Agni Purana· Agni Purāṇa
6
अध्याय 6 / 381

Adhyaya 6

49 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ49 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 1

श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् ।राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

śrīrāmāvatāravarṇanaṃ nārada uvāca bharate 'tha gate rāmaḥ pitrādīnabhyapūjayat / rājā daśaratho rāmam uvāca śṛṇu rāghava

हिन्दी अर्थ

जाकर मुनिसे अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षा पायी और ताड़का नामवाली निशाचरीका वध किया। फिर उन बलवान् वीरने मारीच नामक राक्षसको मानवास्त्रसे मोहित करके दूर फेंक दिया और

English

After hearing the words of the father and others, Raghava said that he will do accordingly. He worshipped the gods and informed the news to Kausalya.

अध्याय ६

श्लोक 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः ।मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

guṇānurāgādrājye tvaṃ prajābhirabhiṣecitaḥ / manasāhaṃ prabhāte te yauvarājyaṃ dadāmi ha

हिन्दी अर्थ

यज्ञविघातक राक्षस सुबाहुको दल-बलसहित मार डाला। इसके बाद वे कुछ कालतक मुनिके सिद्धाश्रममें ही रहे। तत्पश्चात् विश्वामित्र आदि महर्षियोंके साथ लक्ष्मणसहित श्रीराम मिथिला-

English

The king told Vasistha and others to gather the materials required for the coronation of Rama and went to Kaikeyi.

अध्याय ६

श्लोक 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव ।राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

rātrau tvaṃ sītayā sārdhaṃ saṃyataḥ suvrato bhava / rājñaś ca mantriṇaścāṣṭau savasiṣṭhās tathābruvan

हिन्दी अर्थ

नरेशका धनुष-यज्ञ देखनेके लिये गये॥ २--९॥

English

After seeing the decoration of the city of Ayodhya and knowing that the coronation of Rama is to take place, Manthara informed her friend Kaikeyi (accordingly).

अध्याय ६

श्लोक 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः(१) ।अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः(२)

sṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ(1) / aśoko dharmapālaś ca sumantraḥ savasiṣṭhakaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

अपनी माता अहल्याके उद्धारको वार्ता सुनकर संतुष्ट हुए शतानन्दजीने निमित्त-कारण बनकर श्रीरामसे विश्वामित्र मुनिके प्रभावका वर्णन किया । राजा जनकने अपने यज्ञमें मुनियोंसहित

English

Having been pulled by Rama by the foot by mistake> on account of that enmity she desired of Rama's sojourn to the forest.

अध्याय ६

श्लोक 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः ।स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

pitrādivacanaṃ śrutvā tathetyuktvā sa rāghavaḥ / sthito devārcanaṃ kṛtvā kauśalyāyai nivedya tat

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीका पूजन किया । श्रीरामने धनुषको चढ़ा दिया और उसे अनायास ही तोड़ डाला।

English

"O! Kaikeyl! you get up (and see) the anointment of Rama. There is no doubt (that it is) death (itself) for your son, to me and to you" (said Manthara).

अध्याय ६

श्लोक 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने ।सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

rājovāca vasiṣṭhādīn rāmarājyābhiṣecane / sambhārān sambhavantu sma ity uktvā kaikeyīṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

कन्या सीताको, जिसके विवाहके लिये पराक्रम ही शुल्क निश्चित किया गया था, श्रीरामचन्द्रजीको समर्पित किया। श्रीरामने भी अपने पिता राजा दशरथ आदि गुरुजनोंके मिथिलामें पधारनेपर

English

"O! stupid girl you protect Bharata, yourself and me from Raghava. Raghava will be the king in future and then his son."

अध्याय ६

श्लोक 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं ।भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी(३)

ayodhyālaṅkṛtiṃ dṛṣṭvā jñātvā rāmābhiṣecanaṃ / bhaviṣyatītyācacakṣe kaikeyīṃ mantharā sakhī(3)

हिन्दी अर्थ

सबके सामने सीताका विधिपूर्वक पाणिग्रहण

English

She (Kaikeyi) being encouraged by the deformed lady (Manthara), who saw meaning in the worthless thing, said (to Tier), " (Tell) me a good plan which would make it work."

अध्याय ६

श्लोक 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः ।तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

pādau gṛhītvā rāmeṇa karṣitā sāparādhataḥ / tena vaireṇa sā rāma- vanavāsañca kāṅkṣati

हिन्दी अर्थ

उर्मिलाको अपनी पत्नी बनाया। राजा जनकके छोटे भाई कुशध्वज थे। उनकी दो कन्याएँ थीं-- श्रुतकीर्ति और माण्डवी। इनमें माण्डवीके साथ भरतने और श्रुतकीर्तिके साथ शत्रुघ्नने विवाह

English

"Without which Rama, I cannot live (even) a moment,

अध्याय ६

श्लोक 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं ।मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

kaikeyi tvaṃ samuttiṣṭha rāmarājyābhiṣecanaṃ / maraṇaṃ tava putrasya mama te nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

किया। तदनन्तर राजा जनकसे भलीभाँति पूजित हो श्रीरामचन्द्रजीने वसिष्ठ आदि महर्षियोंके साथ वहाँसे प्रस्थान किया। मार्गमें जमदग्निनन्दन परशुरामको जीतकर वे अयोध्या पहुँचे। वहाँ

English

Having spent the night on the banks ofthe (river) Tamasa (he went away) leaving the people. Not finding him in the morning they all returned to Ayodhya again.

अध्याय ६

श्लोक 10

१ राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः २ सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः ३ मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १२ कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ ।उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

1 rājyavardhana iti kha, ga, gha cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 2 sumantraś ca vaśiṣṭhaka iti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakacatuṣṭayapāṭhaḥ 3 mantharāsatī iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ mantharā satīmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 12 kabjayoktañca tac chrutvā ekamābharaṇaṃ dadau / uvāca me yathā rāmas tathā me bharataḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर भरत और शत्रुघ्न अपने मामा राजा युधाजित्की राजधानीको चले गये॥ १०--१५॥

English

The lamenting king also went to the apartments of Kausalya extremely grief-stricken. Being separated from the king all the citizens and women wept.

अध्याय ६

श्लोक 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् ।कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

upāyantu na paśyāmi bharato yena rājyabhāk / kaikeyīmabravīt kruddhā hāraṃ tyaktvātha mantharā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “श्रीरामायण-कथाके अन्तर्गत बालकाण्डमें आये हुए विषयका वर्णन सम्बन्धी पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

Rama, being seated in the chariot and wearing the bark- garments went to Sfngabcrapura. Being entertained by Guha** there, he resorted to the foot of the IndgudI (tree).

अध्याय ६

श्लोक 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् ।भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

bāliśe rakṣa bharatam ātmānaṃ māñca rāghavāt / bhavitā rāghavo rājā rāghavasya tataḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

अयोध्याकाण्डकी संक्षिप्त कथा

English

Kalaratri, tluTnight of destruction at the end of the world is identified with the Goddess Durga.

अध्याय ६

श्लोक 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते ।देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

rājavaṃśastu kaikeyi bharatāt parihāsyate / devāsure purā yuddhe śambareṇa hatāḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं-भरतके ननिहाल चले

English

Then (they) having performed the Vaslupuja (propitia¬ tory rites at the house site), stayed on the banks of the Manda- kinl (Ganges). And (then) Raghava showed the Citrakuta (mountain) to Sita.

अध्याय ६

श्लोक 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया ।वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

rātrau bhartā gatastatra rakṣito vidyayā tvayā / varadvayantadā prādād yācedānīṃ nṛpañca tat

हिन्दी अर्थ

माता आदिके सेवा-सत्कारमें रहने लगे। एक दिन राजा दशरथने श्रीरामचन्द्रजीसे कहा--

English

With an arrow (Rama) plucked one of the eyes of the crow which was tearing her (Sita) with (its) nails. Then the crow sought refuge in the celestials.

अध्याय ६

श्लोक 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च ।यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

rāmasya ca vanevāsaṃ nava varṣāṇi pañca ca / yauvarājyañca bharate tadidānīṃ pradāsyati

हिन्दी अर्थ

सिंहासनपर अभिषिक्त कर दिया है-प्रजाकी यह हार्दिक इच्छा है कि तुम युवराज बनो; अतः

English

The men and women then wept. Then Bharata along with Satrughna was hurriedly brought to the city from the royal palace by Vasistha and others.

अध्याय ६

श्लोक 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी ।उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं(१) कारयिष्यति

protsāhitā kubjayā sā anarthe cārthadarśinī / uvāca sadupāyaṃ me kaccittaṃ(1) kārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

कल प्रातःकाल मैं तुम्हें युवराजपद प्रदान कर दूँगा। आज रातमें तुम सीता-सहित उत्तम व्रतका पालन करते हुए संयमपूर्वक रहो।' राजाके आठ

English

Having seen the grief-stricken Kaikey! he reproached (her) out of grief. " (You) have made censure fall on the head" and praised Kausalya.

अध्याय ६

श्लोक 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता ।द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

krodhāgāraṃ praviṣṭātha patitā bhuvi mūrchitā / dvijādīnarcayitvātha rājā daśarathastadā

हिन्दी अर्थ

अनुमोदन किया। उन आठ मन्त्रियोके नाम इस प्रकार हैं--दृष्टि, जयन्त, विजय, सिद्धार्थ, राज्यवर्धन, अशोक, धर्मपाल तथा सुमन्त्रं । इनके अतिरिक्त वसिष्ठजी भी मन्त्रणा देते थे। पिता और

English

(Bharata said), "I will not go to the city. I swear, I will be remaining with matted locks." On being urged by Rama, Bharata returned to Nandigrama and stationed there with his army, leaving the sandal at Ayodhya and worshipping it ruled over the kingdom.

अध्याय ६

श्लोक 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी ।रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

dadarśa kekayīṃ ruṣṭām uvāca kathamīdṛśī / rogārtā kiṃ bhayodvignā kimicchasi karomi tat

हिन्दी अर्थ

१. यहाँ मूलमें, “प्रभावतः ' पद “प्रभाव: ' के अर्थमें है। यहाँ 'तसि' प्रत्यय पञ्चम्यन्तका बोधक नहीं है। सार्वविभक्तिक 'तसि' के नियमानुसार प्रथमान्त पदसे यहाँ “तसि' प्रत्यय हुआ है, ऐसा मानना चाहिए । २. वाल्मीकीय रामायण, बालकाण्ड ७। ३ में इन मन्त्रियोंके नाम इस प्रकार आये हैँ- धृष्टि, जयन्त, विजय, सुराष्ट्र, राष्ट्रवर्धन, अकोप,

English

He saw Kaikeyi angry and said, "Why are you thus? Are you sick, afraid or troubled? What do you wish? I shall do it."

अध्याय ६

श्लोक 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् ।शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

yena rāmeṇa hi vinā na jīvāmi muhūrtakam / śapāmi tena kuryāṃ vai vāñchitaṃ tava sundari

हिन्दी अर्थ

धर्मपाल तथा सुमन्त्र।

English

"Without Rama I cannot live even a moment; I swear by him, I shall do what you desire, fair one."

अध्याय ६

श्लोक 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् ।वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

satyaṃ brūhīti sovāca nṛpaṃ mahyaṃ dadāsi cet / varadvayaṃ pūrvadattaṃ satyāt tvaṃ dehi me nṛpa

हिन्दी अर्थ

कहकर उनकी आज्ञा शिरोधार्य की और माता कौसल्याको यह शुभ समाचार बताकर देवताओंकी पूजा करके वे संयममें स्थित हो गये। उधर महाराज दशरथ वसिष्ठ आदि मन्त्रियोंको यह

English

"Speak the truth," she said: "If you give me, O king, the two boons given before, give them to me, O king, by your truth.

अध्याय ६

श्लोक 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः ।१ कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् १३ सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

caturdaśasamā rāmo vane vasatu saṃyataḥ / 1 kathitamiti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 13 sambhārair ebhiradyaiva bharatotrābhiṣecyatām

हिन्दी अर्थ

कहकर कि ' आपलोग श्रीरामचन्द्रके राज्याभिषेककी सामग्री जुटायें', कैकेयीके भवनमें चले गये। कैकेयीके मन्थरा नामक एक दासी थी, जो बड़ी दुष्टा थी। उसने अयोध्याकी सजावट होती देख,

English

Let Rama live in the forest, restrained, for fourteen years; with these preparations let Bharata be anointed here today.

अध्याय ६

श्लोक 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप ।तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

viṣaṃ pītvā mariṣyāmi dāsyasi tvaṃ na cennṛpa / tac chrutvā mūrchito bhūmau vajrāhata ivāpatat

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजीके राज्याभिषेकको बात जानकर रानी कैकेयीसे सारा हाल कह सुनाया। एक बार किसी अपराधके कारण श्रीरामचन्द्रजीने मन्थराको उसके पैर पकड़कर घसीटा था। उसी वैरके कारण

English

If you do not, O king, I shall drink poison and die." Hearing that, he fell fainting to the ground as if struck by a thunderbolt.

अध्याय ६

श्लोक 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ।किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

muhūrtāccetanāṃ prāpya kaikeyīmidamabravīt / kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa mayā vā pāpaniś caye

हिन्दी अर्थ

वह सदा यही चाहती थी कि रामका वनवास हो जाय

English

After a moment regaining consciousness, he said to Kaikeyi: "What has Rama done to you, or I, O sinful one,

अध्याय ६

श्लोक 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि ।केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

yanmāmevaṃ bravīṣi tvaṃ sarvalokāpriyaṅkari / kevalaṃ tvatpriyaṃ kṛtvā bhaviṣyāmi suninditaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्थरा बोली--कैकेयी ! तुम उठो, रामका

English

that you speak to me thus, disliked by the whole world? Only by doing what pleases you shall I be greatly blamed.

अध्याय ६

श्लोक 25

या त्वं भार्या(१) कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः ।प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

yā tvaṃ bhāryā(1) kālarātrī bharato nedṛśaḥ sutaḥ / praśādhi vidhavā rājyaṃ mṛte mayi gate sute

हिन्दी अर्थ

स्वामीकी रक्षा की थी। इसके लिये महाराजने तुझे दो वर देनेकी प्रतिज्ञा की थी। इस समय उन्हीं दोनों वरोंको उनसे माँग। एक वरके द्वारा रामका चौदह वर्षोके लिये वनवास और दूसरेके द्वारा

English

You, wife, a night of death — Bharata is not such a son. Rule as a widow when I am dead and my son gone."

अध्याय ६

श्लोक 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् ।कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

satyapāśanibaddhastu rāmamāhūya cābravīt / kaikeyyā vañcito rāma rājyaṃ kuru nigṛhya mām

हिन्दी अर्थ

भरतका युवराजपदपर अभिषेक माँग ले। राजा इस समय वे दोनों वर दे देंगे

English

Bound by the noose of truth, he called Rama and said: "Rama, cheated by Kaikeyi, restrain me and rule the kingdom.

अध्याय ६

श्लोक 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः ।पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

tvayā vane tu vastavyaṃ kaikeyībharato nṛpaḥ / pitarañcaiva kaikeyīṃ namaskṛtya pradakṣiṇaṃ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मन्थराके प्रोत्साहन देनेपर कैकेयी अनर्थमें ही अर्थकी सिद्धि देखने लगी और

English

You must live in the forest; let Bharata and Kaikeyi be king." Having saluted his father and Kaikeyi, with circumambulation,

अध्याय ६

श्लोक 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः ।सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

kṛtvā natvā ca kauśalyāṃ samāśvasya salakṣmaṇaḥ / sītayā bhāryayā sārdhaṃ sarathaḥ sasumantrakaḥ

हिन्दी अर्थ

है। राजा मेरा मनोरथ अवश्य पूर्ण करेंगे।' ऐसा कहकर वह कोपभवनमें चली गयी और पृथ्वीपर अचेत-सी होकर पड़ रही। उधर महाराज दशरथ ब्राह्मण आदिका पूजन करके जब कैकेयीके

English

having bowed to Kaushalya and comforted her, with Lakshmana, together with his wife Sita, with chariot and Sumantra,

अध्याय ६

श्लोक 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः ।मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

datvā dānāni viprebhyo dīnānāthebhya eva saḥ / mātṛbhiś caiva viprādyaiḥ śokārtair nirgataḥ purāt

हिन्दी अर्थ

भवनमें आये तो उसे रोषमें भरी हुई देखा। तब राजाने पूछा--' सुन्दरी ! तुम्हारी ऐसी दशा क्यों

English

having given gifts to Brahmins, the poor and the helpless, he left the city, with mothers and Brahmins and others sorrowing.

अध्याय ६

श्लोक 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च ।प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

uṣitvā tamasātīre rātrau paurān vihāya ca / prabhāte tamapaśyanto 'yodhyāṃ te punarāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

राज्याभिषेक होने जा रहा है। यह तुम्हारे पुत्रके हो रही है? तुम्हें कोई रोग तो नहीं सता रहा लिये, मेरे लिये और तुम्हारे लिये भी मृत्युके है? अथवा किसी भयसे व्याकुल तो नहीं हो?

English

Having spent the night on the bank of the Tamasa and leaving the citizens, at dawn those who did not see him returned to Ayodhya.

अध्याय ६

श्लोक 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः ।पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

rudan rājāpi kauśalyā- gṛhamāgāt suduḥkhitaḥ / paurā janā striyaḥ sarvā rurudū rājayoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

समान भयंकर वृत्तान्त है-इसमें कोई संदेह नहीं है

English

The king too, weeping, deeply sorrowful, went to Kaushalya's house; the citizens, women and all the king's wives wept.

अध्याय ६

श्लोक 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ ।गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः(२)

rāmo rathasthaścīrāḍhyaḥ śṛṅgaverapuraṃ yayau / guhena pūjitastatra iṅgudīmūlamāśritaḥ(2)

हिन्दी अर्थ

मन्थरा कुबड़ी थी। उसको बात सुनकर रानी कैकेयीको प्रसन्नता हुई। उन्होंने कुन्जाको एक आभूषण उतारकर दिया और कहा- मेरे लिये तो जैसे राम हैं, वैसे ही मेरे पुत्र भरत भी

English

Rama, riding in his chariot, clad in bark, went to Shringaverapura; honored by Guha there, he rested under an ingudi tree.

अध्याय ६

श्लोक 33

१ न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः २ संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः :प् १४ लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ ।सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

1 na tvaṃ bhāryā iti ga, gha, cha, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ 2 saṃśrita iti ga, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ :p 14 lakṣmaṇaḥ sa guho rātrau cakraturjāgaraṃ hi tau / sumantraṃ sarathaṃ tyaktvā prātar nāvātha jāhnavīṃ

हिन्दी अर्थ

हैं। मुझे ऐसा कोई उपाय नहीं दिखायी देता, जिससे भरतको राज्य मिल सके।' मन्थराने उस हारको फेंक दिया और कुपित होकर कैकेयीसे कहा

English

Lakshmana and Guha kept vigil in the night; leaving Sumantra with the chariot, in the morning they crossed the Ganga by boat.

अध्याय ६

श्लोक 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् ।भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

rāmalakṣmaṇasītāś ca tīrṇā āpuḥ prayāgakam / bharadvājaṃ namaskṛtya citrakūṭaṃ giriṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

मन्थरा बोली--ओ नादान! तू भरतको, अपनेको और मुझे भी रामसे बचा। कल राम राजा होंगे। फिर रामके पुत्रोंको राज्य मिलेगा कैकेयी! अब राजवंश भरतसे दूर हो जायगा।

English

Rama, Lakshmana and Sita crossed and reached Prayaga; saluting Bharadvaja, they went to Mount Chitrakuta.

अध्याय ६

श्लोक 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे ।सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

vāstupūjāntataḥ kṛtvā sthitā mandākinītaṭe / sītāyai darśayāmāsa citrakūṭañca rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं भरतको राज्य दिलानेका एक उपाय बताती हूँ। पहलेकी बात है । देवासुर-संग्राममें शम्बरासुरने

English

Having then performed the house-site worship, they stayed on the bank of the Mandakini; Rama showed Chitrakuta to Sita.

अध्याय ६

श्लोक 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ।ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

nakhair vidārayantantāṃ kākantaccakṣurākṣipat / aiṣikāstreṇa śaraṇaṃ prāpto devān vihāyasaḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्ण करता हूँ। जिन श्रीरामके बिना मैं क्षणभर भी जीवित नहीं रह सकता, उन्हींकी शपथ खाकर कहता हूँ, तुम्हारा मनोरथ अवश्य पूर्ण करूँगा। सच-सच बताओ, क्या चाहती हो?' कैकेयी

English

The crow, tearing her with its claws, struck at her eye; by a blade-of-grass missile it sought refuge and went through the sky, abandoning the gods.

अध्याय ६

श्लोक 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् ।कौशल्यां स कथां पौर्वां(१) यदज्ञानद्धतः पुरा

rāme vanaṃ gate rājā ṣaṣṭhe 'hni niśi cābravīt / kauśalyāṃ sa kathāṃ paurvāṃ(1) yadajñānaddhataḥ purā

हिन्दी अर्थ

हों, तो अपने सत्यकी रक्षाके लिये पहलेके दिये हुए दो वरदान देनेकी कृपा करें। मैं चाहती हूँ, राम चौदह वर्षांतक संयमपूर्वक वनमें निवास करें और इन सामग्रियोंके द्वारा आज ही भरतका

English

When Rama had gone to the forest, on the sixth day at night the king told Kaushalya the earlier story of what he had once done through ignorance.

अध्याय ६

श्लोक 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः ।शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

kaumāre śarayūtīre yajñadattakumārakaḥ / śabdabhedācca kumbhena śabdaṃ kurvaṃś ca tatpitā

हिन्दी अर्थ

ये दोनों वरदान आप मुझे नहीं देंगे तो में विष पीकर मर जाऊँगी।' यह सुनकर राजा दशरथ वज्रसे आहत हुएकी भाँति मूच्छित होकर भूमिपर गिर पड़े। फिर थोड़ी देरमें चेत होनेपर उन्होंने

English

In youth, on the bank of the Sarayu, the boy Yajnadatta, by confusion of the sound, making the sound with a pitcher, his father

अध्याय ६

श्लोक 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः ।पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

śaśāpa vilapanmātrā śokaṃ kṛtvā rudanmuhuḥ / putraṃ vinā mariṣyāvas tvaṃ ca śokānmariṣyasi

हिन्दी अर्थ

दशरथ बोले--पापपूर्ण विचार रखनेवाली

English

lamented and cursed him with his mother, weeping again and again in grief: "You too will die of sorrow, without your son, as we shall die."

अध्याय ६

श्लोक 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम ।कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

putraṃ vinā smaran śokāt kauśalye maraṇaṃ mama / kathāmuktvātha hā rāmam uktvā rājā divaṅgataḥ

हिन्दी अर्थ

कैकेयी! तू समस्त संसारका अप्रिय करनेवाली रहे ॥ २६--३३॥

English

"Remembering that, Kaushalya, my death will be from grief without my son." Having told the tale and cried "Ah Rama," the king went to heaven.

अध्याय ६

श्लोक 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा ।सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

suptaṃ mattvātha kauśalyā suptā śokārtameva sā / suprabhāte gāyanāś ca sūtamāgadhavandinaḥ

हिन्दी अर्थ

है। अरी! मैंने या रामने तेरा क्या बिगाडा है, जो तू मुझसे ऐसी बात कहती है ? केवल तुझे प्रिय लगनेवाला यह कार्य करके मैं संसारमें भलीभाँति निन्दित हो जाऊँगा। तू मेरी स्त्री नहीं, कालरात्रि

English

Thinking him asleep, Kaushalya slept, herself sorrow-stricken; in the early morning the singers, bards, heralds and praise-singers

अध्याय ६

श्लोक 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः(२) ।कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्(३)

prabodhakā bodhayanti na ca budhyatyasau mṛtaḥ(2) / kauśalyā taṃ mṛtaṃ jñātvā hā hatāsmīti cābravīt(3)

हिन्दी अर्थ

है। मेरा पुत्र भरत ऐसा नहीं है। पापिनी! मेरे पुत्रके चले जानेपर जब मैं मर जाऊँगा तो तू विधवा होकर राज्य करना

English

awakened him, but he did not wake, being dead. Knowing him dead, Kaushalya cried "Alas, I am slain!"

अध्याय ६

श्लोक 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा ।वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

narā nāryo 'tha rurudur ānīto bharatastadā / vaśiṣṭhādyaiḥ saśatrughnaḥ śīghraṃ rājagṛhātpurīm

हिन्दी अर्थ

राजा दशरथ सत्यके बन्धनमें बँधे थे। उन्होंने श्रीरामचन्द्रजीको बुलाकर कहा --' बेटा कैकेयीने मुझे ठग लिया। तुम मुझे कैद करके राज्यको अपने अधिकारमें कर लो। अन्यथा तुम्हें बनमें

English

Men and women wept; Bharata was then brought quickly from Rajagriha to the city with Shatrughna by Vasishtha and others.

अध्याय ६

श्लोक 44

१ पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १५ दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः ।अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

1 pūrvāmiti ga, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 nṛpa iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 cāpataditi ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 15 dṛṣṭvā saśokāṃ kaikeyīṃ nindayāmāsa duḥkhitaḥ / akīrtiḥ pātitā mūrdhni kauśalyāṃ sa praśasya ca

हिन्दी अर्थ

निवास करना होगा और कैकेयीका पुत्र भरत राजा बनेगा।' श्रीरामचन्द्रजीने पिता और कैकेयीको प्रणाम करके उनकी प्रदक्षिणा की और कौसल्याके चरणोंमें मस्तक झुकाकर उन्हें सान्त्वना दी। फिर

English

Seeing Kaikeyi grieved, he censured her in sorrow; dishonor was placed on her head, and he praised Kaushalya.

अध्याय ६

श्लोक 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे ।वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

pitarantailadroṇisthaṃ saṃskṛtya sarayūtaṭe / vaśiṣṭhādyair janair ukto rājyaṃ kurviti so 'bravīt

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मण और पत्नी सीताको साथ ले, ब्राह्मणों, दीनों और अनाथोंको दान देकर, सुमन्त्रसहित रथपर बैठकर वे नगरसे बाहर निकले। उस समय माता-पिता आदि शोकसे आतुर हो रहे

English

Having performed the rites for his father, placed in an oil vessel, on the bank of the Sarayu, told by Vasishtha and others to rule, he said:

अध्याय ६

श्लोक 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली(१) ।शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

vrajāmi rāmamānetuṃ rāmo rājā mato balī(1) / śṛṅgaveraṃ prayāgañca bharadvājena bhojitaḥ

हिन्दी अर्थ

थे। उस रातमें श्रीरामचन्द्रजीने तमसा नदीके तटपर निवास किया। उनके साथ बहुत-से पुरवासी भी गये थे। उन सबको सोते छोड़कर वे आगे बढ़ गये। प्रातःकाल होनेपर जब

English

"I shall go to bring Rama; Rama is the strong king acknowledged." At Shringavera and Prayaga he was fed by Bharadvaja.

अध्याय ६

श्लोक 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः ।पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

namaskṛtya bharadvājaṃ rāmaṃ lakṣmaṇamāgataḥ / pitā svargaṃ gato rāma ayodhyāyāṃ nṛpo bhava

हिन्दी अर्थ

श्रीरामचन्द्रजी नहीं दिखायी दिये तो नगरनिवासी निराश होकर पुनः अयोध्या लौट आये। श्रीरामचन्द्रजीके चले जानेसे राजा दशरथ बहुत दुःखी हुए। वे रोते-रोते कैकेयीका महल छोड़कर

English

Saluting Bharadvaja, he came to Rama and Lakshmana: "Father has gone to heaven, Rama; be king in Ayodhya.

अध्याय ६

श्लोक 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः ।रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

ahaṃ vanaṃ prayāsyāmi tvadādeśapratīkṣakaḥ / rāmaḥ śrutvā jalaṃ datvā gṛhītvā pāduke vraja

हिन्दी अर्थ

कौसल्याके भवनमें चले आये। उस समय नगरके समस्त स्त्री-पुरुष और रनिवासकी स्त्रियाँ फूट-फूटकर रो रही थीं। श्रीरामचन्द्रजीने चीरवस्त्र धारण कर रखा था। वे रथपर बैठे-बैठे शृङ्गवेरपुर

English

I shall go to the forest awaiting your command." Hearing it, Rama gave water offerings and said, "Take my sandals and go.

अध्याय ६

श्लोक 49

राज्यायाहन्नयास्यामि(२) सत्याच्चीरजटाधरः ।रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

rājyāyāhannayāsyāmi(2) satyāccīrajaṭādharaḥ / rāmokto bharataścāyān nandigrāme sthito balī tyaktvāyodhyāṃ pāduke te pūjya rājyamapālayat

हिन्दी अर्थ

जा पहुँचे। वहाँ निषादराज गुहने उनका पूजन, स्वागत-सत्कार किया। श्रीरघुनाथजीने इङ्गुदी- वृक्षकी जड्के निकट विश्राम किया। लक्ष्मण और गुह दोनों रातभर जागकर पहरा देते

English

I shall not come back for the kingdom, bound by truth, wearing bark and matted hair." Told by Rama, Bharata came and, the strong one, stayed at Nandigrama; leaving Ayodhya, he honored the sandals and guarded the kingdom.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.