Agni Purana· Agni Purāṇa
315
अध्याय 315 / 381

Adhyaya 316

34 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ34 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३१५

श्लोक 1

सकलादिमन्त्रोद्धारः ईश्वर उवाच सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम् ।क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमंशिवम्

sakalādimantroddhāraḥ īśvara uvāca sakalaṃ niṣkalaṃ śūnyaṃ kalāḍhyaṃ svamalaṅkṛtam / kṣapaṇaṃ kṣayamantasthaṃ kaṇṭhoṣṭhaṃ cāṣṭamaṃśivam

हिन्दी अर्थ

है। जहाँ नवाँ भी लघु हो, वह “चित्रा” नामक मिलकर गुरु हो गया हो, वहाँ ' उपचित्रा“ नामक

English

Tait. Sam. 4.3.4, 3.

अध्याय ३१५

श्लोक 2

प्रासादस्य(२) पराख्यस्य स्मृतं रूपं(३) गुहाष्टधा ।१ रिपुदुष्टादि वारयेदिति क॥ , ट॥ च २ प्रसादस्येति ख॥ ३ स्मृतिरूपमिति ख॥ :प् १५५ सदाशिवस्य शब्दस्य रूपस्याखिलसिद्धये

prāsādasya(2) parākhyasya smṛtaṃ rūpaṃ(3) guhāṣṭadhā / 1 ripuduṣṭādi vārayediti ka.. , ṭa.. ca 2 prasādasyeti kha.. 3 smṛtirūpamiti kha.. :p 155 sadāśivasya śabdasya rūpasyākhilasiddhaye

हिन्दी अर्थ

चित्रा और उपचित्रा--इन पाँचोंमें जिस-किसी भी

English

Tait. Sam. 4.5.1.1a.

अध्याय ३१५

श्लोक 3

अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः ।एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी

amṛtaścāṃśubhāṃścenduśceśvaraścogra ūhakaḥ / ekapādena ojākhya auṣadhaścāṃśumān vaśī

हिन्दी अर्थ

जिसके प्रत्येक चरणमें सोलह लघु स्वरूपसे ही स्थित हों, किसीसे मिलकर गुरु न हो गये हों, उस आधे भागकी सभी मात्राएँ गुरुरूपमें हों और आधे भागकी मात्राएँ लघुरूपमें तो उसका नाम 'शिखा' होता है। इसीके दो भेद हैं--पूर्वार्धभागमें लघु- ही-लघु और उत्तरार्धमें गुरु-ही-गुरु हों तो उसका

English

Tait. Sam. 4.5.1.2a.

अध्याय ३१५

श्लोक 4

अकारादेः क्षकारश् च ककारादेः क्रमादिमे ।कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ

akārādeḥ kṣakāraś ca kakārādeḥ kramādime / kāmadevaḥ śikhaṇḍī ca gaṇeśaḥ kālaśaṅkarau

हिन्दी अर्थ

नाम “ज्योति” बताया गया है। इसके विपरीत ूर्वार्धभागमें सब गुरु और उत्तरार्धमें सब लघु हों तो “सौम्या नामक छन्द होता है। जब पूर्वार्धभागमें उन्तीस लकार और उत्तरार्धमें इकतीस

English

O Knower of virtue! One will get long life and undiminishing food by worshipping daily the sun morning and evening unweariedly repeating (the hymn) asau yasidmt,

अध्याय ३१५

श्लोक 5

एकनेत्रो द्विनेत्रश् च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः(१) ।एकपादर्धचन्द्रश् च बलपो योगिनीप्रियः

ekanetro dvinetraś ca triśikho dīrghabāhukaḥ(1) / ekapādardhacandraś ca balapo yoginīpriyaḥ

हिन्दी अर्थ

लकार हों एवं अन्तिम दो लकारोंके स्थानमें एक-एक गुरु हो तो उसका नाम "चूलिका" श्रुतिमनोरसायनम् । पवित्रमधिकं शुभोदयं व्यासवक्त्रकथितं प्रवृत्तकम्॥ स्मरोल्लसितगण्डमण्डला । कटाक्षललिता तु कामिनी मनो हरति चारुहासिनी॥ . स्थिरविलासनतमौक्तिकावली कमलकोमलाङ्गी मृगेक्षणा। हरति कस्य हृदयं न कामिनः सुरतकेलिकुशलापरान्तिका ॥ . अश्मश्रुमुखो विरलैरदन्तैर्गम्भीराक्षो मितनासाग्रः । निर्मासहनुः स्फुटितैः केशैमात्रासमकं लभते दुःखम्॥

English

One should offer oblations of black mustard soaked in pungent oil (with the repetition of) the seven sections (beginn¬ ing with) namo hiranyabdhavt that will destroy enemies.

अध्याय ३१५

श्लोक 6

शक्तीश्वरो महाग्रन्थिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ ।निधीशो नन्दी पद्मश् च तथान्यः शाकिनीप्रियः

śaktīśvaro mahāgranthistarpakaḥ sthāṇudanturau / nidhīśo nandī padmaś ca tathānyaḥ śākinīpriyaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्लोकं दुर्नयचरणकदर्थितलोकम् । जातं महितकुलेऽप्यविनीतं मित्रं परिहर साधुविगीतम्॥ . यदि वाञ्छसि परपदमारोढुं मैत्रीं परिहर सह वनिताभिः । मुह्यति मुनिरपि विषयासङ्गाच्चित्रा भवति हि मनसो वृत्तिः ॥

English

One becomes a sovereign by offermg oblations of a lakh lotuses with (the recitation of the hymn) namo vah Hrike- bhyoP. By similar (offerings) of bilva (leaves) (one will acquire) gold.

अध्याय ३१५

श्लोक 7

सुखविम्बो भीषनश् च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः ।तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च

sukhavimbo bhīṣanaś ca kṛtāntaḥ prāṇasaṃjñakaḥ / tejasvī śakra udadhiḥ śrīkaṇṭhaḥ siṃha eva ca

हिन्दी अर्थ

. अलिवाचालितविकसितचूते काले मदनसमागमदूते । स्मृत्वा कान्तां परिहृतसार्थः पादाकुलकं धावति पान्थः॥ (इसमें मात्रासमक, विश्लोक, वानवासिका और उपचित्राके चरण हैं।)

English

One will obtain wealth by oblations of sesamum with (the repetition of) ima rudrayaP. Oblations with dUnd grass (will make one) free from all diseases.

अध्याय ३१५

श्लोक 8

शशाङ्को विश्वरूपश् च क्षश् च स्यान्नरसिंहकः ।सूर्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत्

śaśāṅko viśvarūpaś ca kṣaś ca syānnarasiṃhakaḥ / sūryamātrāsamākrāntaṃ viśvarūpantu kārayet

हिन्दी अर्थ

१३.रतिकरमलयमरुति शुभशशभृति समभिहतहिममहसि मधुसमये।

English

(The hymn) diuh iUdnd {is \xscd) in the protection of weapons. O Rama! It is said to destroy all the enemies in battle.

अध्याय ३१५

श्लोक 9

अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् ।ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत्

aṃśumatsaṃyutaṃ kṛtvā śaśivījaṃ vināyutam / īśānamojasākrāntaṃ prathamantu samuddharet

हिन्दी अर्थ

होता है। छन्दकी मात्राओंसे उसके अक्षरोंमें जितनी कमी हो, उतनी गुरुकी संख्या और अक्षरोंसे जितनी कमी गुरुकी संख्यामें हो, उतनी लघुकी संख्या मानी गयी है । तात्पर्य यह है! कि

English

The oblation (done with the hymn) Sanno vanaspaU gehe will destroy the defects of a building. One will not earn enmity

अध्याय ३१५

श्लोक 10

तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा ।सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततःपरं

tṛtīyaṃ puruṣaṃ viddhi dakṣiṇaṃ pañcamaṃ tathā / saptamaṃ vāmadevantu sadyojātantataḥparaṃ

हिन्दी अर्थ

यदि कोई पूछे, इस आर्यामें कितने लघु और कितने गुरु हैं तो उस आर्याको लिखकर उसकी सभी मात्राओंकी गणना करके कहीं लिख ले,

English

Tait. Sam. 4.5.1.3a.

अध्याय ३१५

श्लोक 11

रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चपञ्चकमीरितम् ।ॐकाराद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वमन्त्रकाः

rasayuktantu navamaṃ brahmapañcapañcakamīritam / oṃkārādyāś caturthyantā namontāḥ sarvamantrakāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर अक्षरोंकी संख्या लिख ले। मात्राके अङ्कोमेंसे अक्षरोंके अङ्क घटा दे; जितना बचे, वह गुरुकी संख्या हुई। इसी प्रकार अक्षरसंख्यामें गुरुकी संख्या घटा देनेपर जो बचे, वह लघु अक्षरोंकी संख्या होगी'। इस प्रकार वर्ण आदिके अन्तरसे गुरु-लघु आदिका ज्ञान प्राप्त करना चाहिए

English

Tait. Sam. 4.5.10'2a.

अध्याय ३१५

श्लोक 12

सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् ।चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः

sadyodevā dvitīyantu hṛdayañcāṅgasaṃyutam / caturthantu śiro viddhi īśvarannāmanāmataḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्रेय महापुराणमें 'छन्दोजातिका निरूपण" नामक तीन सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

The second is the Sadyo-gods and the heart with limbs. Know the fourth as the head, Ishvara by name;

अध्याय ३१५

श्लोक 13

ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता ।१ त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख॥ , छ॥ च :प् १५६ तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम्

ūhakantu śikhā jñeyā viśvarūpasamanvitā / 1 triśikhī cordhvavāhuka iti kha.. , cha.. ca :p 156 tanmantramaṣṭamaṃ khyātaṃ netrantu daśamaṃ matam

हिन्दी अर्थ

विषमवृत्तका वर्णन अग्निदेव कहते हैं-छन्द या पद्य दो प्रकारके हैं-जाति' और 'वृत्त'। यहाँतक जाति'

English

the Uhaka is to be known as the crest, joined with Vishvarupa; its mantra is declared eighth, the eye is held tenth;

अध्याय ३१५

श्लोक 14

अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्यजः ।नमः स्वाहा तथा वौषत् हूं च फत्कक्रमेण तु

astraṃ śaśī samākhyātaṃ śivasaṃjñaṃ śikhidhyajaḥ / namaḥ svāhā tathā vauṣat hūṃ ca phatkakrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

वर्णन करते हैं वृत्तके तीन भेद हैं-सम, अर्धसम तथा विषम। इन तीनोंका प्रतिपादन करता हूँ । 'समवृत्त 'की संख्यामें उतनी ही संख्यासे गुणा करे। इससे जो गुणनफल हो, उसे अर्धसमवृत्तको

English

the weapon is declared the Moon; named Shiva, with Shikhi's banner; "namah, svaha, vaushat, hum, phat" in order;

अध्याय ३१५

श्लोक 15

जातिफट्कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे(१) ।ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्जितम्

jātiphaṭkaṃ hṛdādīnāṃ prāsādaṃ mantramāvade(1) / īśānādrudrasaṃkhyātaṃ proddhareccāṃśurañjitam

हिन्दी अर्थ

संख्या समझनी चाहिए। इसी प्रकार ' अर्धसमवृत्त'की संख्यामें भी उसी संख्यासे गुणा करनेपर जो अङ्क उपलब्ध हो, वह 'विषमवृत्त'की संख्या है। विषमवृत्त और अर्धसमवृत्तकी संख्यामेंसे मूलराशि घटा देनी चाहिए। इससे शुद्ध विषम और शुद्ध अर्धसमवृत्तकी संख्याका ज्ञान होगा। केवल

English

of the heart and the rest with "jati phat" I declare the Prasada mantra: counted as Rudra from Ishana, one should draw up, colored with rays;

अध्याय ३१५

श्लोक 16

औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं ।अर्धचन्द्रोर्धनादश् च विन्दुद्वितयमध्यगं

auṣadhākrāntaśirasamūhakasyoparisthitaṃ / ardhacandrordhanādaś ca vindudvitayamadhyagaṃ

हिन्दी अर्थ

गुणनसे जो संख्या ज्ञात होती है, वह मिश्रित होती है; उसमें अर्धसमके साथ सम और विषमके साथ अर्धसमकी संख्या भी सम्मिलित रहती हैः। जो अनुष्टुप् छन्द प्रत्येक चरणमें गुरु और लघु

English

with a head pressed with herbs, standing above Uhaka; half-moon and half-nada, between two bindus;

अध्याय ३१५

श्लोक 17

तदन्ते विश्वरूपन्तु कुटिलन्तु त्रिधा ततः ।एवं प्रासादमन्त्रश् च सर्वकर्मकरो मनुः

tadante viśvarūpantu kuṭilantu tridhā tataḥ / evaṃ prāsādamantraś ca sarvakarmakaro manuḥ

हिन्दी अर्थ

अक्षरोंद्वारा समाप्त होता है, अर्थात् जिसके प्रत्येक १. ' एकोनत्रिंशदन्ते इत्यादिकी व्याख्या इस प्रकार भी की जा सकती है-इकतीस मात्राएँ एवं अन्तमें गुरु होनेसे ' चूलिका'का आधा भाग सम्पन्न होता है। इस प्रकार इसके पूर्वार्ध और उत्तरार्ध दोनोंमें ही इकतीस-इकतीस मात्राएँ होती हैं तथा अन्तिम दो मात्राएँ गुरुके रूपमें रहती हैं। इस छन्दमें पादकी व्यवस्था नहीं है। इसका उदाहरण इस प्रकार है—

English

at its end Vishvarupa, bent in three ways. So the Prasada mantra is the mantra doing all works.

अध्याय ३१५

श्लोक 18

शिखावीजं समुद्धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् ।अर्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम्

śikhāvījaṃ samuddhṛtya phaṭkārāntantu caiva phaṭ / ardhacandrāsanaṃ jñeyaṃ kāmadevaṃ sasarpakam

हिन्दी अर्थ

२. उदाहरणार्थ यह ' आर्या' छन्द प्रस्तुत है--

English

Having drawn up the crest-seed and ending with "phat" — "phat"; the half-moon seat is to be known, Kamadeva with the serpent;

अध्याय ३१५

श्लोक 19

महापाशुपतास्त्रन्तु सर्वदुष्टप्रमर्दनम् ।प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना

mahāpāśupatāstrantu sarvaduṣṭapramardanam / prāsādaḥ sakalaḥ prokto niṣkalaḥ procyate 'dhunā

हिन्दी अर्थ

हृदयशोकाग्रेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम्॥ इसमें मात्रासंख्या ५७ है, इसमेंसे अक्षरसंख्या चालीस घटी, शेष बचा १७। इतने गुरुवर्ण हैं । अक्षरसंख्या ४० में १७ गुरुसंख्या घटा

English

the Mahapashupata weapon crushes all wicked ones. The Prasada is told with parts; now the partless is told:

अध्याय ३१५

श्लोक 20

औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्यमण्डलम् ।चन्द्रार्धं नादसंयोगं(२) विसंज्ञं कुटिलन्ततः

auṣadhaṃ viśvarūpantu rudrākhyaṃ sūryamaṇḍalam / candrārdhaṃ nādasaṃyogaṃ(2) visaṃjñaṃ kuṭilantataḥ

हिन्दी अर्थ

दी गयी। शेष २३ लघुसंख्या है। इसी तरह अन्यत्र समझना चाहिए।

English

the herb, Vishvarupa, called Rudra, the solar disc; half-moon joined with nada, "visamjna", then bent;

अध्याय ३१५

श्लोक 21

निष्कलो भुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गो ऽयं सदाशिवः ।अंशुमान् विश्वरूपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम्

niṣkalo bhuktimuktau syātpañcāṅgo 'yaṃ sadāśivaḥ / aṃśumān viśvarūpañca āvṛtaṃ śūnyarañjitam

हिन्दी अर्थ

३. इन सब भेदोंको इस प्रकार समझना चाहिए। गायत्री छन्दमें कितने समवृत्त, कितने अर्धसमवृत्त और कितने विषमवृत्त होंगे, इसकी संख्या दी जाती है। गायत्री छन्द चौबीस अक्षरोंका है। इसके चार भाग करनेपर एक-एक पादमें छ:-छः अक्षर हो सकते हैं। इसमें वर्णप्रस्तारके नियमानुसार प्रस्तार करनेपर सर्वगुरुसे लेकर सर्वलघुतक चौसठ भेद हो सकते हैं। ये सभी समवृत्तके भेद हैं । उपर्युक्त नियमानुसार समवृत्तकी संख्या चौंसठमें चौंसठका गुणा करनेपर ४०९६ होती है। यह सममिश्रित अर्धसमवृत्तकी संख्या हुई । पुनः इसमें इतनी ही संख्यासे गुणा करनेपर १६७७७२१६ होता है। यह सम अर्धसम-मिश्रित विषमवृत्तको संख्या हुई। इसमें मूलराशि गुण्य अङ्क ४०९६ को घटा देनेपर १६७७३१२० होता है । यह शुद्ध विषमवृत्तकी संख्या हुई। इसी प्रकार ४०९६ में मूलराशि ६४ घटा देनेपर ४०३२ शेष रहा। यह “शुद्ध अर्धसमवृत्त'की संख्या हुई।

English

the partless is for enjoyment and liberation; this five-limbed Sadashiva; radiant, Vishvarupa, covered, colored by void;

अध्याय ३१५

श्लोक 22

ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्तिरसस्तरुः ।विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिशैः

brahmāṅgarahitaḥ śūnyastasya mūrtirasastaruḥ / vighnanāśāya bhavati pūjito bālabāliśaiḥ

हिन्दी अर्थ

पादमें अन्तिम दो वर्ण क्रमशः गुरु-लघु होते हैं, उसे “समानी नाम दिया गया है। जिसके चारों चरणोंके अन्तिम वर्ण क्रमशः लघु और गुरु हों, उसको “प्रमाणी? संज्ञा है। इन दोनोंसे भिन्न

English

free of Brahma-limbs, void, his form a tree of essence; worshipped by children and the simple, it is for removal of obstacles.

अध्याय ३१५

श्लोक 23

अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् ।कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्वतः

aṃśumān viśvarūpākhyamūhakasyopari sthitam / kalāḍhyaṃ sakalasyaiva pūjāṅgādi ca sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

स्थितिवाला छन्द 'वितान' कहलाता है। इसके अन्तिम दो वर्ण केवल लघु अथवा केवल गुरु भी हो सकते हैं। यहाँसे तीन अध्यायोंतक ' पादस्य' इस पदका अधिकार है तथा 'पदचतुरू्ध्व' है। तात्पर्य यह कि आगे बताये जानेवाले कुछ अनुष्टुप् छन्द 'वक्त्र' संज्ञा धारण करते हैं। ' वक्त्र' जातिके छन्दमें पादके प्रथम अक्षरके पश्चात् सगण (॥।ऽ) और नगण (॥।।।) नहीं प्रयुक्त होने

English

The radiant one called Vishvarupa standing above Uhaka, rich in parts, of the whole — worship-limbs and the rest everywhere;

अध्याय ३१५

श्लोक 24

नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विप्राणमूर्धगम् ।१ मन्त्रमादरेदिति ञ॥ २ चन्द्रार्धनादसंयुक्तमिति ख॥ :प् १५७ अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्धं स्वसलङ्घृतम्

narasiṃhaṃ kṛtāntasthaṃ tejasviprāṇamūrdhagam / 1 mantramādarediti ña.. 2 candrārdhanādasaṃyuktamiti kha.. :p 157 aṃśumānūhakākrāntamadhordhaṃ svasalaṅghṛtam

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इन दोनोंके अतिरिक्त मगण आदि छः गणोंमेंसे किसी एक गणका प्रयोग हो सकता है। पादके चौथे अक्षरके बाद भगण (5।।)-का प्रयोग करना उचित है।' जिस “वक्त्र' जातिके

English

Narasimha standing in the end (Yama-place), life of the splendid, going to the head; the radiant mounted by Uhaka, lower half adorned by itself;

अध्याय ३१५

श्लोक 25

चन्द्रार्धनादनादान्तं ब्रह्मविष्णुविभूशित ।उदधिं नरसिंहञ्च सूर्यमात्राविभेदितम्

candrārdhanādanādāntaṃ brahmaviṣṇuvibhūśita / udadhiṃ narasiṃhañca sūryamātrāvibheditam

हिन्दी अर्थ

बाद जगण (। 5।)-का प्रयोग हो, उसे 'पथ्या वक्त्र“ कहते हैं। किसी-किसीके मतमें इसके विपरीत न्यास करनेसे, अर्थात् प्रथम एवं तृतीय १. समानीका उदाहरण --

English

ending in half-moon and nada, adorned with Brahma and Vishnu; the ocean and Narasimha, divided by the solar measure;

अध्याय ३१५

श्लोक 26

यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्ववत् ।ओजाख्यमंशुमद्युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत्

yadā kṛtaṃ tadā tasya brahmāṇyaṅgāni pūrvavat / ojākhyamaṃśumadyuktaṃ prathamaṃ varṇamuddharet

हिन्दी अर्थ

पादके बाद जगण (। 5।)-का प्रयोग करनेसे ' पथ्या संज्ञा होती है। जब विषम पादोंके चतुर्थ अक्षरके बाद नगण (॥॥।।) हों तथा सम पादोंमें चतुर्थ अक्षरके बाद यगण (।55)-की ही

English

when it is made, then his Brahma-limbs as before. One should extract the first letter called Oja joined with the radiant;

अध्याय ३१५

श्लोक 27

अशुमच्चांशुनाक्रान्तं द्वितीयं वर्णनायकम् ।अंशुमानीश्वरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम्

aśumaccāṃśunākrāntaṃ dvitīyaṃ varṇanāyakam / aṃśumānīśvarantadvat tṛtīyaṃ muktidāyakam

हिन्दी अर्थ

स्थिति हो तो उस ' अनुष्टब्वक्त्र'का नाम “चपला ८ होता है। जब सम पादोंमें सातवाँ अक्षर लघु हो, अर्थात् चौथे अक्षरके बाद जगण (।5।) हो तो उसका नाम 'विपुला होता है। यहाँ सम पादोंमें तो सप्तम लघु होगा ही, विषम पादोंमें भी यगणको बाधितकर अन्य गण हो सकते हैं-यही “विपुला' और 'पथ्या'का भेद है। सैतव आचार्यके मतमें विपुलाके सम और

English

the radiant pressed by the radiant, the second letter chief; the radiant Ishvara likewise, third, giver of liberation;

अध्याय ३१५

श्लोक 28

ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्रानतैजसम् ।पञ्चमन्तु समाख्यातं कृतान्तन्तु ततः परम्

ūhakañcāṃśunākrāntaṃ varuṇaprānataijasam / pañcamantu samākhyātaṃ kṛtāntantu tataḥ param

हिन्दी अर्थ

विषम सभी पादोंमें सातवाँ अक्षर लघु होना चाहिए। जब प्रथम और तृतीय पादोंमें चतुर्थ अक्षरके बाद यगणको बाध कर विकल्पे

English

the Uhaka pressed by the radiant, Varuna, Prana and Taijasa; the fifth is declared, then the Krtanta;

अध्याय ३१५

श्लोक 29

अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्धृतम् ।पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक्

aṃśumānudakaprāṇaḥ saptamaṃ varṇamuddhṛtam / padmamindusamākrāntaṃ nandīśamekapādadhṛk

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार विपुला' अनेक प्रकारकी होती है। यहाँतक “वक्त्र' जातिके छन्दोंका वर्णन किया गया। अनुष्टुप् छन्दके प्रथम पादके पश्चात् वासवोऽपि विक्रमेण यत्समानतां न याति। तस्य वल्लभेश्चरस्य केन तुल्यता क्रियेत॥

English

the radiant, water-breath, the seventh letter extracted; a lotus pressed by the moon, Nandisha bearing one foot;

अध्याय ३१५

श्लोक 30

प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् ।अस्यार्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा

prathamañcāntato yojyaṃ kṣapaṇaṃ daśavījakam / asyārdhaṃ tṛtīyañcaiva pañcamaṃ saptamaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ॐ नमो जनार्दनाय पापसंघमोचनाय । दुष्टहैत्यमर्दनाय

English

the first should be joined at the end, the ten-seeded Kshapana; half of this and the third, fifth and seventh;

अध्याय ३१५

श्लोक 31

सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्धृदयादिकम् ।दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत्

sadyojātantu navamaṃ dvitīyāddhṛdayādikam / daśārṇapraṇavaṃ yattu phaḍantañcāstramuddharet

हिन्दी अर्थ

. प्रमाणीका उदाहरण -- ३. वितानका उदाहरण --

English

Sadyojata the ninth; from the second the heart and the rest; the ten-syllable Pranava ending with "phat" one should extract as the weapon;

अध्याय ३१५

श्लोक 32

नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा ।द्वितीयादष्टौ यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः

namaskārayutānyatra brahmāṅgāni tu nānyathā / dvitīyādaṣṭau yāvadaṣṭau vidyeśvarā matāḥ

हिन्दी अर्थ

तृष्णां त्यज धर्म भज पापे हृदयं मा कुरु। इष्टा यदि लक्ष्मीस्तव शिष्टामनिशं संश्रय॥

English

the Brahma-limbs are joined with "namaskara" here, not otherwise. From the second up to eight, eight are held the Vidyeshvaras:

अध्याय ३१५

श्लोक 33

अनन्तेशश् च सूक्ष्मश् च तृतीयश् च शिवोक्तमः ।एकमूर्च्येकरूपस्तु त्रिमूर्तिरपरस् तथा

ananteśaś ca sūkṣmaś ca tṛtīyaś ca śivoktamaḥ / ekamūrcyekarūpastu trimūrtiraparas tathā

हिन्दी अर्थ

वसुधागन्धिनिः श्वासम् । किंचिदुन्नतघोणाग्रं मही कामयते वक्त्रम् ॥ १०. यगणके द्वारा उदाहरण--

English

Anantesha and Sukshma, and the third Shivottama; Ekamurti, Ekarupa, and another Trimurti,

अध्याय ३१५

श्लोक 34

श्रीकण्ठश् च शिखण्डी च अष्टौविद्येश्वराःस्मृताः ।शिखण्डिनो ऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्तिरीरिता

śrīkaṇṭhaś ca śikhaṇḍī ca aṣṭauvidyeśvarāḥsmṛtāḥ / śikhaṇḍino 'pyanantāntaṃ mantrāntaṃ mūrtirīritā

हिन्दी अर्थ

. उदाहरण--नित्यं नीतिनिषण्णस्य राज्ञो राष्ट्रं न सीदति । न हि पथ्याशिनः काये जायन्ते व्याधिवेदनाः ॥

English

Shrikantha and Shikhandin — the eight Vidyeshvaras are remembered; from Shikhandin to Ananta the forms of the mantra-ends are told.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 315
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.