Agni Purana· Agni Purāṇa
88
अध्याय 88 / 381

Adhyaya 88

52 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ52 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८८

श्लोक 1

निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच सन्धानं शान्त्यतीतायाः शान्त्या सार्धं विशुद्धया ।कुर्वीत पूर्ववत्तत्र तत्त्ववर्णादि तद् यथा

nirvāṇadīkṣākathanaṃ īśvara uvāca sandhānaṃ śāntyatītāyāḥ śāntyā sārdhaṃ viśuddhayā / kurvīta pūrvavattatra tattvavarṇādi tad yathā

हिन्दी अर्थ

'शिरसे स्वाहा, “शिखायै वषट्', "कवचाय

English

(The preceptor) should blend the beatific principle surpassing peace with the pure beatific principle of peace and write the principles of letters with that as before. Om, hrim, ksaum, haum, ham (are the syllables used for) the union.

अध्याय ८८

श्लोक 2

ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि उभौ शक्तिशिवौ तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिकं ।दीपकं रोचिकञ्चैव मोचकं चोर्ध्वगामि च

oṃ hīṃ kṣauṃ hauṃ hāṃ iti sandhānāni ubhau śaktiśivau tattve bhuvanāṣṭakasiddhikaṃ / dīpakaṃ rocikañcaiva mocakaṃ cordhvagāmi ca

हिन्दी अर्थ

स्थापित करे-यही ' अमृतीकरण' है । चैतन्यशक्ति भगवान् शंकरका हृदय है, आठ प्रकारका ऐश्वर्य उनका सिर है, वशित्व उनकी शिखा है तथा अभेद्य तेज भगवान् महेश्वरका कवच है। उनका

English

Then (the beatific principle of) the thread should be consecrated with (the recitation of) the mantras of the tuft (and) heart ending with "oblations" and should be drawn out of the head of the thread with the inhalation of breath and showing the srnimudra (posture with fingers denoting a goad).

अध्याय ८८

श्लोक 3

व्योमरूपमनाथञ्च स्यादनाश्रितनष्टमं ।ओङ्कारपदमीशाने मन्त्रो वर्णाश् च षोडश

vyomarūpamanāthañca syādanāśritanaṣṭamaṃ / oṅkārapadamīśāne mantro varṇāś ca ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

दुःसह प्रताप ही समस्त विध्नोंका निवारण करनेवाला अस्त्र है। हृदय आदिको पूर्वमें रखकर क्रमशः ' नमः ', 'स्वधा', स्वाहा’ और “बौषट्' का क्रमशः उच्चारण करके पाद्य आदि

English

Having gathered it with the retention of breath, it should be projected into the fire-receptacle with the exhalation of breath (and showing the mudra known as) udbhava (posture with fingers denoting generation), after having consecrated with (the mantra of) the heart ending with "obeisance".

अध्याय ८८

श्लोक 4

अकारादिविसर्गान्ता वीजेन देहकारकौ ।कुहूश् च शङ्खिनी नाड्यौ देवदत्तधनञ्जयौ

akārādivisargāntā vījena dehakārakau / kuhūś ca śaṅkhinī nāḍyau devadattadhanañjayau

हिन्दी अर्थ

निवेदन करे ॥ ५७-६१ ३ ॥

English

All the worship etc. of this should be accomplished as (it would be done) for the beatitude of non-action after having invoked lord Sadasiva and worshipping him and making

अध्याय ८८

श्लोक 5

मरुतौ स्पर्शनं श्रोत्रं इन्द्रिये विषयो नभः ।शब्दो गुणो ऽस्यावस्था तु तुर्यातीता तु पञ्चमी

marutau sparśanaṃ śrotraṃ indriye viṣayo nabhaḥ / śabdo guṇo 'syāvasthā tu turyātītā tu pañcamī

हिन्दी अर्थ

पाद्यको आराध्यदेवके युगल चरणारविन्दोंमें, आचमनको मुखारविन्दमें तथा अर्ध्य, दूर्वा, पुष्प और अक्षतको इष्टदेवके मस्तकपर चढ़ाना चाहिए। इस प्रकार दस संस्कारोंसे परमेश्वर शिवका

English

(The lord should be addressed by the preceptor as follows):

अध्याय ८८

श्लोक 6

हेतुः सदाशिवो देव इति तत्त्वादिसञ्चयं ।सञ्चिन्त्य शान्त्यतीताख्यं विदध्यात्ताडनादिकं

hetuḥ sadāśivo deva iti tattvādisañcayaṃ / sañcintya śāntyatītākhyaṃ vidadhyāttāḍanādikaṃ

हिन्दी अर्थ

संस्कार करके गन्ध-पुष्प आदि पञ्च-उपचारोंसे विधिपूर्वक उनकी पूजा करे। पहले जलसे देवविग्रहका अभ्युक्षण (अभिषेक) करके राई- लोन आदिसे उबटन और मार्जन करना चाहिए।

English

After having invoked the (divine) parents and having made offerings and achieving their presence, the disciple should gently be struck on the chest with the syllable consecrat¬ ed by (the mantra of) the heart.

अध्याय ८८

श्लोक 7

कलापाशं समाताड्य फडन्तेन विभिद्य च ।प्रविश्यान्तर् नमो ऽन्तेन फडन्तेन वियोजयेत्

kalāpāśaṃ samātāḍya phaḍantena vibhidya ca / praviśyāntar namo 'ntena phaḍantena viyojayet

हिन्दी अर्थ

ये पाँच मन्त्र इस प्रकार हैं-

English

Om, ham, hum, ham, phat. Having entered (the heart) with (the repetition of) this (mantra), the psychic energy should be divided by showing the ahkua mudra (formation with the fingers denoting a goad) and with the weapon along with the noose.

अध्याय ८८

श्लोक 8

शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं सृणिमुद्रया ।पूरकेण समाकृष्य पाशं मस्तकसूत्रतः

śikhāhṛtsampuṭībhūtaṃ svāhāntaṃ sṛṇimudrayā / pūrakeṇa samākṛṣya pāśaṃ mastakasūtrataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् अर्घ्यजलकी बूँदों और पुष्प आदिसे अभिषेक करके गडुओंमें रखे हुए जलके द्वारा धीरे-धीरे भगवान्को नहलावे। दूध, दही, घी, मधु और शक्कर आदिको क्रमशः ईशान, तत्पुरुष,

English

Om, ham, hah, An7m, phat. Having drawn it (with this mantra ) duly consecrated and ending with "oblations55, it should be united with his own soul by concluding with "obeisance55, after having seized it.

अध्याय ८८

श्लोक 9

कुम्भकेन समादाय रेचकेनोद्भवाख्यया ।हृत्सम्पुटनमो ऽन्तेन वह्निं कुण्डे निवेशयेत्

kumbhakena samādāya recakenodbhavākhyayā / hṛtsampuṭanamo 'ntena vahniṃ kuṇḍe niveśayet

हिन्दी अर्थ

अघोर, वामदेव और सद्योजात--इन पाँच” मन्त्रोंद्वारा अभिमन्त्रित करके उनके द्वारा बारी-बारीसे स्नान करावे। उनको परस्पर मिलाकर पञ्चामृत बना ले और उससे भगवानको नहलावे। इससे

English

Om, ham, ham, him, obeisance to the soul. After having meditated on the union of the (divine) parents as before by (showing) the udbhava mudra (posture with the fingers denoting generation), (the preceptor) should place (the psychic princi¬ ple) in the womb of the goddess with the same {mantra) and by the left.

अध्याय ८८

श्लोक 10

अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव साधयेत् ।सदाशिवं समावाह्य पूजयित्वा प्रतर्प्य च

asyāḥ pūjādikaṃ sarvaṃ nivṛtteriva sādhayet / sadāśivaṃ samāvāhya pūjayitvā pratarpya ca

हिन्दी अर्थ

भोग और मोक्षकी प्राप्ति होती है। पूर्वोक्त दूध- दही आदिमें जल और धूप मिलाकर उन सबके द्वारा इष्ट देवता-सम्बन्धी मूल-मन्त्रके उच्चारणपूर्वक भगवान् शिवको स्नान करावे

English

The (rites of) garbhadhana etc. should be done as laid down earlier. One should repeat (the mantra of) release and the bondage is cut off with that of the principal {mantra).

अध्याय ८८

श्लोक 11

सदा ख्याते ऽधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं ।भाव्यं त्वयानुकूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति

sadā khyāte 'dhikāre 'smin mumukṣuṃ dīkṣayāmyahaṃ / bhāvyaṃ tvayānukūlena bhaktyā vijñāpayediti

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर जौके आटेसे चिकनाई मिटाकर इच्छानुसार शीतल जलसे स्नान करावे। अपनी शक्तिके अनुसार चन्दन, केसर आदिसे युक्त जलह्वारा स्नान कराकर शुद्ध वस्त्रसे इष्टदेवके

English

As before five times five oblations should be done with (the mantra of) weapons for the sake of cutting the bonds and to destroy the evil forces in the disciple.

अध्याय ८८

श्लोक 12

पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधी ।हृत्सम्पुटात्मवीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्

pitrorāvāhanaṃ pūjāṃ kṛtvā tarpaṇasannidhī / hṛtsampuṭātmavījena śiṣyaṃ vakṣasi tāḍayet

हिन्दी अर्थ

श्रीविग्रहको अच्छी तरह पॉछे। उसके बाद अर्घ्य निवेदन करे। देवताके ऊपर हाथ न घुमावे। शिवलिङ्गके मस्तकभागको कभी पुष्पसे शून्य न रखे। तत्पश्चात् अन्यान्य उपचार समर्पित करे।

English

With the repetition of the mantra of weapons seven times the principal mantra of beatitude the bonds should be cut, with the scissor.

अध्याय ८८

श्लोक 13

ॐ हां हूं हं फट् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः ।शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाङ्कुशमुद्रया

oṃ hāṃ hūṃ haṃ phaṭ praviśya cāpyanenaiva caitanyaṃ vibhajettataḥ / śastreṇa pāśasaṃyuktaṃ jyeṣṭhayāṅkuśamudrayā

हिन्दी अर्थ

(स्नानके पश्चात् देवविग्रहको वस्त्र और यज्ञोपवीत धारण कराकर) चन्दन-रोली आदिका अनुलेप करे। फिर शिव-सम्बन्धी मन्त्र बोलकर पुष्प अर्पण करते हुए पूजन करे। धूपके पात्रका

English

Om, ham, to the noose of beatitude beyond that of peace hah, hum, phat. (Then the preceptor) should bid farewell to the noose as described earlier, make it into a circle, place it in the ladle filled with clarified butter and cast it into fire with the {mantra of) weapons and of beatitude.

अध्याय ८८

श्लोक 14

ॐ हां हूं हं फट्(१) स्वाहान्तेन तदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना ।गृहीत्वा तन्नमो ऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्

oṃ hāṃ hūṃ haṃ phaṭ(1) svāhāntena tadākṛṣya tenaiva puṭitātmanā / gṛhītvā tannamo 'ntena nijātmani niyojayet

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-मन्त्र (फट्)-से प्रोक्षण करके शिव-

English

Five oblations should be made with (the mantra of) the weapon for the removal of the goad of bonds. Eight oblations should be made for compensating atonements.

अध्याय ८८

श्लोक 15

ॐ हां हं हीं आत्मने नमः(२) १ ॐ हां हुं हः फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ हां हं ह्रीमात्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७९ पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया ।वामया तदनेनैव(१) देव्या गर्भे नियोजयेत्

oṃ hāṃ haṃ hīṃ ātmane namaḥ(2) 1 oṃ hāṃ huṃ haḥ phaṭ iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hāṃ haṃ hrīmātmane nama iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 279 pūrvavat pitṛsaṃyogaṃ bhāvayitvodbhavākhyayā / vāmayā tadanenaiva(1) devyā garbhe niyojayet

हिन्दी अर्थ

पूजित घण्टा बजाते हुए गुग्गुलका धूप जलावे। फिर “शिवाय नमः।' बोलकर अमृतके समान

English

Having invoked lord Sadasiva with (the mantra of) the weapon and done appeasement, one should submit suzerainty as laid down before.

अध्याय ८८

श्लोक 16

गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् ।मूलेन पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैव शतं जपेत्

garbhādhānādikaṃ sarvaṃ pūrvoktavidhinā caret / mūlena pāśaśaithilye niṣkṛtyaiva śataṃ japet

हिन्दी अर्थ

(१) ३ ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर््रह्मणो ब्रह्मा शिवो मेऽस्तु सदा शिवोम्॥

English

" Om, ham, Sadasiva, accept fees (in the form of) the principle of mind. Oblations. O (lord) Sadasiva! You should never remain as a bond for this being whose all shackles have been destroyed. You hear the mandate of lord Siva.55

अध्याय ८८

श्लोक 17

मलशक्तितिरोधाने पाशानाञ्च वियोजने ।पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादायुधेन यथा पुरा

malaśaktitirodhāne pāśānāñca viyojane / pañcapañcāhutīrdadyādāyudhena yathā purā

हिन्दी अर्थ

(२) २» तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्॥

English

Then (the preceptor) should place drops. of water of arghya (offered for washing) on the head of the disciple as completion. Having requested the divine parents with great devotion to forgive they should be bid adieu.

अध्याय ८८

श्लोक 18

पाशानायुधमन्त्रेण सप्रवाराभिजप्तया ।छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजयुजा यथा

pāśānāyudhamantreṇa sapravārābhijaptayā / chindyādastreṇa kartaryā kalāvījayujā yathā

हिन्दी अर्थ

(४) ३ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो बल-

English

"O Parents! You have been put to trouble for the sake of initiating this disciple. Having discarded that gracefully depart with pleasure to your own place."

अध्याय ८८

श्लोक 19

ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशानस्त्रेण पूर्ववत् ।घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

oṃ hāṃ śāntyatītakalāpāśāya haḥ hūṃ phaṭ visṛjya vartulīkṛtya pāśānastreṇa pūrvavat / ghṛtapūrṇe śruve datvā kalāstreṇaiva homayet

हिन्दी अर्थ

(५) ३ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः । भवे भवे नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः॥

English

(The preceptor) should then cut off the tuft (of the disciple) of the form of knowledge to a length of four finger- breadths with the scissors, the weapon of lord Siva, (duly) consecrated with the mantra of the tuft.

अध्याय ८८

श्लोक 20

अस्त्रेण जुहुयात् पज्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये ।प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः

astreṇa juhuyāt pajca pāśāṅkuśanivṛttaye / prāyaścittaniṣedhārthaṃ dadyādaṣṭāhutīstataḥ

हिन्दी अर्थ

सुस्वादु जलसे भगवानको आचमन करावे। इसके बाद आरती उतारकर पुनः पूर्ववत् आचमन करावे। फिर प्रणाम करके देवताकी आज्ञा ले भोगाङ्गोंको पूजा करे ॥ ६७--७१॥

English

" Om, klim; to the tuft, hum, phaf, om, hah, to the weapon, hum, phaf." Then those (cuttings) should be set in a ladle full of clarified butter in which a ball of cow-dung is kept in the mid¬ dle and cast into fire with (the recitation of) the mantra of weapon

अध्याय ८८

श्लोक 21

सदाशिवं हृदावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे ।पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं

sadāśivaṃ hṛdāvāhya kṛtvā pūjanatarpaṇe / pūrvoktavidhinā kuryādadhikārasamarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

अग्निकोणमें चन्द्रमाके समान उज्ज्वल हृदयका, ईशानकोणमें सुवर्णके समान कान्तिवाले सिरका, नैऋत्यकोणमें लाल रंगकी शिखाका तथा वायव्यकोणमें काले रंगके कवचका पूजन करे।

English

After having washed the two kinds of ladles and after bathing the disciple, the self (preceptor) should sip waters and gently beat the soul thus blended with the mantra of the weapon.

अध्याय ८८

श्लोक 22

ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य सदाशिव ।बन्धाय न त्वया स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति

oṃ hāṃ sadāśiva manovindu śulkaṃ gṛhāṇa svāhā niḥśeṣadagdhapāśasya paśorasya sadāśiva / bandhāya na tvayā stheyaṃ śivājñāṃ śrāvayediti

हिन्दी अर्थ

फिर अग्निवर्ण नेत्र और कृष्ण-पिङ्गल अस्त्रका पूजन करके चतुर्मुख ब्रह्मा और चतुर्भुज विष्णु आदि देवताओंको कमलके दलोंमें स्थित मानकर इन सबकी पूजा करे। पूर्व आदि दिशाओंमें

English

It should be disjoined, drawn and worshipped as before to the end of twelve (kinds of worship) and placed in the petals of the lotus of his own heart.

अध्याय ८८

श्लोक 23

मूलेन जुहुयात् पूर्णां विसृजेत्तु सदाशिवं ।ततो विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं

mūlena juhuyāt pūrṇāṃ visṛjettu sadāśivaṃ / tato viśuddhamātmānaṃ śaraccandramivoditaṃ

हिन्दी अर्थ

दाढ़ोंके समान विकराल, वज्रतुल्य अस्त्रका भी पूजन करे

English

He should have his head and neck expanded in unison with the pronunciation of the nasal sound (om), having his sight fixed and (the heart) filled with contemplation of the Supreme Being.

अध्याय ८८

श्लोक 24

संहारमुद्रया रौद्र्या संयोज्य गुरुरात्मनि ।कुर्वीत शिष्यदेहस्थमुद्धृत्योद्भवमुद्रया

saṃhāramudrayā raudryā saṃyojya gururātmani / kurvīta śiṣyadehasthamuddhṛtyodbhavamudrayā

हिन्दी अर्थ

मूल स्थानमें ३ हां हूं शिवाय नमः।' बोलकर पूजन करे। ' ॐ हां हृदयाय नमः, हीं शिरसे स्वाहा।' बोलकर हृदय और सिरकी पूजा करे। 'हूं शिखायै वषट्' बोलकर शिखाकी,

English

Having gathered the six paths1 in the form of nerves from the pitcher, the sacrificial pit, the pupil and from one's own soul, (the preceptor) should place them at the head of the sacrificial ladle.

अध्याय ८८

श्लोक 25

दद्यादाप्यायनायास्य मस्तके ऽर्घ्याम्बुविन्दुकं ।क्षमयित्वा महाभक्त्या पितरौ विसृजेत्तथा

dadyādāpyāyanāyāsya mastake 'rghyāmbuvindukaṃ / kṣamayitvā mahābhaktyā pitarau visṛjettathā

हिन्दी अर्थ

“हैं कवचाय हुम्।' कहकर कवचकी तथा 'हः अस्त्राय फट्।' बोलकर अस्त्रक पूजा करे। इसके बाद परिवारसहित भगवान् शिवको क्रमशः

English

The form of the sound {om), which has permeated the susumna (an artery of human body), is the third one. There would be calm absorption of the mind in the seventh

अध्याय ८८

श्लोक 26

१ वामया हृदयेनैवेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २८० खेदितौ शिष्यदीक्षायै यन्मया पितरौ युवां ।कारुण्यनान्मोक्षयित्वा तद्व्रज त्वं स्थानमात्मनः

1 vāmayā hṛdayenaiveti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 280 kheditau śiṣyadīkṣāyai yanmayā pitarau yuvāṃ / kāruṇyanānmokṣayitvā tadvraja tvaṃ sthānamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

नैवेद्य, आचमनीय, करोद्वर्तन, ताम्बूल, मुखवास (इलायची आदि) तथा दर्पण अर्पण करे। तदनन्तर देवाधिदेवके मस्तकपर दूर्वा, अक्षत और पवित्रक चढ़ाकर हृदय (नमः )-से अभिमन्त्रित मूलमन्त्रका

English

After having inhaled the breath and retaining it while keeping the mouth little open, (the preceptor) should utter the principal (mantra) and (accomplish) the repose of the soul of

अध्याय ८८

श्लोक 27

शिखामन्त्रितकर्तर्या बोधशक्तिस्वरूपिणीं ।शिखां छिद्याच्छिवास्त्रेण शिष्यस्य चतुरङ्गुलां

śikhāmantritakartaryā bodhaśaktisvarūpiṇīṃ / śikhāṃ chidyācchivāstreṇa śiṣyasya caturaṅgulāṃ

हिन्दी अर्थ

एक सौ आठ बार जप करे। तत्पश्चात् कवचसे

English

The letter ha (should be deemed as resting) in

अध्याय ८८

श्लोक 28

ॐ क्लीं शिखायै हूं फट्(१) ॐ हः अस्त्राय हूं फट् स्रुचि तां घृतपूर्णायां गोविड्गोलकमध्यगां(२) ।संविधायास्त्रमन्त्रेण हूं फडन्तेन होमयेत्

oṃ klīṃ śikhāyai hūṃ phaṭ(1) oṃ haḥ astrāya hūṃ phaṭ sruci tāṃ ghṛtapūrṇāyāṃ goviḍgolakamadhyagāṃ(2) / saṃvidhāyāstramantreṇa hūṃ phaḍantena homayet

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें

English

Then above that the letter ma (should be made to occupy) four finger breadths over the heart. The syllable om

अध्याय ८८

श्लोक 29

ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट् प्रक्षाल्य स्रुक्स्रुवौ शिष्यं संस्नाप्याचम्य च स्वयं ।योजनिकास्थानमात्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्

oṃ hauṃ haḥ astrāya hūṃ phaṭ prakṣālya sruksruvau śiṣyaṃ saṃsnāpyācamya ca svayaṃ / yojanikāsthānamātmānaṃ śastramantreṇa tāḍayet

हिन्दी अर्थ

आवेष्टित एवं अस्त्रके द्वारा सुरक्षित अक्षत-कुश, पुष्प तथा उद्धव नामक मुद्रासे भगवान् शिवसे इस प्रकार प्रार्थना करे ॥ ७४-७७ ३ ॥

English

The letter ma, expressive of (lord) Rudra, occupy the region of the palate for four aiigulas. imi ar Y> phonetic sign, expressive of lord Isvara should occupy the

अध्याय ८८

श्लोक 30

वियोज्याकृष्य सम्पूज्य(३) पूर्ववद् द्वादशान्ततः ।आत्मीयहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्

viyojyākṛṣya sampūjya(3) pūrvavad dvādaśāntataḥ / ātmīyahṛdayāmbhojakarṇikāyāṃ niveśayet

हिन्दी अर्थ

“प्रभो! गुह्यसे भी अति गुह्य वस्तुकी आप रक्षा करनेवाले हैं। आप मेरे किये हुए इस जपको ग्रहण करें, जिससे आपके रहते हुए आपको कृपासे मुझे सिद्धि प्राप्त हो” ॥ ७८ ई ॥

English

The syllable om, (the essence of) Lord 'ouldbe

अध्याय ८८

श्लोक 31

पूरितं श्रुवमाज्येन विहिताधोमुखश्रुचा ।नित्योक्तविधिना।अदाय शङ्खसन्निभमुद्रया

pūritaṃ śruvamājyena vihitādhomukhaśrucā / nityoktavidhinā.adāya śaṅkhasannibhamudrayā

हिन्दी अर्थ

भोगको इच्छा रखनेवाला उपासक उपर्युक्त श्लोक पढ़कर, मूल मन्त्रके उच्चारणपूर्वक दाहिने हाथसे अर्घ्य-जल ले भगवानूके वरकी मुद्रासे युक्त हाथमें अर्घ्य निवेदन करे। फिर इस प्रकार

English

After having offered an oblation of clarified butter into the fire for lord Siva with the mantra of lord Siva ending with vausaf for the sake of stability of the union.

अध्याय ८८

श्लोक 32

प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः ।समदृष्टिशिवश्चान्तः परभावसमन्वितः

prasāritaśirogrīvo nādoccārānusārataḥ / samadṛṣṭiśivaścāntaḥ parabhāvasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रार्थना करे--'देव! शंकर! हम कल्याणस्वरूप आपके चरणोंकी शरणमें आये हैं। अतः सदा हम जो कुछ भी शुभाशुभ कर्म करते आ रहे हैं, उन सबको आप नष्ट कर दीजिये-निकाल फेंकिये।

English

With head and neck extended, following the utterance of nada, even-visioned, Shiva within, endowed with supreme feeling,

अध्याय ८८

श्लोक 33

कुम्भमण्डलवह्निभ्यः(४) शिष्यादपि निजात्मनः ।गृहीत्वा षड्विधविधानं श्रुगग्रे प्राणनाडिकं

kumbhamaṇḍalavahnibhyaḥ(4) śiṣyādapi nijātmanaḥ / gṛhītvā ṣaḍvidhavidhānaṃ śrugagre prāṇanāḍikaṃ

हिन्दी अर्थ

हूं क्षः। शिव ही दाता हैं, शिव ही भोक्ता हैं, शिव ही यह सम्पूर्ण जगत् हैं, शिवकी सर्वत्र जय हो। जो शिव हैं, वही मैं हूँ

English

from the pot, mandala and fire, from the disciple and from one's own self, having taken the sixfold rule, at the tip of the ladle the channel of breath,

अध्याय ८८

श्लोक 34

सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा ।प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपमपरन्ततः

sañcintya vinduvad dhyātvā kramaśaḥ saptadhā yathā / prathamaṃ prāṇasaṃyogasvarūpamaparantataḥ

हिन्दी अर्थ

इन दो श्लोकोंको पढ़कर अपना किया हुआ जप आराध्यदेवको समर्पित कर दे। तत्पश्चात् जपे हुए शिव-मन्त्रका दशांश भी जपे (यह हवनकी पूर्तिके लिये आवश्यक है।) फिर अर्घ्य देकर

English

having contemplated it like a bindu, meditating in order sevenfold: the first the form of union with breath, then another,

अध्याय ८८

श्लोक 35

१ ॐ हूं शिखायै हूं फट् इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ गोविन्दलोकमध्यगामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ वियोज्याकृष्य सङ्गृह्येति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ कुण्डमण्डलवह्निभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २८१ हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं मन्त्रसञ्ज्ञकं ।पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्

1 oṃ hūṃ śikhāyai hūṃ phaṭ iti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ hrīṃ śikhāyai hraṃ phaḍiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 govindalokamadhyagāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 viyojyākṛṣya saṅgṛhyeti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 kuṇḍamaṇḍalavahnibhya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 281 hṛdayādikramoccāravisṛṣṭaṃ mantrasañjñakaṃ / pūrakaṃ kumbhakaṃ kṛtvā vyādāya vadanaṃ manāk

हिन्दी अर्थ

भगवानूकी स्तुति करे। अन्तमें अष्टमूर्तिधारी आराध्यदेव शिवकी परिक्रमा करके उन्हें साष्टाङ्ग प्रणाम करे। नमस्कार और शिव-ध्यान करके चित्रमें अथवा अग्नि आदिमें भगवान् शिवके उद्देश्यसे यजन-

English

released by the order of utterance beginning with the heart, called mantra; having done inhalation and retention, opening the mouth slightly,

अध्याय ८८

श्लोक 36

सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपन्तु तृतीयकं ।सप्तमे कारणे त्यागात्प्रशान्तविखरं लयः

suṣumṇānugataṃ nādasvarūpantu tṛtīyakaṃ / saptame kāraṇe tyāgātpraśāntavikharaṃ layaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करना चाहिए॥ ८२--८४॥

English

the third, following the Sushumna, of the nature of nada; in the seventh, from abandoning the cause, the dissolution of the quiet vikhara.

अध्याय ८८

श्लोक 37

शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारस्तच्छक्तिविखरं मतं ।प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितं

śaktinādordhvasañcārastacchaktivikharaṃ mataṃ / prāṇasya nikhilasyāpi śaktiprameyavarjitaṃ

हिन्दी अर्थ

'शिव-पूजाकी विधिका वर्णन” नामक

English

The upward movement of power and nada is held the power-vikhara; of all breath, free of what power can measure,

अध्याय ८८

श्लोक 38

तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतञ्च सप्तमं ।तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकं

tatkālavikharaṃ ṣaṣṭhaṃ śaktyatītañca saptamaṃ / tadetad yojanāsthānaṃ vikharantattvasañjñakaṃ

हिन्दी अर्थ

चौहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

the sixth is the time-vikhara, and the seventh beyond power; this is the place of union called principle-vikhara.

अध्याय ८८

श्लोक 39

पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक् ।शनैर् उदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयं

pūrakaṃ kumbhakaṃ kṛtvā vyādāya vadanaṃ manāk / śanair udīrayan mūlaṃ kṛtvā śiṣyātmano layaṃ

हिन्दी अर्थ

१. गुह्यातिगुह्यगोप्ता त्वं गृहाणास्मत्कृतं जपम्। सिद्धिर्भवतु मे येन त्वत्प्रसादात् त्वयि स्थिते॥ (अग्नि० पु० ७४--७८ ३ ॥)

English

Having done inhalation and retention and opening the mouth slightly, slowly uttering the root, making the dissolution of the disciple's self,

अध्याय ८८

श्लोक 40

हकारे तडिदाकारे षडध्वजप्राणरूपिणि ।उकारं परतो नाभेर्वितस्तिं व्याप्य संस्थितं

hakāre taḍidākāre ṣaḍadhvajaprāṇarūpiṇi / ukāraṃ parato nābhervitastiṃ vyāpya saṃsthitaṃ

हिन्दी अर्थ

२. यत्किंचित्कुर्महे देव सदा सुकृतदुष्कृतम्॥

English

in the letter Ha, lightning-shaped, of the nature of the breath of the six paths; the letter U beyond, a span above the navel, pervading;

अध्याय ८८

श्लोक 41

ततः परं मकारन्तु हृदयाच्चतुरङ्गुलं ।ओङ्कारं वाचकं विष्णोस्ततो ऽष्टाङ्गुलकण्ठकं

tataḥ paraṃ makārantu hṛdayāccaturaṅgulaṃ / oṅkāraṃ vācakaṃ viṣṇostato 'ṣṭāṅgulakaṇṭhakaṃ

हिन्दी अर्थ

तन्मे शिवपदस्थस्य हूं क्षः क्षेपय शंकर। शिवो दाता शिवो भोक्ता शिवः सर्वमिदं जगत्॥

English

then beyond that the letter Ma four fingers from the heart; Om, denoting Vishnu; then the throat eight fingers;

अध्याय ८८

श्लोक 42

चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकं ।तद्वल्ललाटमध्यस्थं विन्दुमीश्वरवाचकं

caturaṅgulatālusthaṃ makāraṃ rudravācakaṃ / tadvallalāṭamadhyasthaṃ vindumīśvaravācakaṃ

हिन्दी अर्थ

(अग्नि० ७४।८०-८२)

English

Ma at the palate four fingers, denoting Rudra; likewise the bindu in the middle of the forehead denoting Ishvara;

अध्याय ८८

श्लोक 43

नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकं ।शक्तिं च ब्रह्मरन्ध्रस्थां त्यजन्नित्यमनुक्रमात्

nādaṃ sadāśivaṃ devaṃ brahmarandhrāvasānakaṃ / śaktiṃ ca brahmarandhrasthāṃ tyajannityamanukramāt

हिन्दी अर्थ

शिवपूजाके अङ्गभूत होमकी विधि

English

nada, the god Sadashiva, ending at the Brahma-aperture; and the power standing at the Brahma-aperture, continually leaving in order,

अध्याय ८८

श्लोक 44

दिव्यं पिपीलिकास्पर्शं तस्मिन्नेवानुभूय च ।द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे

divyaṃ pipīlikāsparśaṃ tasminnevānubhūya ca / dvādaśānte pare tattve paramānandalakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

भगवान् महेश्वर कहते हैं-- स्कन्द! पूजनके पश्चात् अपने शरीरको वस्त्र आदिसे आवृत करके हाथमें अर्घ्यपात्र लिये उपासक अग्निशालामें जाय और दिव्यदृष्टिसे यज्ञके समस्त उपकरणोंकी कल्पना ( संग्रह ) करे । उत्तराभिमुख हो कुण्डको देखे। कुशोंद्वारा उसका प्रोक्षण एवं ताडन ( मार्जन ) करे। ताडन तो अस्त्र-मन्त्र (फट् )-से करे; किंतु उसका अभ्युक्षण कवच-मन्त्र ( हुम् )-से

English

having experienced there the divine touch of an ant, in the supreme principle at the twelve-end, of the mark of supreme bliss,

अध्याय ८८

श्लोक 45

भावशून्ये मनो ऽतीते शिवे नित्यगुणोदये ।विलीय मानसे तस्मिन् शिष्यात्मानं विभावयेत्

bhāvaśūnye mano 'tīte śive nityaguṇodaye / vilīya mānase tasmin śiṣyātmānaṃ vibhāvayet

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। खड्गसे कुण्डका खात उद्धार, पूरण और समता करे। कवच ( हुम् )-से उसका अभिषेक तथा शरमन्त्र (फट् )-से भूमिको कूटनेका कार्य करे। सम्मार्जन, उपलेपन, कलात्मक

English

in Shiva free of feeling, beyond mind, in whom the eternal qualities arise, dissolved in that mind one should contemplate the disciple's Self.

अध्याय ८८

श्लोक 46

विमुञ्चन् सर्पिषो धारां ज्वालान्ते ऽपि परे शिवे ।योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवाणुना(१)

vimuñcan sarpiṣo dhārāṃ jvālānte 'pi pare śive / yojanikāsthiratvāya vauṣaḍantaśivāṇunā(1)

हिन्दी अर्थ

रूपकी कल्पना, त्रिसूत्री-परिधान तथा अर्चन भी सदा कवच-मन्त्रसे ही करना चाहिए। कुण्डके उत्तरमें तीन रेखा करे। एक रेखा ऐसी खींचे, जो पूर्वाभिमुखी हो और ऊपरसे नीचेको ओर गयी हो। कुश अथवा त्रिशूलसे रेखा करनी चाहिए। अथवा उन सभी रेखाओंमें उलट-फेर भी किया जा सकता है

English

Releasing the stream of ghee even at the flame-end, in the supreme Shiva, for the steadiness of the union, with the Shiva-atom ending in vaushat,

अध्याय ८८

श्लोक 47

१ वौषडन्तशिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २८२ दत्वा पूर्णां विधानेन गुणापदानमचरेत् ।ॐ हां आत्मने(१) सर्वज्ञो भव स्वाहा ।ॐ हां आत्मने(२) परितृप्तो भव स्वाहा ।ॐ ह्रूं आत्मने(३) अनादिबोधो भव स्वाहा।ॐ हौं आत्मने(४) स्वतन्त्रो भव स्वाहा ।ॐ हौं आत्मन्(५)अलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा ।ॐ हः आत्मने(६) अनन्तशक्तिर्भवस्वाहाइत्थं षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात्

1 vauṣaḍantaśivātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 282 datvā pūrṇāṃ vidhānena guṇāpadānamacaret / oṃ hāṃ ātmane(1) sarvajño bhava svāhā / oṃ hāṃ ātmane(2) paritṛpto bhava svāhā / oṃ hrūṃ ātmane(3) anādibodho bhava svāhā/ oṃ hauṃ ātmane(4) svatantro bhava svāhā / oṃ hauṃ ātman(5)aluptaśaktirbhava svāhā / oṃ haḥ ātmane(6) anantaśaktirbhavasvāhāitthaṃ ṣaḍguṇamātmānaṃ gṛhītvā paramākṣarāt

हिन्दी अर्थ

अस्त्र-मन्त्र (फट् )-का उच्चारण करके वञ्रीकरणकी क्रिया करे। 'नमः' का उच्चारण करके कुशोंद्वारा चतुष्पथका न्यास करे। कवच-

English

having given the full oblation by rule one should perform the "conferring of qualities": "Om Ham, to the Self, be omniscient, svaha. Om Ham, to the Self, be fully satisfied, svaha. Om Hrum, to the Self, be of beginningless awareness, svaha. Om Haum, to the Self, be independent, svaha. Om Haum, to the Self, be of unfailing power, svaha. Om Hah, to the Self, be of infinite power, svaha." Thus having taken the Self of six qualities from the supreme imperishable,

अध्याय ८८

श्लोक 48

विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत् ।तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये

vidhinā bhāvanopetaḥ śiṣyadehe niyojayet / tīvrāṇuśaktisampātajanitaśramaśāntaye

हिन्दी अर्थ

नमः।' ‘ईशाय नमः '--ऐसा बोलकर वागीश्वरी देवी तथा ईशका आवाहन एवं पूजन करे। इसके बाद अच्छे स्थानसे शुद्धपात्रमें रखी हुई अग्निको ले आवे। उसमेंसे 'क्रव्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरम्०' (शु० यजु० ३५। १९) इत्यादि मन्त्रके उच्चारणपूर्वक क्रव्यादके अंशभूत अग्निकणको निकाल दे। फिर निरीक्षण आदिसे शोधित

English

endowed with contemplation, by rule one should unite it in the disciple's body. For the quieting of fatigue produced by the falling of intense atomic power,

अध्याय ८८

श्लोक 49

शिष्यमूर्धनि विन्यस्येदर्घ्यादमृतविन्दुकं ।प्रणमय्येशकुम्भादीन् शिवाद्दक्षिणमण्डले(७)

śiṣyamūrdhani vinyasyedarghyādamṛtavindukaṃ / praṇamayyeśakumbhādīn śivāddakṣiṇamaṇḍale(7)

हिन्दी अर्थ

औदर्य, ऐन्दव तथा भौत--इन त्रिविध अग्नियोंको एकत्र करके, ॐ हूं वह्निचैतन्याय नमः।' का उच्चारण करके अग्निबीज (रं)-के साथ स्थापित करे॥ ६-८ ३ ॥

English

one should place on the disciple's head a drop of nectar from the arghya. Having had him bow to Ishvara's pot and the rest, in the right circle of Shiva,

अध्याय ८८

श्लोक 50

सौम्यवक्त्रं व्यवस्थाप्य शिष्यं दक्षिणमात्मनः ।त्वयैवानुगृहीतो ऽयं मूर्तिमास्थाय मामकीं

saumyavaktraṃ vyavasthāpya śiṣyaṃ dakṣiṇamātmanaḥ / tvayaivānugṛhīto 'yaṃ mūrtimāsthāya māmakīṃ

हिन्दी अर्थ

संहिता-मन्त्रसे अभिमन्त्रित, धेनुमुद्राके प्रदर्शनपूर्वक अमृतीकरणकी क्रियासे संस्कृत, अस्त्र-मन्त्रसे सुरक्षित तथा कवच-मन्त्रसे अवगुण्ठित एवं पूजित अग्निको कुण्डके ऊपर प्रदक्षिणा- क्रमसे तीन बार घुमाकर, 'यह भगवान् शिवका बीज है'-ऐसा चिन्तन करके ध्यान करे कि 'वागीश्वरदेवने इस बीजको वागीश्वरीके गर्भमें स्थापित किया है।' इस ध्यानके साथ मन्त्र-

English

having seated the disciple on one's right with face gentle: "By you alone this one is favored, having taken my form;

अध्याय ८८

श्लोक 51

देवे वह्नौ गुरौ तस्माद्भक्तिं चाप्यस्य वर्धय(८) ।इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणम्य च गुरुः स्वयं

deve vahnau gurau tasmādbhaktiṃ cāpyasya vardhaya(8) / iti vijñāpya deveśaṃ praṇamya ca guruḥ svayaṃ

हिन्दी अर्थ

साधक दोनों घुटने पृथ्वीपर टेककर नमस्कारपूर्वक उस अग्निको अपने सम्मुख कुण्डमें स्थापित कर दे। तत्पश्चात् जिसके भीतर बीजस्वरूप अग्निका आधान हो गया है, उस कुण्डके नाभिदेशमें

English

increase his devotion also to the god, the fire and the teacher." Having thus informed the lord of the gods, and having bowed, the teacher himself

अध्याय ८८

श्लोक 52

१ ॐ ह्रीं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हौं आत्मन्निति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ ह्रीं आत्मने इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हीं आत्मन्निति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ ॐ ह्रैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ आत्मन्निति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ ॐ ह्रैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हुं आत्मन्निति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ हौं आत्मन्निति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ ॐ हैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ शिवदक्षिणमण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ८ भक्तिं नाथास्य वर्धयेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २८३ श्रेयस्तवास्त्विति ब्रूयादाशिषं शिष्यमादरात् ।ततः परमया भक्त्या दत्वा देवे ऽष्टपुष्पिकां ।पुत्रकं शिवकुम्भेन संस्नाप्य विसृजेन्मखं

1 oṃ hrīṃ ātmanniti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ hauṃ ātmanniti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hrīṃ ātmane iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ hīṃ ātmanniti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 oṃ hraiṃ ātmanniti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ ātmanniti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 oṃ hraiṃ ātmanniti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ huṃ ātmanniti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ hauṃ ātmanniti gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 oṃ haiṃ ātmanniti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 śivadakṣiṇamaṇḍale iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 8 bhaktiṃ nāthāsya vardhayeti kha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 283 śreyastavāstviti brūyādāśiṣaṃ śiṣyamādarāt / tataḥ paramayā bhaktyā datvā deve 'ṣṭapuṣpikāṃ / putrakaṃ śivakumbhena saṃsnāpya visṛjenmakhaṃ

हिन्दी अर्थ

कुशोंद्वारा परिसमूहन करे। परिधान-सम्भार, शुद्धि, आचमन एवं नमस्कारपूर्वक गर्भाग्निका पूजन करके उस गर्भज अग्निको रक्षाके लिये अस्त्र- सद्योजात-मन्त्रसे गर्भाधानके उद्देश्यसे अग्निका पूजन करके हृदय-मन्त्रसे तीन आहुतियाँ दे। फिर भावनाद्वारा ही तृतीय मासमें होनेवाले पुंसवन-संस्कारकी सिद्धिके लिये वामदेवमन्त्रद्वारा

English

should say "May there be good for you" with respect to the disciple. Then with supreme devotion, having given eight flowers to the god, having bathed the boy with Shiva's pot, one should dismiss the sacrifice.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 88
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.