Agni Purana· Agni Purāṇa
293
अध्याय 293 / 381

Adhyaya 294

29 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ29 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २९३

श्लोक 1

दष्टचिकित्सा अग्निर् उवाच मन्त्रध्यानौषधैर् दष्टचिकित्सां प्रवदामि ते ।ॐ नमो भगवते नीलकण्ठायेति ।जपनाद्विषहानिः स्यदौषधं जीवरक्षणं

daṣṭacikitsā agnir uvāca mantradhyānauṣadhair daṣṭacikitsāṃ pravadāmi te / oṃ namo bhagavate nīlakaṇṭhāyeti / japanādviṣahāniḥ syadauṣadhaṃ jīvarakṣaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

द्वितीय अक्षर 'ष्'को देखकर जोड़ दे और उसे

English

Listen to me! 1 shall describe the science relating to the mystic formulas that would yield enjoyment and emancipation. O Brahmin! The mystic formulas containing more than twenty letters are known to be maldmantra-s.

अध्याय २९३

श्लोक 2

साज्यं सकृद्रसं पेयं द्विविधं विषमुच्यते ।जङ्गमं सर्पभूषादि शृङ्ग्यादि स्थावरं विषं

sājyaṃ sakṛdrasaṃ peyaṃ dvividhaṃ viṣamucyate / jaṅgamaṃ sarpabhūṣādi śṛṅgyādi sthāvaraṃ viṣaṃ

हिन्दी अर्थ

सोलहवें स्वर-'अः'से संयुक्त करे (क्षः)। ऊष्माका तीसरा अक्षर 'स्' हो, उसके नीचे जिह्वादन्त-समायोगके प्रथम अक्षर 'तकार'को जोड़े। उसके नीचे मिश्रवर्गका दूसरा अक्षर 'रकार' जोड़े और उसे चौथे स्वर 'ईकार'से जोड़ दे-(स्त्री)। तदनन्तर तालुवर्गके आदि अक्षर 'क्' के नीचे ऊष्माका द्वितीय अक्षर 'घू' जोड़ दे और उसको ग्यारहवें स्वरसे मिला दे

English

The mystic formulas having more than ten letters (and less than twenty) are designated as arvdgbija-s. These yield results in the old age, while the mdldmantras in the youth.

अध्याय २९३

श्लोक 3

शान्तस्वरान्वितो ब्रह्मा लोहितं तारकं(१) शिवः ।वियतेर्नाममन्त्रो ऽयं तार्क्षः शब्दमयः स्मृतः

śāntasvarānvito brahmā lohitaṃ tārakaṃ(1) śivaḥ / viyaternāmamantro 'yaṃ tārkṣaḥ śabdamayaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

(क्षे) । इसके बाद ऊष्माके अन्तिम अक्षर 'हकार'को अनुस्वारयुक्त करके पाँचवें स्वपर आरूढ़ कर दे (हुं)। ओष्ठसम्पुटयोगसे दूसरा अक्षर 'फ्' और जिह्राग्र तालुयोगसे द्वितीय अक्षर 'ट्'को

English

The formulas having more than five letters yield fruits always. The other formulas belonging to the group of mantras are of three kinds such as feminine, masculine and neuter. The feminine man/rof end -with (the term) Svaha (consort of Fire). The neuter mantras end with (the term) obeisance. The rest are masculine. They are commended (to be used) in charms to subjugate and' to drive away (evil). The feminine {mantras) (are used) to destroy diseases due to mean acts, while the neuter ones in other cases.

अध्याय २९३

श्लोक 4

ॐ ज्वल महामते हृदयाय गरुडविरालशिरसे(२) गरुडशिखायै गरुड विषभञ्जन प्रभेदन प्रभेदन वित्रासय वित्रासय विम-[!!!] १ तारकः इति ख॥ २ गरुडविलासशिरसे इति ख॥ :प् ९३ र्दय विमर्दय कवचाय अप्रतिहतशामनं वं हूं फट् अस्त्राय उग्ररूपवारक सर्वभयङ्कर भीषय सर्वं दह दह भस्मीकुरु कुरु स्वाहा नेत्राय सप्तवर्गान्तयुग्माष्टदिग्दलस्वर केशरादिवर्णरुद्धं वह्निराभूतकर्णकं मातृकाम्बुजं कृत्वा हृदिस्थं तन्मन्त्री वामहस्ततले स्मरेत् ।अङ्गष्ठादौ न्यसेद्वर्णान्वियतेर्भेदिताः कलाः(१)

oṃ jvala mahāmate hṛdayāya garuḍavirālaśirase(2) garuḍaśikhāyai garuḍa viṣabhañjana prabhedana prabhedana vitrāsaya vitrāsaya vima-[!!!] 1 tārakaḥ iti kha.. 2 garuḍavilāsaśirase iti kha.. :p 93 rdaya vimardaya kavacāya apratihataśāmanaṃ vaṃ hūṃ phaṭ astrāya ugrarūpavāraka sarvabhayaṅkara bhīṣaya sarvaṃ daha daha bhasmīkuru kuru svāhā netrāya saptavargāntayugmāṣṭadigdalasvara keśarādivarṇaruddhaṃ vahnirābhūtakarṇakaṃ mātṛkāmbujaṃ kṛtvā hṛdisthaṃ tanmantrī vāmahastatale smaret / aṅgaṣṭhādau nyasedvarṇānviyaterbheditāḥ kalāḥ(1)

हिन्दी अर्थ

पञ्चम “ण'के रूपमें परिणत करके जोड़ना चाहिए। स्वर तथा अरद्ध-व्यञ्जन वर्णोके साथ उद्धृत हुए ये अक्षर 'तोतला त्वरिता'के मन्त्र हैं। इनके आदिमें ३कार और अन्तमें “नमः ' जोड़नेपर जो मन्त्र बने, उसका तो जप करे, किंतु अग्निकार्य (हवन)-में “नमः 'को हटाकर 'स्वाहा' जोड़ देना चाहिए। (तात्पर्यं यह है कि ' ॐ हूं खे च्छे क्षः स्त्री क्षे हुं फट् नमः।' यह जपमन्त्र है और

English

A mantra would not accomplish (the result) if it is either asleep or awakened. The sleeping state (of a mantra) is when there is powerful (breath through the nostrils and the waking state when the breath) flows through the right (nostril).

अध्याय २९३

श्लोक 5

पीतं वज्रचतुष्कोणं पार्थिवं शक्रदैवतं ।वृत्तार्धमाप्यपद्मार्धं शुक्लं वरूणदैवतं

pītaṃ vajracatuṣkoṇaṃ pārthivaṃ śakradaivataṃ / vṛttārdhamāpyapadmārdhaṃ śuklaṃ varūṇadaivataṃ

हिन्दी अर्थ

यह हवनोपयोगी मन्त्र है)

English

After having been duly initiated.ending with the cere¬ monial bathing and after having had the exposition of the tantra from the preceptor, one has to practise the desired mantra got from the preceptor.

अध्याय २९३

श्लोक 6

त्र्यस्त्रं स्वस्तिकयुक्तञ्च तैजसं वह्निदैवतं ।वृत्तं विन्दुवृतं वायुदैवतं कृष्णमालिनम्

tryastraṃ svastikayuktañca taijasaṃ vahnidaivataṃ / vṛttaṃ vinduvṛtaṃ vāyudaivataṃ kṛṣṇamālinam

हिन्दी अर्थ

इसका अङ्गन्यास इस प्रकार है-3 हीं हूँ हः हृदयाय नमः। हां हः शिरसे स्वाहा। हीं ज्वल त्वरिता-विद्या है, उसीको देवीका नेत्र कहा गया है। 'क्षौं हः खौ हूं फट् अस्त्राय फट्।' ये गुह्य अङ्गमन्त्र हैं । इनका पहले न्यास करे

English

When the mantras are repeated according to their potency, the presiding deities of th mantras yield the desired (fruits). They get plctased with the contemplation, oblation and worship etc. of the votary.

अध्याय २९३

श्लोक 7

अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीमध्ये पर्यस्तेषु स्ववेश्मसु ।सुवर्णनागवाहेन वेष्ठितेषु न्यसेत् क्रमात्

aṅguṣṭhādyaṅgulīmadhye paryasteṣu svaveśmasu / suvarṇanāgavāhena veṣṭhiteṣu nyaset kramāt

हिन्दी अर्थ

त्वरिताके अङ्गोंका वर्णन आगे चलकर करूंगा । इस समय त्वरिता-विद्याके अङ्गोंका वर्णन मुझसे

English

One should begin the repetition of a mantra facing the east or looking downwards. All the mantras should begin with the pranava (the syllable Oih). One should restrain from convers¬ ing and eat the prescribed food.

अध्याय २९३

श्लोक 8

वियतेश् चतुरो वर्णान् सुमण्डलसमत्विषः ।अरूपे रवतन्मात्रे(२) आकाशेशिवदेवते

viyateś caturo varṇān sumaṇḍalasamatviṣaḥ / arūpe ravatanmātre(2) ākāśeśivadevate

हिन्दी अर्थ

हैं, तीसरा और चौथा-ये दो अक्षर स्थिर हैं, पाँचवाँ और छठा-ये अक्षर शिखाके मन्त्र कहे गये हैं। सातवाँ और आठवाँ कवच-मन्त्र हैं, नवाँ और आधा अक्षर तारक (फट्) है। यही नेत्र कहा गया है। (प्रयोग-ॐ हूं हृदयाय नमः। खे च्छे शिरसे स्वाहा। क्षः स्त्री शिखायै

English

One has to repeat the mantras remaining seated. He should look at his preceptor and the (favourite) deity alike. The places (suited for the practice) are a solitary cottage, temples and (banks of) rivers and tanks.

अध्याय २९३

श्लोक 9

कनिष्ठामध्यपर्वस्थे न्यसेत्तस्याद्यमक्षरम् ।नागानामादिवर्णांश् च स्वमण्डलगतान्न्यसेत्

kaniṣṭhāmadhyaparvasthe nyasettasyādyamakṣaram / nāgānāmādivarṇāṃś ca svamaṇḍalagatānnyaset

हिन्दी अर्थ

अक्षरोंसे युक्त ' बज्रतुण्डिका' नामक 'इन्द्रदूतिका विद्या' है। “खेचरि ज्वालिनि ज्वाले ख ख' इन दस अक्षरोंसे युक्त 'ज्चालिनी विद्या' है।

English

The fire-god, Dasra (Asvini devata), Uma (con¬ sort of Siva), Nighna (Vinayaka?), Naga (serpent), the Moon (Candra), the Sun, the divine mothers, (goddess) Durga, the presiding deities of the cardinal points, Krsna, Vaivasvata (god of death), Siva, the Moon (Sasanka) and the Pitrs are the presiding deities of the lunar days.

अध्याय २९३

श्लोक 10

भूतादिवर्णान् विन्यसेदङ्गुष्टाद्यन्तपर्वसु ।तन्मात्रादिगुणाभ्यर्णानङ्गुलीषु न्यसेद्बुधः

bhūtādivarṇān vinyasedaṅguṣṭādyantaparvasu / tanmātrādiguṇābhyarṇānaṅgulīṣu nyasedbudhaḥ

हिन्दी अर्थ

खे'यह दशाक्षरा “शबरी विद्या' है। “छे छेदनि करालिनि ख ख'- यह दशाक्षरा “कराली विद्या' है। 'क्षः श्रव द्रव प्लवङ्गि ख खे'- यह दशाक्षर 'प्लवङ्गदूती विद्या' है। 'स्त्रीबलं कलिधुननि शासी' यह दशाक्षरा ' श्वसनवेगिका विद्या' है।' क्षे पक्षे कपिले हंस' यह दशाक्षरा “कपिलादूतिका विद्या' है। 'हूं तेजोवति रौद्रि मातङ्गि’ यह दशाक्षरा ' रौद्री’ दूतिका है “पुटे

English

After having written (the names of) the Rudras together with their consorts at first, then ending with obeisance, they should be assigned in order. Then the aAga-mantras should be located. All the mantras with their constituents are capable of yielding perfection.

अध्याय २९३

श्लोक 11

स्पर्शनादेवतार्क्षेण हस्ते हन्याद्विषद्वयं ।मण्डलादिषु तान् वर्णान् वियतेः कवयो जितान्

sparśanādevatārkṣeṇa haste hanyādviṣadvayaṃ / maṇḍalādiṣu tān varṇān viyateḥ kavayo jitān

हिन्दी अर्थ

पुटे ख ख खड्गे फट्'- यह दशाक्षरा 'ब्रह्मदूतिका विद्या' है। 'वैताली'में उक्त सभी

English

By touching with the Tarkshya star one should destroy two poisons in the hand. In circles and the rest, the poets conquered those letters in the sky;

अध्याय २९३

श्लोक 12

श्रेष्ठद्व्यङ्गुलिभिर्देहनाभिस्थानेषु पर्वसु ।१ भेदिकास्तथेति ख॥ २ वरतन्मत्रे इति ख॥ :प् ९४ आजानुतः सुवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्

śreṣṭhadvyaṅgulibhirdehanābhisthāneṣu parvasu / 1 bhedikāstatheti kha.. 2 varatanmatre iti kha.. :p 94 ājānutaḥ suvarṇābhamānābhestuhinaprabham

हिन्दी अर्थ

पुआलकी भाँति सारहीन हैं। उन्हें छोड़ देना चाहिए। न्यास आदिमें हृदयादि अङ्गोंका उपयोग है। नेत्रका सुधी पुरुष मध्यमें न्यास करे॥ २३--२८ ॥ पैरसे लेकर मस्तकतक तथा मस्तकसे लेकर

English

with the best two fingers at the joints at the navel-places of the body; from the knee gold-colored, from the navel snow-bright,

अध्याय २९३

श्लोक 13

कुङ्कुमारुणमाकण्ठादाकेशान्तात् सितेतरं ।ब्रह्माण्डव्यापिनं तार्क्षञ्चन्द्राख्यं नागभूषणम्

kuṅkumāruṇamākaṇṭhādākeśāntāt sitetaraṃ / brahmāṇḍavyāpinaṃ tārkṣañcandrākhyaṃ nāgabhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

तथा कण्ठदेशसे मुखमण्डलपर्यन्त ऊपर-नीचे आदिबीजसे निर्गत सोमरूप ' अकार', जो अमृतकी थारा एवं सुवाससे परिपूर्ण है, ब्रह्मरन्ध्रसे मुझमें प्रवेश कर रहा है, ऐसा साधक चिन्तन करे।

English

saffron-red to the neck, white from the hair-ends; Tarkshya pervading the cosmic egg, called Chandra, adorned with serpents,

अध्याय २९३

श्लोक 14

नीलोग्रनाशमात्मानं महापक्षं स्मरेद्बुधः ।एवन्तात्क्षात्मनो वाक्यान्मन्त्रः स्यान्मन्त्रिणो विषे

nīlogranāśamātmānaṃ mahāpakṣaṃ smaredbudhaḥ / evantātkṣātmano vākyānmantraḥ syānmantriṇo viṣe

हिन्दी अर्थ

गुह्य, ऊरु, जानु और पैरोंमें तथा तर्जनी आदिमें आदिबीजका बारंबार न्यास करे। ऊपर अमृतमय सोम है, नीचे बीजाक्षररूप शरीर-कमल है। इस गूढ़ रहस्यको जो जानता है, उसको मृत्यु नहीं होती है। इस मन्त्रके जपसे रोग-व्याधिका अभाव हो जाता है। न्यास और ध्यानपूर्वक त्वरितादेवीका पूजन और उनके मन्त्रका एक सौ आठ बार जप करे

English

the destroyer of the dark fierce, the Self, the great-winged — the wise should remember him. Thus from the words of the Tarkshya Self the mantra becomes the mantra-master's in poison.

अध्याय २९३

श्लोक 15

सुष्टिस्तार्क्षकरस्यान्तःस्थिताङ्गुष्ठविषापहा ।तार्क्षं हस्तं समुद्यम्य तत्पञ्चाङ्गुलिचालनात्

suṣṭistārkṣakarasyāntaḥsthitāṅguṣṭhaviṣāpahā / tārkṣaṃ hastaṃ samudyamya tatpañcāṅgulicālanāt

हिन्दी अर्थ

अब मैं “प्रणीता' आदि मुद्राओंका वर्णन

English

The fist of the Tarkshya hand, the thumb standing inside, destroys poison. Having raised the Tarkshya hand, by moving its five fingers

अध्याय २९३

श्लोक 16

कुर्याद्विषस्य स्तम्भादींस्तदुक्तमदवीषया ।आकाशादेष भूवीजः पञ्चार्णाधिपतिर्मनुः

kuryādviṣasya stambhādīṃstaduktamadavīṣayā / ākāśādeṣa bhūvījaḥ pañcārṇādhipatirmanuḥ

हिन्दी अर्थ

' श्रीविद्यार्णवतन्त्र' में त्वरिता-नित्याका प्रयोग संक्षेपसे इस प्रकार उपलब्ध होता है --अन्यत्र कथित आसनादि योगपीठन्यासान्त कर्म करके त्वरिता-विद्याद्वारा तीन प्राणायाम करके निम्नाङ्कित रूपसे विनियोग करे--' अस्य त्वरितामन्त्रस्य सौरिऋषिर्विराट्छन्दः त्वरिता नित्या देवता स्त्री कवचम् । ॐ बीजं हुं शक्तिः क्षे कीलकम् ममाभीष्टसिद्धये जपे विनियोगः ।' इसका न्यासवाक्य इस प्रकार है- सौरये

English

one should make poison stop and the rest, by the word told. From the sky this is the earth-seed; the lord of five letters is the mantra.

अध्याय २९३

श्लोक 17

संस्तम्भयेतिविषतो भाषया स्तम्भ्येद्विषम् ।व्यत्यस्तभूषया वीजो मन्त्रो ऽयं साधुसाधितः

saṃstambhayetiviṣato bhāṣayā stambhyedviṣam / vyatyastabhūṣayā vījo mantro 'yaṃ sādhusādhitaḥ

हिन्दी अर्थ

कीलकाय नमः नाभौ ।' अग्निपुराणमें दशाक्षरा ' तोतला-त्वरिता 'का मन्त्र है । परंतु ' श्रीविद्यार्णव 'में द्वादशाक्षरा त्वरिता-विद्या बतायी गयी है। यथा--' ॐ हीं हुं खे च छे क्षः स्त्री हुँ क्षे हीं फट्।' आदिके तीन और अन्तके दो अक्षर छोड़कर जो शेष सात अक्षर बचते हैं, उन्हींसे दो-दो अक्षर जोड़ते हुए न्यास करे। यथा-' ॐ खे च हृदयाय नमः । च छे शिरसे स्वाहा। छे क्षः शिखायै वषट्। क्षः स्त्री कवचाय हुम्। स्त्री हूं नेत्रत्रयाय वौषट्। हूं क्षे अस्त्राय फट्।' इसी तरह करन्यास भी करे। तत्पश्चात् -' शिरसि-हीं ३ हीं नमः।'

English

"Stop the poison" — by that speech one would stop poison; with reversed adornments, the seed mantra, well accomplished.

अध्याय २९३

श्लोक 18

संप्लवः प्लावय यमः(१) शब्दाद्यः संहरेद्विषं ।दण्डमुत्थापयेदेष सुजप्ताम्भो ऽभिषेकतः

saṃplavaḥ plāvaya yamaḥ(1) śabdādyaḥ saṃharedviṣaṃ / daṇḍamutthāpayedeṣa sujaptāmbho 'bhiṣekataḥ

हिन्दी अर्थ

हीं स्त्री हीं नमः । जानुद्वये--ढीं हूं हीं नमः । जङ्घाद्वये-हीं क्षे हीं नमः पादद्टये-हीं फट् हीं नम: ।' इस प्रकार 'हीं' बीजसे सम्पुटित अक्षरोंका न्यास करके समस्त विद्या (द्वादशाक्षरविद्या) द्वारा व्यापकन्यास करे। तदनन्तर ध्यानादि मानसपूजनान्त कर्म करके स्वर्णादि पट्टपर कुङ्कुम आदिद्वारा पश्चिमादि द्वारोंसे युक्त दो चतुरस्र रेखा बनाकर, उसके भीतर दो वृत्त बनाकर उसमें अष्टदलकमल अङ्कित करे। फिर पूर्ववत् आत्मपूजान्त कर्म करके भुवनेश्वरीपीठकी अर्चनाके बाद मूलविद्यासे मूर्तिनिर्माण कर आवाहनादि पुष्पोपचार अर्पित करे। कर्णिकामें षडङ्ग, गुरुपड्कित्रयकी पूजाके बाद बाहरकी वृत्तत्रयान्तरालगत दो वीथियोंमें देवीके अग्रवर्ती दलके अग्रभागमें फटकारीका, बाह्यवीथी-देवीके अग्रभागमें ही किंकराका, द्वारपार्थमें जया-विजयाका, आठ दलोंमें क्रमशः हुंकारी, खेचरी, चण्डा, छेदिनी, क्षेपिणी, स्त्रीकारी, हूंकारी एवं क्षेमकारीकी पूजा करे। फिर पूर्ववत् लोकपालादिकोंकी पूजा करके पूजा समाप्त करे।

English

"Samplava, plavaya" — Yama; from the sound it would remove poison; it raises the staff, by sprinkling with well-recited water;

अध्याय २९३

श्लोक 19

सुजप्तशङ्खभेर्यादिनिस्वनश्रवणेन वा ।संदहत्येव संयुक्तो भूतेजोव्यत्ययात् स्थितः

sujaptaśaṅkhabheryādinisvanaśravaṇena vā / saṃdahatyeva saṃyukto bhūtejovyatyayāt sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

करूँगा। 'प्रणीता' मुद्राएँ पाँच प्रकारकी मानी गयी हैँ--प्रणीता', “सबीजा प्रणीता', ' भेदनी ', 'कराली' और ' वज्रतुण्डा' । दोनों हाथोंको परस्पर ग्रथित करके बीचमें अँगूठोंको डाल दे और

English

or by hearing the sound of well-recited conch, kettle-drum and the like, it burns, joined, standing by reversal of the earth and fire elements.

अध्याय २९३

श्लोक 20

भूवायुव्यत्ययान्मन्त्रो विषं संक्रामयत्यसौ ।अन्तस्थो निजवेश्मस्थो वीजाग्नीन्दुजलात्मभिः

bhūvāyuvyatyayānmantro viṣaṃ saṃkrāmayatyasau / antastho nijaveśmastho vījāgnīndujalātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

तर्जनीको ऊपर लगाये रखे, इसका नाम “ प्रणीता ' है। इसे हृदयदेशमें लगाये। इसी मुद्रामें कनिष्ठिका अँगुलीको ऊपरकी ओर उठाकर मध्यमें रखे तो वह द्विजोंद्वारा 'सबीजा 'के नामसे मानी जाती है। यदि तर्जनीके बीचमें अनामिकाको परस्पर संलग्र करके पत? 'छके अग्रभागको मध्यभागमें रखे तो वह 'भेदनी' मुद्रा कही गयी है। उस मुद्राको नाभिदेशमें निबद्ध करके Eb ष्ठका जल छिड्के।

English

By reversal of earth and wind this mantra transfers the poison. Standing within, in one's own house, with seed, fire, moon and water selves,

अध्याय २९३

श्लोक 21

एतत् कर्म नयेन्मन्त्री गरुडाकृतिविग्रहः ।तार्क्षवर्णगेहस्थस्तज्जपान्नाशयेद्विषम्

etat karma nayenmantrī garuḍākṛtivigrahaḥ / tārkṣavarṇagehasthastajjapānnāśayedviṣam

हिन्दी अर्थ

उसीको मन्त्रसाधकके योजित करनेपर “कराली' नामक महामुद्रा होती है। फिर पूर्ववत् ब्रह्मलग्रा ज्येष्ठाको ऊपर उठाये तो वह ' वज्रतुण्डा

English

the mantra-master should do this work, with body in the form of Garuda; standing in the Tarkshya-colored house, by reciting it he destroys poison.

अध्याय २९३

श्लोक 22

जामुदण्डीदमुदितं स्वधाश्रीवीजलाञ्छितं ।स्नानपानात्सर्वविषं ज्वरातोगापमृत्युजित्

jāmudaṇḍīdamuditaṃ svadhāśrīvījalāñchitaṃ / snānapānātsarvaviṣaṃ jvarātogāpamṛtyujit

हिन्दी अर्थ

मुद्रा' होती है। उसको वज्रदेशमें आबद्ध करे। दोनों हाथोंसे मणिबन्ध (कलाई)-को बाँधे और तीन-तीन अँगुलियोंको फैलाये रखे, इसे ' वत्रमुद्रा' कहते हैं। दण्ड, खड्ग, चक्र और गदा आदि मुद्राएँ उनकी आकृतिके अनुसार बतायी गयी हैं। Fe तीन अँगुलियोंको आक्रान्त करे, वे

English

The Jamudandi told, marked with the Svadha and Shri seeds, by bathing and drinking conquers all poison, fever, affliction and untimely death.

अध्याय २९३

श्लोक 23

पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि विधि स्वाहा ।१ यश इति ञ॥ :प् ९५ पक्षि पक्षि महापक्षि महापक्षि क्षि क्षि स्वाहा

pakṣi pakṣi mahāpakṣi mahāpakṣi vidhi svāhā / 1 yaśa iti ña.. :p 95 pakṣi pakṣi mahāpakṣi mahāpakṣi kṣi kṣi svāhā

हिन्दी अर्थ

ऊर्ध्वमुख हों तो 'त्रिशूलमुद्रा' होती है। एकमात्र मध्यमा अँगुली ऊपरकी ओर उठी रहे तो “शक्तिमुद्रा' सम्पादित होती है। बाण, वरद,

English

"Pakshi, Pakshi, Mahapakshi, Mahapakshi, vidhi svaha. Pakshi, Pakshi, Mahapakshi, Mahapakshi, kshi kshi svaha."

अध्याय २९३

श्लोक 24

द्वावेतौ पक्षिराड्मन्त्रौ विषघ्नावभिमन्त्रणात् पक्षिराजाय विध्महे पक्षिदेवाय धीमहि तत्रो गरुड प्रचोदयात् वह्निस्थौ पार्श्वतत्पूर्वौ दन्तश्रीकौ च दण्डिनौ ॥ सकालो लाङ्गली चेति नीलकण्ठाद्यमीरितं ।वक्षःकण्ठशिखाश्वेतं न्यसेत्स्तम्भे सुसंस्कृतौ

dvāvetau pakṣirāḍmantrau viṣaghnāvabhimantraṇāt pakṣirājāya vidhmahe pakṣidevāya dhīmahi tatro garuḍa pracodayāt vahnisthau pārśvatatpūrvau dantaśrīkau ca daṇḍinau || sakālo lāṅgalī ceti nīlakaṇṭhādyamīritaṃ / vakṣaḥkaṇṭhaśikhāśvetaṃ nyasetstambhe susaṃskṛtau

हिन्दी अर्थ

और पद्ा-ये (प्रणीतासे लेकर पद्मतक कुल) अट्टाईस मुद्राएँ कही गयी हैं। ग्रहणी, मोक्षणी, नामवाली मुद्राएँ हैं। इनका पूजन और होममें उपयोग करना चाहिए॥ ३४--३७॥

English

These two bird-king mantras destroy poison by consecration. "We know the bird-king; we meditate on the bird-god; may that Garuda impel us." Fire-standing, with side and former, the tusked and Shri-bearing and Dandin; Sakala and Langali — the Nilakantha and others are told; one should place white on chest, throat and crest, well refined, in the pillar.

अध्याय २९३

श्लोक 25

हर हर हृदयाय नमः कपर्दिने च शिरसे नीलकण्ठाय वै शिखां कालकूटविषभक्षणाय स्वाहा अथ वर्म च कण्ठे नेत्रं कृत्तिवासास्त्रिनेत्रं पूर्वाद्यैर् आननैर् युक्तं श्वेतपीतारुणासितैः अभयं वरदं चापं वासुकिञ्च दधद्भुजैः ।यस्योपरीतपार्श्वस्थगौरीरुद्रो ऽस्य देवता

hara hara hṛdayāya namaḥ kapardine ca śirase nīlakaṇṭhāya vai śikhāṃ kālakūṭaviṣabhakṣaṇāya svāhā atha varma ca kaṇṭhe netraṃ kṛttivāsāstrinetraṃ pūrvādyair ānanair yuktaṃ śvetapītāruṇāsitaiḥ abhayaṃ varadaṃ cāpaṃ vāsukiñca dadhadbhujaiḥ / yasyoparītapārśvasthagaurīrudro 'sya devatā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'त्वरितामन्त्र तथा मुद्रा आदिका वर्णन” नामक तीन सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

"Hara, Hara — homage to the heart; to Kapardin for the head; to Nilakantha the crest; to the eater of Kalakuta poison, svaha; then the armor and eye on the throat"; the hide-clad, three-eyed, with faces to east and the rest of white, yellow, red and black; bearing fearlessness, boon, bow and Vasuki in his arms; his deity is Gauri-Rudra at the side.

अध्याय २९३

श्लोक 26

पादजानुगुहानाभिहृत्कण्ठाननमूर्धसु ।मन्त्रार्णान्न्यस्य करयोरङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीषु च

pādajānuguhānābhihṛtkaṇṭhānanamūrdhasu / mantrārṇānnyasya karayoraṅguṣṭhādyaṅgulīṣu ca

हिन्दी अर्थ

त्वरिता-मन्त्रके दीक्षा-ग्रहणकी विधि अग्निदेव कहते हैं- मुने! अब सिंहासनपर स्थित वञ्रसे व्याप्त कमलमें मन्त्र-न्यासपूर्वक दीक्षा आदिका विधान बताऊँगा

English

Having placed the mantra-letters at feet, knees, loins, navel, heart, throat, face and head, and on the hands in the fingers beginning with thumbs,

अध्याय २९३

श्लोक 27

तर्जन्यादितदन्तासु सर्वमङ्गुष्ठयोर् न्यसेत् ।ध्यात्वैवं संहरेत् क्षिप्रं वद्धया शूलमुद्रया

tarjanyāditadantāsu sarvamaṅguṣṭhayor nyaset / dhyātvaivaṃ saṃharet kṣipraṃ vaddhayā śūlamudrayā

हिन्दी अर्थ

'हे है हुति वज्रदन्त पुरु पुरु लुलु गर्ज गर्ज इह सिंहासनाय नमः ।' यह सिंहासनके पूजनका

English

to the forefinger and the ends one should place all in the thumbs. Having so meditated one should quickly remove it with the bound trident-mudra;

अध्याय २९३

श्लोक 28

कनिष्ठा ज्येष्ठया वद्धा तिश्रो ऽन्याः प्रसृतेर्जवाः ।विषनाशे वामहस्तमन्यस्मिन् दक्षिणं करं

kaniṣṭhā jyeṣṭhayā vaddhā tiśro 'nyāḥ prasṛterjavāḥ / viṣanāśe vāmahastamanyasmin dakṣiṇaṃ karaṃ

हिन्दी अर्थ

या (पड़ी) खींचे। इस प्रकार नौ भागोंके विभाग करके विद्वान् पुरुष नौ कोष्ठ बनाये। प्रत्येक दिशाके कोष्ठ तो रख ले और कोणवर्ती कोष्ठ मिटा दे। अब बाह्य दिशामें जो कोष्ठ बच जाते हैं, उनके कोणोंतक जो रेखाएँ आयी हैं, उनकी संख्याएँ आठ कही गयी हैं। बाह्यकोष्ठके बाह्य-

English

the little finger bound with the elder, three others spread, quick. In removal of poison, the left hand; in another, the right hand.

अध्याय २९३

श्लोक 29

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चिः अमलकण्ठाय चिः सर्वज्ञकण्ठाय चिः क्षिप ॐ स्वाहा अमलनीलकण्ठाय नैकसर्वविषापहाय नमस्ते रुद्रमन्यव इतिसर्मार्जनाद्विषं विनश्यति न सन्देहः कर्णजाप्या उपानहावा :प् ९६ यजेद्रुद्रविधानेन नीलग्रीवं महेश्वरम् ।विषव्याधिविनाशः स्यात् कृत्वा रुद्रविधानकं

oṃ namo bhagavate nīlakaṇṭhāya ciḥ amalakaṇṭhāya ciḥ sarvajñakaṇṭhāya ciḥ kṣipa oṃ svāhā amalanīlakaṇṭhāya naikasarvaviṣāpahāya namaste rudramanyava itisarmārjanādviṣaṃ vinaśyati na sandehaḥ karṇajāpyā upānahāvā :p 96 yajedrudravidhānena nīlagrīvaṃ maheśvaram / viṣavyādhivināśaḥ syāt kṛtvā rudravidhānakaṃ

हिन्दी अर्थ

भागमें ठीक बीचों-बीचमें वज्रका मध्यवर्ती शृङ्ग होता है। बाह्रेखाके दो भाग करनेपर जो रेखाद्ध बनता है, उतना ही बड़ा भृङ्ग होना चाहिए। बाहरी रेखा टेढ़ी होनी चाहिए। विद्वान् पुरुष उसे

English

"Om homage to the Lord Nilakantha, chih; to the stainless-throated chih; to the all-knowing-throated chih, throw, Om svaha"; "to the stainless Nilakantha, remover of all poisons, homage to you, Rudra's wrath" — by this wiping the poison perishes without doubt; one should whisper in the ear or recite on sandals; one should worship Nilagriva Maheshvara by the Rudra rule; destruction of poison-disease follows having done the Rudra rite.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 293
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.