. The deity of the mantra should be recited on those tithis and weekdays;

अध्याय २९१

श्लोक 32

कृष्णाष्टमीचतुर्दश्योर्ग्रहणादौ च साधकः ।दस्रो यमो ऽनलो धाता शशी रुद्रो गुरुर्दितिः

kṛṣṇāṣṭamīcaturdaśyorgrahaṇādau ca sādhakaḥ / dasro yamo 'nalo dhātā śaśī rudro gururditiḥ

हिन्दी अर्थ

भुजाओंको ऊपर उठाये हुए श्वेत कमलको धारण करनेवाली श्यामवर्णा वामनाकृति बलाकोका ध्यान करे। दक्षिणद्वारपर ऊपर उठाये हुए एक हाथमें रक्तकमल धारण करनेवाली श्रेताड़ी वनमालिनीका चिन्तन करे। पश्चिमद्वारपर दोनों हाथोंको ऊपर उठाकर श्वेत पुण्डीकको धारण करनेवाली हरितवर्णा विभीषिका नामवाली श्रीदूतीका ध्यान करे। उत्तरद्वारपर शाङ्करीको धारणा करे। ' शक्रवेश्म'के

English

on the dark eighth and fourteenth and at eclipses and the like, the practitioner. Dasra, Yama, Anala, Dhatri, Moon, Rudra, Guru, Diti,

अध्याय २९१

श्लोक 33

सर्पाः पितरो ऽथ भगो ऽर्यमा शोतेतरद्युतिः ।त्वष्टा मरुत इन्द्राग्नी मित्रेन्द्रौ निरृतिर्जलम्

sarpāḥ pitaro 'tha bhago 'ryamā śotetaradyutiḥ / tvaṣṭā maruta indrāgnī mitrendrau nirṛtirjalam

हिन्दी अर्थ

मध्यमें अष्टदल कमलका निर्माण करे। कमलदलोंपर

English

serpents, ancestors, Bhaga, Aryaman, the cool-radiant, Tvashtri, Maruts, Indra-Agni, Mitra-Indra, Nirriti, Water,

अध्याय २९१

श्लोक 34

विश्वेदेवा हृषीकेशो वायवः सलिलाधिपः ।अजैकपादहिर्व्रध्नः पूषाश्विन्यादिदेवताः

viśvedevā hṛṣīkeśo vāyavaḥ salilādhipaḥ / ajaikapādahirvradhnaḥ pūṣāśvinyādidevatāḥ

हिन्दी अर्थ

हुए वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न और अनिरुद्धका ध्यान करे। उनकी अङ्गकान्ति क्रमशः अञ्जन, दुग्ध, केसर और सुवर्णके समान है। वे सुन्दर वस्त्रोंसे विभूषित हैं । उस अष्टदल कमलके आग्नेय सलिल नामक दिग्गजोंकी धारणा करे। ये चारों स्वर्ण-कलशोंको धारण करनेवाले हैं। कमलकी कर्णिकामें श्रीदेवीका स्मरण करे। वे चार भुजाओंसे युक्त हैं। उनकी अङ्गकान्ति सुवर्णके समान है।

English

Vishvedevas, Hrishikesha, Vayus, the lord of waters, Ajaikapad, Ahirbudhnya, Pusha — the deities of Ashvini and the rest;

अध्याय २९१

श्लोक 35

अग्निदस्रावुमा निघ्नो नागश् चन्द्रो दिवाकरः ।मातृदुर्गा दिशामीशः कृष्णो वैवस्वतः शिवः

agnidasrāvumā nighno nāgaś candro divākaraḥ / mātṛdurgā diśāmīśaḥ kṛṣṇo vaivasvataḥ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी ऊपर उठी हुई दोनों भुजाओंमें कमल है तथा दक्षिणहस्तमें अभयमुद्रा और वामहस्तमें वरमुद्रा सुशोभित हो रही है । वे शुभ्र एवं सुवासित वस्त्र तथा गलेमें एक श्वेत माला धारण करती हैं।

English

Agni, the Ashvins, Uma, Nighna, Naga, Moon, Sun, Mothers, Durga, lord of directions, Krishna, Vaivasvata, Shiva;

अध्याय २९१

श्लोक 36

पञ्चदश्याः शशाङ्कस्तु पितरस्तिथिदेवताः ।हरो दुर्गा गुरुर्विष्णुर्ब्रह्मा लक्ष्मीर्धनेश्वरः

pañcadaśyāḥ śaśāṅkastu pitarastithidevatāḥ / haro durgā gururviṣṇurbrahmā lakṣmīrdhaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

उन श्रीदेवीका ध्यान एवं सपरिवार पूजन करके मनुष्य सब कुछ प्राप्त कर लेता है'॥ ६-१४ ३ ॥ पूर्वोक्त उपासनाके समय द्रोणपुष्प, कमल और बिल्वपत्रको सिरपर धारण न करे। पञ्चमी और सप्तमीके दिन क्रमशः लवण और आँवलेका परित्याग कर दे। साधक खीरका भोजन करके

English

of the fifteenth the Moon; the ancestors are tithi-deities; Hara, Durga, Guru, Vishnu, Brahma, Lakshmi, lord of wealth —

अध्याय २९१

श्लोक 37

एते सुर्यादिवारेशा लिपिन्यासो ऽथ कथ्यते ।केशान्तेषु च वृत्तेषु चक्षुषोः श्रवणद्वये

ete suryādivāreśā lipinyāso 'tha kathyate / keśānteṣu ca vṛtteṣu cakṣuṣoḥ śravaṇadvaye

हिन्दी अर्थ

श्रीसूक्तका जप करे तथा श्रीसूक्तसे ही श्रीदेवीका अभिषेक करे। आवाहनसे लेकर विसर्जनपर्यन्त सभी उपचार-अर्पण श्रीसूक्तको ऋचाओंसे करता हुआ ध्यानपूर्वक श्रीदेवीका पूजन करे। बिल्व,

English

these are the lords of the weekdays from Sunday. Now the placing of the script is told: at the hair-ends and round places, on the two eyes and two ears,

अध्याय २९१

श्लोक 38

नासागण्डौष्ठदन्तानां द्वे द्वे मूर्धस्ययोः क्रमात् ।वर्णान् पञ्चसुवर्गानां(२) बाहुचरणसन्धिषु

nāsāgaṇḍauṣṭhadantānāṃ dve dve mūrdhasyayoḥ kramāt / varṇān pañcasuvargānāṃ(2) bāhucaraṇasandhiṣu

हिन्दी अर्थ

अलग-अलग भी श्रीदेवीके निमित्त होममें उपयुक्त हैं । यह होम लक्ष्मीकी प्राप्ति एवं वृद्धि करनेवाला है विषं (म), हि, मज्जा (ष), काल (म), अग्नि (र), अत्रि (द), निष्ठ (इ), नि, स्वाहा ( मर्दिषमर्दिनि स्वाहा )-- यह भगवती महिषमर्दिनी (महालक्ष्मी)-का अष्यक्षर-मन्त्र कहा गया है

English

two each for nose, cheeks, lips and teeth, and for the head; the letters of the five groups in the joints of arms and feet,

अध्याय २९१

श्लोक 39

पार्श्वयोः पृष्ठतो नाभौ हृदये च क्रमान्न्यसेत् ।१ तरेति ख॥ २ पञ्चस्वरवर्गाणामिति ख॥ :प् ८७ यादींश् च हृदये न्यस्येदेषां स्युः सप्तधातवः

pārśvayoḥ pṛṣṭhato nābhau hṛdaye ca kramānnyaset / 1 tareti kha.. 2 pañcasvaravargāṇāmiti kha.. :p 87 yādīṃś ca hṛdaye nyasyedeṣāṃ syuḥ saptadhātavaḥ

हिन्दी अर्थ

‘ॐ हीं महामहिषमर्दिनि स्वाहा।'--यह मूलमन्त्र है। इसका पञ्चाङ्गन्यास इस प्रकार करे-'महिषमर्दिनि हुं फट्, हृदयाय नमः। महिषशत्रूत्सादिनि हुँ फट्, शिरसे स्वाहा। महिषं

English

on both sides, back, navel and heart in order one should place; and the ya and the rest one should place in the heart; of these there are seven elements:

अध्याय २९१

श्लोक 40

त्वगसृङ्मांसकस्नायुमेदोमज्जाशुक्राणि धातवः ।वसाः पयो वासको लिख्यन्ते चैव लिपीश्वराः

tvagasṛṅmāṃsakasnāyumedomajjāśukrāṇi dhātavaḥ / vasāḥ payo vāsako likhyante caiva lipīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

देवि हुं फट्, कवचाय हुम्। महिषसूदनि हुं फट्, यह अङ्गोंसहित 'दुर्गाहदय' कहा गया है, जो सम्पूर्ण कामनाओंको सिद्ध करनेवाला है। दुर्गदेवीका निम्नाङ्कित प्रकारसे पीठ एवं अष्टदल- कमलपर पूजन करे

English

skin, blood, flesh, sinew, fat, marrow and semen are the elements; vasa, milk, vasaka are written, and the lords of the script:

अध्याय २९१

श्लोक 41

श्रीकण्ठो ऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः ।अग्नीशो भावभूतिश् च तिथीशः स्थानुको हरः

śrīkaṇṭho 'nantasūkṣmau ca trimūrtiramareśvaraḥ / agnīśo bhāvabhūtiś ca tithīśaḥ sthānuko haraḥ

हिन्दी अर्थ

‘ॐ हीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा'-यह दुर्गाका मन्त्र है । अष्टदलपद्मपर दुर्गा, वरवर्णिनी,

English

Shrikantha, Ananta, Sukshma, Trimurti, Amareshvara, Agnisha, Bhavabhuti, Tithisha, Sthanu, Hara,

अध्याय २९१

श्लोक 42

दण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः ।अक्रूरश् च महासेनः शरण्या देवता अमूः

daṇḍīśo bhautikaḥ sadyojātaścānugraheśvaraḥ / akrūraś ca mahāsenaḥ śaraṇyā devatā amūḥ

हिन्दी अर्थ

आर्या, कनकप्रभा, कृत्तिका, अभयप्रदा, कन्यका और सुरूपा-इन शक्तियोंके क्रमशः आदिके सस्वर अक्षरोंमें बिन्दु लगाकर उन्हीं बीजमन्त्रोंसे युक्त नाममन्त्रोंद्वारा यजन करे। यथा-हुं दुर्गायै नमः' इत्यादि। इनके साथ क्रमशः चक्र, शङ्क,

English

Dandisha, Bhautika, Sadyojata, Anugraheshvara, Akrura and Mahasena — these are the protecting deities.

अध्याय २९१

श्लोक 43

ततः क्रोधीशत्तण्डौ च पञ्चान्तकशिवोत्तमौ ।तथैव रुद्रकूर्मौ च त्रिनेत्रौ चतुराननः

tataḥ krodhīśattaṇḍau ca pañcāntakaśivottamau / tathaiva rudrakūrmau ca trinetrau caturānanaḥ

हिन्दी अर्थ

इन अस्त्रोंकी भी अर्चना करे। अष्टमी आदि तिथियोंपर लोकेश्वरी दुर्गाको पूजा करे। दुर्गाकी यह उपासना पूर्ण आयु, लक्ष्मी, (आत्मरक्षा) एवं युद्धमें विजय प्रदान करनेवाली है। साध्यके

English

Then Krodhisha, Chanda, Panchantaka, Shivottama, likewise Rudra and Kurma, Trinetra, Chaturanana,

अध्याय २९१

श्लोक 44

अजेशः शर्मसोनेशौ तथा लाङ्गलिदारुकौ ।अर्धनारीश्वरश्चोमा कान्तश्चाषाढिदण्डिनौ

ajeśaḥ śarmasoneśau tathā lāṅgalidārukau / ardhanārīśvaraścomā kāntaścāṣāḍhidaṇḍinau

हिन्दी अर्थ

नामसे युक्त मन्त्रसे तिलका होम 'वशीकरण' करनेवाला है। कमलोंके हवनसे 'विजय' प्राप्त होती है। शान्तिको कामना करनेवाला दूर्वासे हवन करे। पलाश-समिधाओंसे पुष्टि, काकपक्षके हवनसे मारण एवं विद्वेषणकर्म सिद्ध होते हैं। यह

English

Ajesha, Sharma and Sonesha, Langali and Daruka, Ardhanarishvara and Uma, Kanta, Ashadhi and Dandin,

अध्याय २९१

श्लोक 45

अत्रिर्मोनश् च मेषश् च लोहितश् च शिखी तथा ।छगलण्डद्विरण्डौ द्वौ समहाकालवालिनौ

atrirmonaś ca meṣaś ca lohitaś ca śikhī tathā / chagalaṇḍadviraṇḍau dvau samahākālavālinau

हिन्दी अर्थ

ॐ दुर्गेदुर्गे रक्षणि स्वाहा' यह अङ्गसहित “जय दुर्गा' बतलायी गयी है। यह साधककी रक्षा करती है। “मैं श्यामाङ्गी, त्रिनेत्रभूषिता,

English

Atri, Mona and Mesha, Lohita and Shikhi, the two Chhagalanda and Dvirandau, Mahakala and Valin,

अध्याय २९१

श्लोक 46

भुजङ्गश् च पिनाकी च खड्गीशश् च वकः पुनः ।श्वेतो भृगुर्लगुडीशाक्षश् च सम्बर्तकः स्मृतः

bhujaṅgaś ca pinākī ca khaḍgīśaś ca vakaḥ punaḥ / śveto bhṛgurlaguḍīśākṣaś ca sambartakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

करे । युद्धके प्रारम्भमें इस 'जयदुर्गा का जप करे। विजयके लिये खङ्ग आदिपर दुर्गाका पूजन करे गृ्षगणपरिवृते चराचररक्षिणि स्वाहा '--युद्धके निमित्त इस मन्त्रका जप करे। इससे योद्धा शत्रुओंपर विजय प्राप्त करता है

English

Bhujanga and Pinaki, Khadgisha and Vaka again, Sveta, Bhrigu, Lagudisha, Aksha and Samvartaka are remembered.

अध्याय २९१

श्लोक 47

रुद्रात्मशक्तान् लिख्यादीन् नमोन्तान् विन्यसेत् क्रमात् ।अङ्गानि विन्यसेत्सर्वे मन्त्राः साङ्गास्तु सिद्धिदाः

rudrātmaśaktān likhyādīn namontān vinyaset kramāt / aṅgāni vinyasetsarve mantrāḥ sāṅgāstu siddhidāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापृराणमें “लक्ष्मी आदिकी पूजाका वर्णन” नामक तीन सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

One should place in order the writings of Rudra's self-powers and the rest ending with "namah." One should place the limbs; all mantras with limbs give success.

अध्याय २९१

श्लोक 48

हृल्लेखाव्योमसपूर्वाण्येतान्यङ्गानि विन्यसेत् ।हृदादीन्यङ्गमन्त्रान्तैर् यो जपेद्धृदये नमः

hṛllekhāvyomasapūrvāṇyetānyaṅgāni vinyaset / hṛdādīnyaṅgamantrāntair yo japeddhṛdaye namaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं-- मुने! त्वरिता-विद्याका ज्ञान भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाला है; अतः अब उसीका वर्णन करूँगा । पहले ' 3७ आधारशक्त्यै नमः।' इस मन्त्रसे आधारशक्तिका स्मरण और वन्दन करे। फिर महासिंहस्वरूप सिंहासनको ॐ प्रों पुरु पुरु महासिंहाय' नमः।'- इस मन्त्रसे और आसनस्वरूप कमलको 'पद्याय नमः।'— इस मन्त्रसे पूजा करे। तदनन्तर मूलमन्त्रका

English

One should place these limbs beginning with the heart-line, sky and the rest. One who recites the heart and other limb mantras: "Hridayaya namah" on the heart;

अध्याय २९१

श्लोक 49

स्वाहा शिरस्यथ वषट्शिखायां कवचे च् हूं ।वौषत् नेत्रे ऽस्त्राय फटस्यात् पञ्चाङ्गं नेत्रवर्जितम्

svāhā śirasyatha vaṣaṭśikhāyāṃ kavace c hūṃ / vauṣat netre 'strāya phaṭasyāt pañcāṅgaṃ netravarjitam

हिन्दी अर्थ

उच्चारण करके त्वरितादेबीको पूजा करे। यथा--

English

"Svaha" on the head; then "vashat" on the crest; "hum" on armor; "vaushat" on the eyes; "phat" for the weapon — five-limbed, excluding the eyes.

अध्याय २९१

श्लोक 50

निरङ्गस्यात्मना चाङ्गं न्यस्येमान्नियुतं जपेत् ।क्रमाभ्यां देवीं वागीशीं यथोक्तांस्तु तिलान् हुनेत्

niraṅgasyātmanā cāṅgaṃ nyasyemānniyutaṃ japet / kramābhyāṃ devīṃ vāgīśīṃ yathoktāṃstu tilān hunet

हिन्दी अर्थ

त्वरितायै नमः। इसका अङ्गन्यास इस प्रकार है--खे च हृदयाय नमः। च च्छे शिरसे नमः ( शिरसे स्वाहा )। छे क्षः शिखायै नमः ( शिखायै इसी प्रकार करन्यास करके निम्नाङ्कित गायत्रीका जप करे

English

For one without limbs, one should place the limb by oneself and recite a lakh; by two orders one should offer sesame to the Goddess, Lord of speech, as told.

अध्याय २९१

श्लोक 51

लिपिदेवी साक्षसूत्रकुम्भपुस्तकपद्मधृक् ।कवित्वादि प्रयच्छेत कर्मादौ सिद्धये न्यसेत् ।निष्कविर्निर्मलः सर्वे मन्त्राःसिध्यन्ति मातृभिः

lipidevī sākṣasūtrakumbhapustakapadmadhṛk / kavitvādi prayaccheta karmādau siddhaye nyaset / niṣkavirnirmalaḥ sarve mantrāḥsidhyanti mātṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

तन्नो देवी प्रचोदयात्।'- यह 'त्वरिता-गायत्री

English

The Goddess of script holding a rosary, pot, book and lotus would grant poetry and the rest; one should place at the beginning of action for success. Non-poet, stainless — all mantras are perfected by the Mothers.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 291
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.