Agni Purana· Agni Purāṇa
322
अध्याय 322 / 381

Adhyaya 323

13 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ३२२

श्लोक 1

रुद्रशान्तिः ईश्वर उवाच शिवशान्तिं प्रवक्ष्यामि कल्पाघोरप्रपूर्वकम् ।सप्तकोट्यधिपो घोरो ब्रह्महत्याद्यघार्दनः(१)

rudraśāntiḥ īśvara uvāca śivaśāntiṃ pravakṣyāmi kalpāghoraprapūrvakam / saptakoṭyadhipo ghoro brahmahatyādyaghārdanaḥ(1)

हिन्दी अर्थ

गायत्री या अन्य किसी छन्दके समवृत्तोंमेंसे छठा भेद कैसा होगा, तब इसका उत्तर देनेकी प्रणालीपर विचार करते हैँ-- नष्ट-संख्याको आधी करनेपर जब वह दो भागोंमें बराबर बँट जाय, तब एक लघु लिखना चाहिए। यदि आधा करनेपर विषम संख्या हाथ लगे तो उसमें एक जोड्कर सम बना ले और इस प्रकार पुनः आधा करे। ऐसी अवस्थामें एक गुरु अक्षरको प्राप्ति

English

V&j Sam. 34.11a.

अध्याय ३२२

श्लोक 2

उत्तमाधमसिद्धीणामालयो ऽखिलरोगनुत् ।दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानां विमर्दनः

uttamādhamasiddhīṇāmālayo 'khilaroganut / divyāntarīkṣabhaumānāmutpātānāṃ vimardanaḥ

हिन्दी अर्थ

होती है। उसे भी अन्यत्र लिख ले। जितने अक्षरवाले छन्दके भेदको जानना हो, उतने अक्षरोंकी पूर्ति होनेतक पूर्वोक्त प्रणालीसे गुरु- लघुका उल्लेख करता रहे। जैसे गायत्री छन्दके

English

V&j Sam. 34.52b.

अध्याय ३२२

श्लोक 3

विषग्रहपिशाचानां ग्रसनः सर्वकामकृत् ।प्रायश्चित्तमघौघार्तौ दौर्भाग्यार्तिविनाशनम्

viṣagrahapiśācānāṃ grasanaḥ sarvakāmakṛt / prāyaścittamaghaughārtau daurbhāgyārtivināśanam

हिन्दी अर्थ

छठे भेदका स्वरूप जानना हो तो छःका आधा करना होगा। इससे एक लघु (। )-को प्राप्ति हुई। बाकी रहा तीन; इसमें दोका भाग नहीं लग सकता, अतः एक जोड़कर आधा किया जायगा। इस दशामें एक गुरु (5)-को प्राप्ति हुई। इस अवस्थामें चारका आधा करनेपर दो शेष रहा, दोका आधा करनेपर एक शेष रहा तथा एक लघु (। )-की प्राप्ति हुई। अब एक समसंख्या

English

V&j. Sam. 35.15a.

अध्याय ३२२

श्लोक 4

एकवीरन्तु विन्यस्य ध्येयः पञ्चमुखः सदा ।१ ब्रह्महर्यादिमर्दन इति ख॥ :प् १७४ शान्तिके पौष्टिके शुक्लो रक्तो वश्ये ऽथ पीतकः

ekavīrantu vinyasya dhyeyaḥ pañcamukhaḥ sadā / 1 brahmaharyādimardana iti kha.. :p 174 śāntike pauṣṭike śuklo rakto vaśye 'tha pītakaḥ

हिन्दी अर्थ

न होनेसे उसमें एक और जोड़ना पड़ा; इस दशामें एक गुरु (5)-की प्राप्ति हुई। फिर दोका आधा करनेसे एक हुआ और उसमें एक जोड़ा गया। पुनः एक गुरु (5) अक्षरको प्राप्ति हुई।

English

VSj. Sam. 35.18a.

अध्याय ३२२

श्लोक 5

स्तम्भने धूम्र उच्चाटमारणे कृष्णवर्णकः ।कर्षणः कपिलो मोहे द्वात्रिंशद्वर्णमर्चयेत्

stambhane dhūmra uccāṭamāraṇe kṛṣṇavarṇakaḥ / karṣaṇaḥ kapilo mohe dvātriṃśadvarṇamarcayet

हिन्दी अर्थ

फिर यही क्रिया करनेसे एक गुरु (5) और उपलब्ध हुआ। गायत्रीका एक पाद छः अक्षरोंका है, अतः छः अक्षर पूरे होनेपर यह प्रक्रिया बंद कर देनी पड़ी। उत्तर हुआ गायत्रीका छठा समवृत्त। 5। 555 इस प्रकार है। अब ' उद्दिष्ट 'की प्रक्रिया बतलाते हैं । अर्थात् जब कोई यह पूछे कि अमुक छन्द प्रस्तारगत किस

English

In stopping, smoky; in banishing and killing, black-colored; in drawing, tawny; in bewildering one should worship the thirty-two-colored.

अध्याय ३२२

श्लोक 6

त्रिंशल्लक्षं जपेन्मन्त्रं होमं कुर्याद्दशांशतः ।गुग्गुलामृतयुक्तेन सिद्धो ऽसिद्धो ऽथ सर्वकृत्

triṃśallakṣaṃ japenmantraṃ homaṃ kuryāddaśāṃśataḥ / guggulāmṛtayuktena siddho 'siddho 'tha sarvakṛt

हिन्दी अर्थ

संख्याका है, तो उसके गुरु-लघु आदिका एक जगह उल्लेख कर ले। इनमें जो अन्तिम लघु हो, उसके नीचे १ लिखे। फिर विपरीतक्रमसे, अर्थात् उसके पहलेके अक्षरोंके नीचे क्रमशः

English

One should recite the mantra thirty lakh and offer a tenth; with guggulu and amrita, accomplished or not, it does all.

अध्याय ३२२

श्लोक 7

अघोरान्नापरो मन्त्रो विद्यते भुक्तिमुक्तिकृत् ।अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत्

aghorānnāparo mantro vidyate bhuktimuktikṛt / abrahmacārī brahmacārī asnātaḥ snātako bhavet

हिन्दी अर्थ

दूनी संख्या लिखता जाय। जब यह संख्या संख्यामेंसे एक निकाल दे। फिर सबको जोड्नेसे जो संख्या हो, वही उत्तर होगा। अथवा यदि वह संख्या गुरु अक्षरके स्थानमें जाती हो तो पूर्वस्थानकी संख्याको दूनी करके उसमेंसे एक निकालकर

English

There is no mantra other than Aghora that gives enjoyment and liberation. A non-celibate becomes celibate, an unbathed becomes a bather.

अध्याय ३२२

श्लोक 8

अघोरास्त्रमघोरन्तु द्वाविमौ मन्त्रराजकौ ।जपहोमार्चनाद्युद्धे शत्रुसैन्यं विमर्दयेत्

aghorāstramaghorantu dvāvimau mantrarājakau / japahomārcanādyuddhe śatrusainyaṃ vimardayet

हिन्दी अर्थ

रखे। फिर सबको जोड्नेसे अभीष्ट संख्या निकलेगी। उद्दिष्टकी संख्या बतलानेका सबसे अच्छा उपाय यह है कि उस छन्दके गुरु-लघु वर्णोंको क्रमशः एक पड्किमें लिख ले और उनके

English

The Aghora-weapon and Aghora — these two are kings of mantras. By recitation, oblation and worship in battle one would crush the enemy army.

अध्याय ३२२

श्लोक 9

रुद्रशान्तिं प्रवक्ष्यामि शिवां सर्वार्थसाधनीं ।पुत्रर्थं ग्रहनाशार्थं विषव्याधिविनष्टये

rudraśāntiṃ pravakṣyāmi śivāṃ sarvārthasādhanīṃ / putrarthaṃ grahanāśārthaṃ viṣavyādhivinaṣṭaye

हिन्दी अर्थ

ऊपर क्रमशः एकसे लेकर दूने-दूने अङ्क रखता जाय; अर्थात् प्रथमपर एक, द्वितीयपर दो, तृतीयपर चार-इस क्रमसे संख्या बैठाये। फिर केवल लघु अक्षरोंके अङ्कोंको जोड़ ले और उसमें एक और मिला दे तो वही उत्तर होगा। जैसे 'तनुमध्या' छन्द गायत्रीका किस संख्याका वृत्त है, यह जाननेके लिये तनुमध्याके गुरु-लघु वर्णो-तगण, यगणको 55।। 55 इस प्रकार

English

I shall tell the Rudra-peace, auspicious, accomplishing all aims: for a son, for destroying planets, for destroying poison and disease,

अध्याय ३२२

श्लोक 10

दुर्भिक्षमारीशान्त्यर्थे दुःस्वप्नहरणाय च ।बलादिराज्यप्राप्त्यर्थं रिपूणां नाशनाय च

durbhikṣamārīśāntyarthe duḥsvapnaharaṇāya ca / balādirājyaprāptyarthaṃ ripūṇāṃ nāśanāya ca

हिन्दी अर्थ

एकाक्षर छन्दमें-

English

for peace of famine and epidemic, for removing bad dreams, for obtaining strength and kingdom and for destroying enemies,

अध्याय ३२२

श्लोक 11

अकालफलिते वृक्षे सर्वग्रहविमर्दने ।पूजने तु नमस्कारः स्वाहान्तो हवने तथा

akālaphalite vṛkṣe sarvagrahavimardane / pūjane tu namaskāraḥ svāhānto havane tathā

हिन्दी अर्थ

२ ४ ८ १६ ३२ इस प्रकार होगा। इनमें केवल लघु अक्षरके अङ्क ४ । ८ जोड़नेपर १२ होगा। उसमें एक और मिला देनेसे १३ होगा, यही उत्तर है। तात्पर्यं यह है कि 'तनुमध्या' छन्द गायत्रीका तेरहवाँ समवृत्त है। अब बिना प्रस्तारके ही वृत्तसंख्या जाननेका उपाय बतलाते हैं। इस उपायका नाम 'संख्यान' है। जैसे कोई पूछे छ: अक्षरवाले छन्दकी समवृत्त-संख्या कितनी

English

for a tree that fruits out of season, in crushing all seizers. In worship the salutation, ending with "svaha" in oblation;

अध्याय ३२२

श्लोक 12

आप्यायने वषट्कारं पुष्टौ वौषन्नियोजयेत् ।चकारद्वितयस्थाने(१) जातियोगन्तु कारयेत्

āpyāyane vaṣaṭkāraṃ puṣṭau vauṣanniyojayet / cakāradvitayasthāne(1) jātiyogantu kārayet

हिन्दी अर्थ

होगी ? इसका उत्तर जितने अक्षरके छन्दको संख्या जाननी हो, उसका आधा भाग निकाल दिया जायगा। इस क्रियासे दोको उपलब्धि होगी, जैसे छः अक्षरोंमेंसे आधा निकालनेसे ३

English

in nourishing, "vashat"; in strengthening "vaushat" should be applied. In place of the two "cha" one should apply the species-yoga.

अध्याय ३२२

श्लोक 13

ॐ रुद्राय च ते ॐ वृषभाय नमः अविमुक्ताय असम्भवाय पुरुषाय च पूज्याय ईशानाय पौरुषाय पञ्च चोत्तरे विश्वरूपाय करालाय विकृतरूपाय अविकृतरूपाय विकृतौ(२) चापरे काले अप्सु माया च नैरृते ।१ दकारद्वितयस्थान इति ञ॥ ।उकारद्वितयस्थान इति ट॥ २ नियताविति ञ॥ , ट॥ च :प् १७५ एकापिङ्गलाय श्वेतपिङ्गलाय कृष्णपिङ्गलाय नमः मधुपिङ्गलाय नमः मधुपिङ्गलाय नियतौ अनन्ताय आद्रार्य शुष्काय पयोगणाय ।कालतत्त्वे ।करालाय विकरालाय द्वौ मायातत्त्वे ।सहस्रशीर्षाय सहस्रवक्त्राय सहस्रकरचरणाय सहस्रलिङ्गाय ।विद्यातत्त्वे ।सहस्राक्षाद्विन्यसेद् दक्षिणे हले ।एकजटाय द्विजटाय त्रिजटाय स्वाहा ।काराय स्वधाकाराय वषट्काराय वषट्काराय षड्रुद्राय ।ईशतत्त्वे तु वह्निपत्रे स्थिता गुह ।भूतपतये पशुपतये उमापतये कालाधिपतये ।सदाशिवाध्यक्ष्यतत्त्वे षट् पूज्याः पूर्वदले स्थिताः ।उमायै कुरूपधारिणि ॐ कुरु २ रुहिणि २ रुद्रोसि देवानां देवदेवविशाख हन २ दह २ पच २ मथ २ तुरु २ अरु २ सुरु २(१) रुद्रशान्तिमनुस्मर कृष्णपिङ्गल अकालपिशाचाधिपतिविश्वेश्वराय नमः ।शिवतत्त्वे कर्णिकायां पूज्यौ ह्य् उमामहेश्वरौ ।ॐ व्योमव्यापिने व्योमरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय शिवाय ।शिवतत्त्वे नव पदानि व्योमव्याप्यभिधास्यहि ।शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्यं योगिने ध्यानाहाराय नमः ।ॐ नमःशिवाय सर्वप्रभवे शिवाय ईशानमूर्धाय तत्पुरुषादिपञ्चवक्त्राय नवपदं पूर्वदले सदाख्ये पूजयेद्गुह ।अघोरहृदयाय वमदेवगुह्याय सद्योजातमूर्तये ।ॐ नमो नमः ।गुह्यातिगुह्याय गोप्त्रे अनिधनाय सर्वयोगाधिकृताय ज्योतीरूपाय अग्निपत्रे हीशतत्त्वे विद्यातत्त्वे द्वे याम्यगे परमेश्वराय चेतनाचेतन व्योमन व्यपिन प्रथम तेजस्तेजः मायातत्त्वे नैरृते कालतत्त्वे १ सूरु २ इति ञ॥ :प् १७६ ।अथ वारुणे ।ॐ धृ धृ नाना वां वां अनिधान निधनोद्भव शिव सर्वपरमात्मन् महादेव सद्भावेश्वर महातेज योगाधिपते मुञ्च २ प्रमथ २ ॐ सर्व २ ॐ भव २ ॐ भवोद्भव ।सर्वभूतसुखप्रद वायुपत्रे ऽथ नियतौ पुरुषे चोत्तरेन च ।सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रपर अनर्चित अस्तुतस्तु च साक्षिन २ तुरु २ पतङ्ग पिङ्ग २ ज्ञान २ शब्द २ सूक्ष्म २ शिव २ सर्वप्रद २ ॐ नमःशिवाय ॐ नमो नमः शिवाय ॐ नमो नमः ईशाने प्राकृते तत्त्वे पूजयेज्जुहुयाज्जपेत् ।ग्रहरोगादिमायार्तिशमनी सर्वसिद्धिकृत्

oṃ rudrāya ca te oṃ vṛṣabhāya namaḥ avimuktāya asambhavāya puruṣāya ca pūjyāya īśānāya pauruṣāya pañca cottare viśvarūpāya karālāya vikṛtarūpāya avikṛtarūpāya vikṛtau(2) cāpare kāle apsu māyā ca nairṛte / 1 dakāradvitayasthāna iti ña.. / ukāradvitayasthāna iti ṭa.. 2 niyatāviti ña.. , ṭa.. ca :p 175 ekāpiṅgalāya śvetapiṅgalāya kṛṣṇapiṅgalāya namaḥ madhupiṅgalāya namaḥ madhupiṅgalāya niyatau anantāya ādrārya śuṣkāya payogaṇāya / kālatattve / karālāya vikarālāya dvau māyātattve / sahasraśīrṣāya sahasravaktrāya sahasrakaracaraṇāya sahasraliṅgāya / vidyātattve / sahasrākṣādvinyased dakṣiṇe hale / ekajaṭāya dvijaṭāya trijaṭāya svāhā / kārāya svadhākārāya vaṣaṭkārāya vaṣaṭkārāya ṣaḍrudrāya / īśatattve tu vahnipatre sthitā guha / bhūtapataye paśupataye umāpataye kālādhipataye / sadāśivādhyakṣyatattve ṣaṭ pūjyāḥ pūrvadale sthitāḥ / umāyai kurūpadhāriṇi oṃ kuru 2 ruhiṇi 2 rudrosi devānāṃ devadevaviśākha hana 2 daha 2 paca 2 matha 2 turu 2 aru 2 suru 2(1) rudraśāntimanusmara kṛṣṇapiṅgala akālapiśācādhipativiśveśvarāya namaḥ / śivatattve karṇikāyāṃ pūjyau hy umāmaheśvarau / oṃ vyomavyāpine vyomarūpāya sarvavyāpine śivāya anantāya anāthāya anāśritāya śivāya / śivatattve nava padāni vyomavyāpyabhidhāsyahi / śāśvatāya yogapīṭhasaṃsthitāya nityaṃ yogine dhyānāhārāya namaḥ / oṃ namaḥśivāya sarvaprabhave śivāya īśānamūrdhāya tatpuruṣādipañcavaktrāya navapadaṃ pūrvadale sadākhye pūjayedguha / aghorahṛdayāya vamadevaguhyāya sadyojātamūrtaye / oṃ namo namaḥ / guhyātiguhyāya goptre anidhanāya sarvayogādhikṛtāya jyotīrūpāya agnipatre hīśatattve vidyātattve dve yāmyage parameśvarāya cetanācetana vyomana vyapina prathama tejastejaḥ māyātattve nairṛte kālatattve 1 sūru 2 iti ña.. :p 176 .atha vāruṇe / oṃ dhṛ dhṛ nānā vāṃ vāṃ anidhāna nidhanodbhava śiva sarvaparamātman mahādeva sadbhāveśvara mahāteja yogādhipate muñca 2 pramatha 2 oṃ sarva 2 oṃ bhava 2 oṃ bhavodbhava /sarvabhūtasukhaprada vāyupatre 'tha niyatau puruṣe cottarena ca / sarvasānnidhyakara brahmaviṣṇurudrapara anarcita astutastu ca sākṣina 2 turu 2 pataṅga piṅga 2 jñāna 2 śabda 2 sūkṣma 2 śiva 2 sarvaprada 2 oṃ namaḥśivāya oṃ namo namaḥ śivāya oṃ namo namaḥ īśāne prākṛte tattve pūjayejjuhuyājjapet / graharogādimāyārtiśamanī sarvasiddhikṛt

हिन्दी अर्थ

बचा, किंतु इस क्रियासे जो दोकी प्राप्ति हुई उसे अलग रखेंगे। विषम संख्यामेंसे एक घटा दिया जायगा। इससे शून्यकी प्राप्ति होगी। उसे दोके नीचे रख दें। जैसे ३ से एक निकालनेपर दो बचा, किंतु इस क्रियासे जो शून्यको प्राप्ति हुई, उसे २ के नीचे रखा गया। तीनसे एक निकालनेपर जो दो बचा था, उसे भी दो भागोंमें विभक्त करके आधा निकाल दिया गया। इस

English

"Om to Rudra... Om homage to the Bull; to the Avimukta, to the Unborn, to Purusha, to the Worshipful, to Ishana, to Paurusha, and five in the north; to Vishvarupa, to the Terrible, to the Deformed, to the Undeformed, the two deformed in the other time; to Kala; in the waters Maya; at southwest; to Ekapingala, to Shvetapingala, to Krishnapingala, homage; to Madhupingala; to Madhupingala in the Niyati; to Ananta; to the moist, to the dry; to the troop of waters; in the Time-principle; to Karala, to Vikarala — two in the Maya-principle; to Thousand-headed, thousand-faced, thousand-handed and -footed, thousand-lingaed — in the Vidya-principle. From the thousand-eyed one should place on the right plough; to Ekajata, to Dvijata, to Trijata svaha; to Kara, to Svadhakara, to Vashatkara, to Vashatkara, to the six Rudras — in the Isha-principle on the fire-leaf stationed, Guha. To the Lord of beings, Lord of animals, Lord of Uma, Overlord of Time; in the Sadashiva-overseer principle six are to be worshipped on the east petal. To Uma, of ugly form, Om do. Then in the west: Om dhri dhri nana vam vam, Anidhana, source of dissolution, Shiva, Supreme Self of all, Mahadeva, Lord of existence, great splendor, lord of yoga, release release, Pramatha, Om all, Om be, Om source of being, giver of happiness to all beings; in the wind-leaf, then in the Niyati, Purusha and north: maker of all presence, beyond Brahma, Vishnu and Rudra, unworshipped and unpraised, witness; (garbled syllables) knowledge, sound, subtle, Shiva, giver of all; Om homage to Shiva, Om homage homage to Shiva, Om homage homage" — in the Ishana, in the Prakrita principle one should worship, offer and recite; it quiets planets, disease and illusion-distress and does all success.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 322
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.