Agni Purana· Agni Purāṇa
7
अध्याय 7 / 381

Adhyaya 7

22 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

रामायणवर्णनं नारद उवाच रामो वशिष्ठं मातॄञ्च नत्वातिञ्च प्रणम्य सः ।अनसूयाञ्च तत्पत्नीं शरभङ्गं सुतीक्ष्णकम्

rāmāyaṇavarṇanaṃ nārada uvāca rāmo vaśiṣṭhaṃ mātṝñca natvātiñca praṇamya saḥ / anasūyāñca tatpatnīṃ śarabhaṅgaṃ sutīkṣṇakam

हिन्दी अर्थ

प्रातःकाल श्रीरामने रथसहित सुमन्त्रको विदा कर दिया तथा स्वयं लक्ष्मण और सीताके साथ नावसे गङ्गा-पार हो वे प्रयागमें गये। वहाँ उन्होंने महर्षि भरद्वाजको प्रणाम किया और उनको

English

Khara said to her that he will do so and went there with

अध्याय ७

श्लोक 2

१ यतो बली इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः गतो बली इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ नाहं राज्यं प्रयास्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राज्यं नाहं प्रयास्यामि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १६ अगस्त्यभ्रातरं नत्वा अगस्त्यन्तत्प्रसादतः ।धनुःखड्गञ्च सम्प्राप्य दण्डकारण्यमागतः

1 yato balī iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ gato balī iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 nāhaṃ rājyaṃ prayāsyāmi iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ rājyaṃ nāhaṃ prayāsyāmi iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 16 agastyabhrātaraṃ natvā agastyantatprasādataḥ / dhanuḥkhaḍgañca samprāpya daṇḍakāraṇyamāgataḥ

हिन्दी अर्थ

आज्ञा ले वहाँसे चित्रकूट पर्वतको प्रस्थान किया। चित्रकूट पहुँचकर उन्होंने वास्तुपूजा करनेके अनन्तर (पर्णकुटी बनाकर) मन्दाकिनीके तटपर निवास किया। रघुनाथजीने सीताको चित्रकूट

English

Being entreated by Sita, Rama (ran after that deer and) then killed that with an arrow. As it was dying, the deer said "O Slta and O Laksmana."3

अध्याय ७

श्लोक 3

जनस्थाने पञ्चवट्यां स्थितो गोदावरीतटे ।तत्र सूर्पणखायाता भक्षितुं तान् भयङ्करी

janasthāne pañcavaṭyāṃ sthito godāvarītaṭe / tatra sūrpaṇakhāyātā bhakṣituṃ tān bhayaṅkarī

हिन्दी अर्थ

पर्वतका रमणीय दृश्य दिखलाया। इसी समय एक कौएने सीताजीके कोमल श्रीअङ्गमें नखोंसे प्रहार किया। यह देख श्रीरामने उसके ऊपर सींकके अस्त्रका प्रयोग किया। जब वह कौआ

English

Dusaria and Trisiras were the commanders of Khara.

अध्याय ७

श्लोक 4

रामं सुरूपं दृष्ट्वा सा कामिनी वाक्यमब्रवीत् ।कस्त्वं कस्मात्समायातो भर्ता मे भव चार्थितः

rāmaṃ surūpaṃ dṛṣṭvā sā kāminī vākyamabravīt / kastvaṃ kasmātsamāyāto bhartā me bhava cārthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शरणमें आया, तब उन्होंने उसकी केवल एक आँख नष्ट करके उसे जीवित छोड़ दिया। श्रीरामचन्द्रजीके वनगमनके पश्चात् छठे दिनकी रातमें राजा दशरथने कौसल्यासे पहलेको एक

English

Marica remembered his past miserable experience at the sacrificial site of Visvamitra. Sec V. 8 above.

अध्याय ७

श्लोक 5

एतौ च भक्षयिष्यामि इत्य् उक्त्वा तं समुद्यता ।तस्या नासाञ्च कर्णौ च रामोक्तो लक्ष्मणो ऽच्छिनत्

etau ca bhakṣayiṣyāmi ity uktvā taṃ samudyatā / tasyā nāsāñca karṇau ca rāmokto lakṣmaṇo 'cchinat

हिन्दी अर्थ

घटना सुनायी, जिसमें उनके द्वारा कुमारावस्थामें सरयूके तटपर अनजानमें यज्ञदत्त-पुत्र श्रवणकुमारके मारे जानेका वृत्तान्त था। “ श्रबणकुमार पानी लेनेके लिये आया था। उस समय उसके घड़ेके

English

Marica imitated the voice of Rama while crying aloud.

अध्याय ७

श्लोक 6

रक्तं क्षरन्ती प्रययौ खरं भ्रातरमब्रवीत् ।मरिष्यामि विनासाहं खर जीवामि वै तदा

raktaṃ kṣarantī prayayau kharaṃ bhrātaramabravīt / mariṣyāmi vināsāhaṃ khara jīvāmi vai tadā

हिन्दी अर्थ

भरनेसे जो शब्द हो रहा था, उसको आहट पाकर मैंने उसे कोई जंगली जन्तु समझा और शब्दवेधी बाणसे उसका वध कर डाला। यह समाचार पाकर उसके पिता और माताको बड़ा

English

He lamented with grief (and said), "Where have you

अध्याय ७

श्लोक 7

रामस्य भार्या सीतासौ तस्यासील्लक्ष्मणो ऽनुजः ।तेषाम् यद्रुधिरं(१) सोष्णं पाययिष्यसि मां यदि

rāmasya bhāryā sītāsau tasyāsīllakṣmaṇo 'nujaḥ / teṣām yadrudhiraṃ(1) soṣṇaṃ pāyayiṣyasi māṃ yadi

हिन्दी अर्थ

शोक हुआ। वे बारंबार विलाप करने लगे। उस समय श्रवणकुमारके पिताने मुझे शाप देते हुए कहा-' राजन्! हम दोनों पति-पत्नी पुत्रके बिना शोकातुर होकर प्राणत्याग कर रहे हैं; तुम भी

English

Having seen him, Jatayu told that Ravana had carried her away. He (Jatayu) then died. (Rama) performed his obsequies. He then killed (the demon) Kabandha.1 Getting free from a curse, he (Kabandha) said to Rama, "You go to Sugriva."

अध्याय ७

श्लोक 8

खरस्तथेति तामुक्त्वा चतुर्दशसहस्रकैः ।रक्षसां दूषणेनागाद् योद्धुं(२) त्रिशिरसा सह

kharastatheti tāmuktvā caturdaśasahasrakaiḥ / rakṣasāṃ dūṣaṇenāgād yoddhuṃ(2) triśirasā saha

हिन्दी अर्थ

हमारी ही तरह पुत्रवियोगके शोकसे मरोगे; तुम्हारे पुत्र मरेंगे तो नहीं, किंतु उस समय तुम्हारे पास कोई पुत्र मौजूद न होगा।' कौसल्ये! आज उस शापका मुझे स्मरण हो रहा है। जान

English

Khara said "So be it" to her, and with fourteen thousand Rakshasas, with Dushana, he came to fight with Trishiras.

अध्याय ७

श्लोक 9

रामं रामो ऽपि युयुधे शरैर् विव्याध राक्षसान् ।हस्त्यश्वरथपादातं बलं निन्ये यमक्षयं

rāmaṃ rāmo 'pi yuyudhe śarair vivyādha rākṣasān / hastyaśvarathapādātaṃ balaṃ ninye yamakṣayaṃ

हिन्दी अर्थ

पड़ता है, अब इसी शोकसे मेरी मृत्यु होगी।'' इतनी कथा कहनेके पश्चात् राजाने “हा राम!

English

Rama also fought, piercing the Rakshasas with arrows; he sent their army of elephants, horses, chariots and infantry to Yama's abode.

अध्याय ७

श्लोक 10

त्रिशीर्षाणं खरं रौद्रं युध्यन्तञ्चैव दूषणम् ।ययौ सूर्पणखा लङ्कां रावणाग्रे ऽपतद् भुवि

triśīrṣāṇaṃ kharaṃ raudraṃ yudhyantañcaiva dūṣaṇam / yayau sūrpaṇakhā laṅkāṃ rāvaṇāgre 'patad bhuvi

हिन्दी अर्थ

कहकर स्वर्गलोकको प्रयाण किया। कौसल्याने समझा, महाराज शोकसे आतुर हैं; इस समय नींद आ गयी होगी। ऐसा विचार करके वे सो गयीं। प्रातःकाल जगानेवाले सूत, मागध और

English

Trishiras, terrible Khara and Dushana, fighting — Shurpanakha went to Lanka and fell on the ground before Ravana.

अध्याय ७

श्लोक 11

अब्रवीद्रावणं क्रुद्धा न त्वं राजा न रक्षकः ।खरादिहन्तू रामस्य सीतां भार्यां हरस्व च

abravīdrāvaṇaṃ kruddhā na tvaṃ rājā na rakṣakaḥ / kharādihantū rāmasya sītāṃ bhāryāṃ harasva ca

हिन्दी अर्थ

बन्दीजन सोते हुए महाराजको जगाने लगे; किंतु वे न जगे

English

Angry, she said to Ravana: "You are not a king nor a protector. Take Sita, the wife of Rama, the slayer of Khara and others.

अध्याय ७

श्लोक 12

रामलक्ष्मणरक्तस्य पानाज्जीवामि नान्यथा ।तथेत्याह च तच् छ्रुत्वा मारीचं प्राह वै व्रज

rāmalakṣmaṇaraktasya pānājjīvāmi nānyathā / tathetyāha ca tac chrutvā mārīcaṃ prāha vai vraja

हिन्दी अर्थ

तब उन्हें मरा हुआ जान रानी कौसल्या “हाय! मैं मारी गयी' कहकर पृथ्वीपर गिर पड़ीं। फिर तो समस्त नर-नारी फूट-फूटकर रोने लगे। तत्पश्चात् महर्षि वसिष्ठने राजाके

English

I live by drinking the blood of Rama and Lakshmana, not otherwise." He said "So be it," and heard it, then said to Maricha, "Go,

अध्याय ७

श्लोक 13

स्वर्णचित्रमृगो भूत्वा रामलक्ष्मणकर्षकः ।१ हृद्रुधिरमिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः २ रक्षसां सहसा प्रायाद्योद्धुमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १७ सीताग्रे तां हरिष्यामि अन्यथा मरणं तव

svarṇacitramṛgo bhūtvā rāmalakṣmaṇakarṣakaḥ / 1 hṛdrudhiramiti kha, ga, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 2 rakṣasāṃ sahasā prāyādyoddhumiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 17 sītāgre tāṃ hariṣyāmi anyathā maraṇaṃ tava

हिन्दी अर्थ

शवको तैलभरी नौकामें रखवाकर भरतको उनके ननिहालसे तत्काल बुलवाया। भरत और शत्रुघ्न अपने मामाके राजमहलसे निकलकर सुमन्त्र आदिके साथ शीघ्र ही अयोध्यापुरीमें आये।

English

become a golden spotted deer, luring Rama and Lakshmana; I shall carry off Sita in front of them, otherwise you will die."

अध्याय ७

श्लोक 14

मारीचो रावणं प्राह रामो मृत्युर्धनुर्धरः(१) ।रावणादपि मर्तव्यं मर्तव्यं राघवादपि

mārīco rāvaṇaṃ prāha rāmo mṛtyurdhanurdharaḥ(1) / rāvaṇādapi martavyaṃ martavyaṃ rāghavādapi

हिन्दी अर्थ

यहाँका समाचार जानकर भरतको बड़ा दुःख हुआ। कैकेयीको शोक करती देख उसकी कठोर शब्दोंमें निन्दा करते हुए बोले-' अरी! तूने मेरे माथे कलङ्कका टीका लगा दिया-मेरे

English

Maricha said to Ravana: "Rama, the archer, is death; I must die by Ravana too, I must die by Rama too.

अध्याय ७

श्लोक 15

अवश्यं यदि मर्तव्यं वरं रामो न रावणः ।इति मत्वा मृगो भूत्वा सीताग्रे व्यचरन्मुहुः

avaśyaṃ yadi martavyaṃ varaṃ rāmo na rāvaṇaḥ / iti matvā mṛgo bhūtvā sītāgre vyacaranmuhuḥ

हिन्दी अर्थ

सिरपर अपयशका भारी बोझ लाद दिया।' फिर उन्होंने कौसल्याको प्रशंसा करके तैलपूर्ण नौकामें रखे हुए पिताके शवका सरयूतटपर अन्त्येष्टि- संस्कार किया। तदनन्तर वसिष्ठ आदि गुरुजनोंने

English

If I must die in any case, better Rama than Ravana." Thinking so, as a deer he wandered repeatedly before Sita.

अध्याय ७

श्लोक 16

सीतया प्रेरितो(२) रामः शरेणाथावधीच्च तं ।म्रियमाणो मृगः प्राह हा सीते लक्ष्मणेति च

sītayā prerito(2) rāmaḥ śareṇāthāvadhīcca taṃ / mriyamāṇo mṛgaḥ prāha hā sīte lakṣmaṇeti ca

हिन्दी अर्थ

कहा--' भरत! अब राज्य ग्रहण करो।' भरत बोले--'मैं तो श्रीरामचन्द्रजीको ही राजा मानता हूँ। अब उन्हें यहाँ लानेके लिये वनमें जाता हूँ।' ऐसा कहकर वे वहाँसे दल-बलसहित चल दिये

English

Urged by Sita, Rama then slew him with an arrow. Dying, the deer cried "Ah Sita, ah Lakshmana!"

अध्याय ७

श्लोक 17

सौमित्रिः सीतयोक्तो ऽथ विरुद्धं राममागतः ।रावणोप्यहरत् सीतां हत्वा गृध्रं जटायुषं

saumitriḥ sītayokto 'tha viruddhaṃ rāmamāgataḥ / rāvaṇopyaharat sītāṃ hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣaṃ

हिन्दी अर्थ

और श्रृङ्गवेरपुर होते हुए प्रयाग पहुँचे। वहाँ महर्षि भरद्वाजने उन सबको भोजन कराया। फिर भरद्वाजको नमस्कार करके वे प्रयागसे चले और चित्रकूटमें श्रीराम एवं लक्ष्मणके समीप आ

English

Told by Sita, Lakshmana went to Rama, who was upset; Ravana too abducted Sita, killing the vulture Jatayu.

अध्याय ७

श्लोक 18

जटायुषा स भिन्नाङ्गो(३) अङ्केनादाय जानकीम् ।गतो लङ्कामशोकाख्ये धारयामास चाब्रवीत्

jaṭāyuṣā sa bhinnāṅgo(3) aṅkenādāya jānakīm / gato laṅkāmaśokākhye dhārayāmāsa cābravīt

हिन्दी अर्थ

पहुँचे। वहाँ भरतने श्रीरामसे कहा--' रघुनाथजी !

English

With his body torn by Jatayu, he took Janaki on his lap, went to Lanka, and held her in the Ashoka grove, saying:

अध्याय ७

श्लोक 19

भव भार्या ममाग्र्या त्वं राक्षस्यो रक्ष्यतामियम् ।रामो हत्वा तु मारीचं दृष्ट्वा लक्ष्मणमब्रवीत्

bhava bhāryā mamāgryā tvaṃ rākṣasyo rakṣyatāmiyam / rāmo hatvā tu mārīcaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇamabravīt

हिन्दी अर्थ

अब आप अयोध्यामें चलकर राज्य ग्रहण करें। मैं आपको आज्ञाका पालन करते हुए वनमें जाऊँगा।' यह सुनकर श्रीरामने पिताका तर्पण किया और भरतसे कहा-- तुम मेरी चरणपादुका

English

"Be my chief wife; let the Rakshasis guard her." Rama, having slain Maricha, saw Lakshmana and said:

अध्याय ७

श्लोक 20

मायामृगो ऽसौ सौमित्रे यथा त्वमिह चागतः ।तथा सीता हृता नूनं नापश्यत् स गतो ऽथ ताम्

māyāmṛgo 'sau saumitre yathā tvamiha cāgataḥ / tathā sītā hṛtā nūnaṃ nāpaśyat sa gato 'tha tām

हिन्दी अर्थ

लेकर अयोध्या लौट जाओ। मैं राज्य करनेके लिये नहीं चलूँगा। पिताके सत्यकी रक्षाके लिये चीर एवं जटा धारण करके वनमें ही रहुँगा।' श्रीरामके ऐसा कहनेपर सदल-बल भरत लौट

English

"That was a magic deer, Lakshmana; as you have come here, so surely Sita has been taken." He went and did not see her.

अध्याय ७

श्लोक 21

शुशोच विललापार्तो मान्त्यक्त्वा क्व गतासि वै ।लक्ष्मणाश्वासितो रामो मार्गयामास(४) जानकीम्

śuśoca vilalāpārto māntyaktvā kva gatāsi vai / lakṣmaṇāśvāsito rāmo mārgayāmāsa(4) jānakīm

हिन्दी अर्थ

गये और अयोध्या छोड़कर नन्दिग्राममें रहने लगे। वहाँ भगवान्की चरण-पादुकाओंकी पूजा करते हुए वे राज्यका भली-भाँति पालन करने लगे

English

He grieved and lamented in pain: "Leaving me, where have you gone?" Comforted by Lakshmana, Rama searched for Janaki.

अध्याय ७

श्लोक 22

दृष्ट्वा जटायुस्तं प्राह रावणो हृतवांश् च तां ।मृतो ऽथ संस्कृतस्तेन कबन्धञ्चावधीत्ततः शापमुक्तो ऽब्रवीद्रामं स त्वं सुग्रीवमाव्रज

dṛṣṭvā jaṭāyustaṃ prāha rāvaṇo hṛtavāṃś ca tāṃ / mṛto 'tha saṃskṛtastena kabandhañcāvadhīttataḥ śāpamukto 'bravīdrāmaṃ sa tvaṃ sugrīvamāvraja

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें 'रामायण-कथाके अन्तर्गत अयोध्याकाण्डकी कथाका वर्णन नामक छठा अध्याय पूरा हुआ

English

Seeing Jatayu, who told him that Ravana had taken her, and when he died he was cremated by him; then he killed Kabandha, who, freed from a curse, said to Rama: "Go to Sugriva."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.