Agni Purana· Agni Purāṇa
87
अध्याय 87 / 381

Adhyaya 87

23 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ23 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८७

श्लोक 1

शान्तिशोधनकथनं ईश्वर उवाच सन्दध्यादधुना विद्यां शान्त्या सार्धं यथाविधि ।शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं भावेश्वरसदाशिवौ

śāntiśodhanakathanaṃ īśvara uvāca sandadhyādadhunā vidyāṃ śāntyā sārdhaṃ yathāvidhi / śāntau tattvadvayaṃ līnaṃ bhāveśvarasadāśivau

हिन्दी अर्थ

२. प्रचलित 'गं' आदि स्वबीजके स्थानपर 'हां' बीज सोमशम्भुकी 'कर्मकाण्डक्रमावली' में भी मिलता है।

English

Prabhava (valiant), Samaya (time), Ksudra (little), Vimala (free from impurity), Siva (auspicious), Ghana (heavy), Niranjanakara (unstained form), Svasiva (auspicious to him¬ self), Diptikarana (cause of brilliance), Tridasesvara (lord of

अध्याय ८७

श्लोक 2

१ छेदनं भेदनं तेषां बहुलीकरणन्तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७५ हकारश् च क्षकारश् च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ ।रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा

1 chedanaṃ bhedanaṃ teṣāṃ bahulīkaraṇantathā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 275 hakāraś ca kṣakāraś ca dvau varṇau parikīrtitau / rudrāḥ samānanāmāno bhuvanaiḥ saha tadyathā

हिन्दी अर्थ

रौद्री, काली, कलविकारिणी, बलविकारिणी,

English

(Obeisance) to the one who pervades the ether, to the form which manifests as the ether, to the all-pervasive, to the auspicious one, to the endless, to one who has no master to one who is not having any hold, to the firm one, to the eternal to the one firmly established in the seat of yoga, to the eternal yogrn, and one who partakes of such meditation (of votaries) are the twelve terms (used in their invocation).

अध्याय ८७

श्लोक 3

प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्य् अपि ।घनौ निरञ्जनाकारौ स्वशिवौ दीप्तिकारणौ

prabhavaḥ samayaḥ kṣudro vimalaḥ śiva ity api / ghanau nirañjanākārau svaśivau dīptikāraṇau

हिन्दी अर्थ

सबका क्रमश: पूजन करना चाहिए। वामा आदि आठ शक्तियोंका कमलके पूर्व आदि आठ दलोंमें तथा नवीं मनोन्मनीका कमलके केसर- भागमें क्रमशः पूजन किया जाता है। यथा--' ३»

English

The preceptor should meditate with the two protective

अध्याय ८७

श्लोक 4

त्रिदशेश्वरनामा च त्रिदशः कालसज्ज्ञकः ।सूक्ष्माम्बुजेश्वरश्चेति(१) रुद्राः शान्तौ प्रतिष्ठिताः

tridaśeśvaranāmā ca tridaśaḥ kālasajjñakaḥ / sūkṣmāmbujeśvaraśceti(1) rudrāḥ śāntau pratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि अष्ट मूर्तियों एवं विशुद्ध विद्यादेहका चिन्तन एवं पूजन करे। (यथा-पूर्वमें ' ॐ सूर्यमूर्तये नमः।' अग्निकोणमें ' ॐ चन्द्रमूर्तये नमः।' दक्षिणमें “३ पृथ्वीमूर्तये नमः।'

English

A corporeal frame for the beatitude should be done with the (repetition of the mantra of the) heart five times. (The mantra of) the head (should be repeated) for bringing it into being. Its authority (is accomplished) by (the mantra of) the tuft and the enjoyment by (the mantra of) the armour.

अध्याय ८७

श्लोक 5

व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय(२) सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहारायेति(३) द्वादशपादानि पुरुषः कवचौ मन्त्रौ वीजे विन्दूपकारकौ ।अलम्बुषायसानाड्यौ वायू कृकरकर्मकौ

vyomavyāpine vyomavyāpyarūpāya(2) sarvavyāpine śivāya anantāya anāthāya anāśritāya dhruvāya śāśvatāya yogapīṭhasaṃsthitāya nityayogine dhyānāhārāyeti(3) dvādaśapādāni puruṣaḥ kavacau mantrau vīje vindūpakārakau / alambuṣāyasānāḍyau vāyū kṛkarakarmakau

हिन्दी अर्थ

नैऋत्यकोणमें ' ३ जलमूर्तये नमः।' पश्चिममें ॐ बह्निमूर्तये नमः।' वायव्यकोणमें ' ॐ वायुमूर्तये नमः।' उत्तरमें ॐ आकाशमूर्तये नमः।' और ईशानकोणमें ' ॐ यजमानमूर्तये नमः।' ) तत्पश्चात्

English

Its repose (is accomplished) by (the repetition of) the mantra of weapons. The purification of the currents (is achieved) by (that of lord) Siva. In (the case of) purifica¬ tion of the principle, (the rites of) garbhadhana etc. (should be done) in the same manner as before.

अध्याय ८७

श्लोक 6

इन्द्रिये त्वक्करावस्या स्पर्शस्तु विषयो मतः ।गुणौ स्पर्शनिनादौ द्वावेकः कारणमीश्वरः

indriye tvakkarāvasyā sparśastu viṣayo mataḥ / guṇau sparśaninādau dvāvekaḥ kāraṇamīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध विद्याको और तत्त्वव्यापक आसनकी पूजा करनी चाहिए। उस सिंहासनपर कर्पूर-गौर, सर्वव्यापी एवं पाँच मुखोंसे सुशोभित भगवान् महादेवको प्रतिष्ठित करे। उनके दस भुजाएँ हैं।

English

After having untied the thread, it should be severed

अध्याय ८७

श्लोक 7

तुर्म्यावस्थेति शान्तिस्थं सम्भाव्य भुवनादिकं ।विदध्यात्ताडनं भेदं प्रवेशञ्च वियोजनं

turmyāvastheti śāntisthaṃ sambhāvya bhuvanādikaṃ / vidadhyāttāḍanaṃ bhedaṃ praveśañca viyojanaṃ

हिन्दी अर्थ

वे अपने मस्तकपर अर्धचन्द्र धारण करते हैं। उनके दाहिने हाथोंमें शक्ति, ऋष्टि, शूल, खट्टाड़ और वरद-मुद्रा हैं तथा अपने बायें हाथोंमें वे

English

(The mantra is): "Om, haum, to the thread of the beati¬ fic principle of peace hah, hum, pkaf. After having untied and made into a circle, the chord should be placed as before in the sacrificial ladle filled with clarified butter with (the repetition of the mantra of) the weapon. Oblation should h* d™,>

अध्याय ८७

श्लोक 8

आकृष्य ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रतः ।आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्

ākṛṣya grahaṇaṃ kuryācchāntervadanasūtrataḥ / ātmanyāropya saṅgṛhya kalāṃ kuṇḍe niveśayet

हिन्दी अर्थ

कमल धारण करते हैँर

English

Having drawn, one should seize from the mouth-thread of peace; having placed in the Self and taken the digit one should establish it in the pit.

अध्याय ८७

श्लोक 9

ईशं तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं ।भव्यं त्वयानुकूलेन(४) कुर्यात् विज्ञापनामिति

īśaṃ tavādhikāre 'smin mumukṣuṃ dīkṣayāmyahaṃ / bhavyaṃ tvayānukūlena(4) kuryāt vijñāpanāmiti

हिन्दी अर्थ

आसनके मध्यमें विराजमान भगवान् शिवकी

English

"Ishvara, in this your authority I shall initiate the seeker of liberation; be favorable to us" — so he should make the announcement.

अध्याय ८७

श्लोक 10

आवाहनादिकं पित्रोः शिष्यस्य ताडनादिकं ।१ सूक्ष्मासूक्ष्मेश्वरश् चैव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ व्योमव्यापकरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।व्योमरूपायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ ध्यायपरायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।व्यानाहारायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ भाव्यं त्वया च शुद्धेन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७६ विधायादाय चैतन्यं विधिना।अत्मनि योजयेत्

āvāhanādikaṃ pitroḥ śiṣyasya tāḍanādikaṃ / 1 sūkṣmāsūkṣmeśvaraś caiva iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 vyomavyāpakarūpāya iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / vyomarūpāyeti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dhyāyaparāyeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / vyānāhārāyeti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 bhāvyaṃ tvayā ca śuddhena iti ga, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 276 vidhāyādāya caitanyaṃ vidhinā.atmani yojayet

हिन्दी अर्थ

वह दिव्य मूर्ति बत्तीस लक्षणोंसे सम्पन्न है, ऐसा चिन्तन करके स्वयं-प्रकाश शिवका स्मरण करते हुए ' ॐ हां हां हां शिवमूर्तये नमः।' कहकर उसे नमस्कार करे। ब्रह्मा आदि कारणोंके त्यागपूर्वक

English

Having done the invocation of the parents, the striking of the disciple and the rest, having taken the consciousness one should unite it to the Self by rule.

अध्याय ८७

श्लोक 11

पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया ।हृत्सम्पुटात्मवीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्

pūrvavat pitṛsaṃyogaṃ bhāvayitvodbhavākhyayā / hṛtsampuṭātmavījena devīgarbhe niyojayet

हिन्दी अर्थ

करे कि ललाटके मध्यभागमें विराजमान तथा तारापति चन्द्रमाके समान प्रकाशमान बिन्दुरूप परमशिव हृदयादि छः अङ्गसे संयुक्त हो पुष्पाञ्जलिमें उतर आये हैं। ऐसा ध्यान करके उन्हें प्रत्यक्ष

English

As before having imagined the union of the parents, with the one called rising, with the self-seed enclosed by the heart, one should place it in the goddess's womb.

अध्याय ८७

श्लोक 12

देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे ।शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना

dehotpattau hṛdā pañca śirasā janmahetave / śikhayā vādhikārāya bhogāya kavacāṇunā

हिन्दी अर्थ

पूजनीय मूर्तिमें स्थापित कर दे। इसके बाद ' ३» हां हौं शिवाय नमः ।'--यह मन्त्र बोलकर मन- ही-मन आवाहनी-मुद्राद्वारा मूर्तिमें भगवान् शिवका आवाहन करे। फिर स्थापनी-मुद्राद्वारा वहाँ

English

In the arising of the body five with the heart, with the head for the cause of birth, with the crest for authority, with the armor-atom for enjoyment,

अध्याय ८७

श्लोक 13

लयाय शस्त्रमन्त्रेण श्रोतःशुद्धौ शिवेन च ।तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानादि पूर्ववत्

layāya śastramantreṇa śrotaḥśuddhau śivena ca / tattvaśuddhau hṛdā hy evaṃ garbhādhānādi pūrvavat

हिन्दी अर्थ

उनकी स्थापना और संनिधापिनी-मुद्राद्वारा" भगवान् शिवको समीपमें विराजमान करके संनिरोधनी- मुद्राद्वारा' उन्हें उस मूर्तिमें अवरुद्ध करे । तत्पश्चात् 'निष्टुरायै कालकल्यायै ( कालकान्त्यै अथवा

English

with the weapon-mantra for dissolution, with Shiva for the purification of channels, with the heart for the purification of principles — thus impregnation and the rest as before.

अध्याय ८७

श्लोक 14

वर्मणा पाशशैथिल्यं निष्कृत्यैवं शतं जपेत् ।मलशक्तितिरोधने शस्त्रेणाहुतिपञ्चकं

varmaṇā pāśaśaithilyaṃ niṣkṛtyaivaṃ śataṃ japet / malaśaktitirodhane śastreṇāhutipañcakaṃ

हिन्दी अर्थ

कालकान्तायै) फट्।' का उच्चारण करके खड्ग-मुद्रासे भय दिखाते हुए विष्नोंको मार भगावे। इसके बाद लिङ्ग-मुद्राका“ प्रदर्शन करके नमस्कार करे

English

With armor for the loosening of the bond, having thus atoned one should repeat a hundred; five oblations with the weapon for hiding the power of impurity.

अध्याय ८७

श्लोक 15

एवं पाशवियोगे ऽपि(१) ततः सप्तास्त्रजप्तया ।छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या पाशान्वीजवता यथा

evaṃ pāśaviyoge 'pi(1) tataḥ saptāstrajaptayā / chindyādastreṇa kartaryā pāśānvījavatā yathā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद “नमः” बोलकर अवगुण्ठन करे। आवाहनका अर्थ है सादर सम्मुखीकरण -- इष्टदेवको अपने सामने उपस्थित करना। देवताको अर्चा-विग्रहमें बिठाना ही उसकी स्थापना है।

English

Likewise for the separation of the bond, then with the seven-weapon-consecrated weapon, with scissors one should cut the bonds with the seed.

अध्याय ८७

श्लोक 16

ॐ हौं(२) शान्तिकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत् ।घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

oṃ hauṃ(2) śāntikalāpāśāya haḥ hūṃ phaṭ visṛjya vartulīkṛtya pāśamantreṇa pūrvavat / ghṛtapūrṇe śruve datvā kalāstreṇaiva homayet

हिन्दी अर्थ

. अन्य तन्त्र-ग्रन्थोंमें “कलविकरिणी' नाम मिलता है। अन्यत्र 'बलविकरिणी' नाम मिलता है।

English

"Om Haum, to the bond of the digit Shanti, Hah Hum phat" — having released, made round with the bond-mantra as before, having put in a ladle full of ghee, one should offer with the digit-weapon alone;

अध्याय ८७

श्लोक 17

अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये ।प्रायश्चित्तनिषेधाय दद्यादष्टाहुतीरथ

astreṇa juhuyāt pañca pāśāṅkuśanivṛttaye / prāyaścittaniṣedhāya dadyādaṣṭāhutīratha

हिन्दी अर्थ

न्यसेत् सिंहासने देवं शुक्लं पञ्चमुखं विभुम्। दशबाहुं च खण्डेन्दुं दधानं दक्षिणैः करः ॥ शक्त्यृष्टिशूलखट्वाङ्गवरदं वामकैः करैः । डमरुं बीजपूरं च नागाक्ष सूत्रकोत्पलम्॥ दोनों हाथोंकी अञ्जलि बनाकर अनामिका अँगुलियोंके मूलपर्वपर अँगूठेको लगा देना-यह आवाहनकी मुद्रा है ।

English

one should offer five with the weapon for release from noose and goad; for the prevention of expiation one should then give eight oblations:

अध्याय ८७

श्लोक 18

ॐ हः अस्त्राय हूं फट् हृदेश्वरं समावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे ।विदधीत विधानेन तस्मै शुल्कसमर्पणं

oṃ haḥ astrāya hūṃ phaṭ hṛdeśvaraṃ samāvāhya kṛtvā pūjanatarpaṇe / vidadhīta vidhānena tasmai śulkasamarpaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

यह आवाहनी मुद्रा ही अधोमुखी (नीचेकी ओर मुखवाली) कर दी जाय तो ' स्थापिनी (बिठानेवाली) मुद्रा' कहलाती है। अँगूठोंको ऊपर उठाकर दोनों हाथोंकी संयुक्त मुट्ठी बाँध लेनेपर 'संनिधापिनी (निकट सम्पर्कमें लानेवाली) मुद्रा' बन जाती है। यदि मुट्ठीके भीतर अँगूठेको डाल दिया जाय तो 'संनिरोधिनी (रोक रखनेवाली) मुद्रा' कहलाती है।

English

"Om Hah, to the weapon, Hum phat." Having invoked Ishvara in the heart and done worship and satisfaction, by rule one should make the offering of fee to him:

अध्याय ८७

श्लोक 19

ॐ हां ईश्वर बुद्ध्यहङ्कारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्येश्वर त्वया ।न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति

oṃ hāṃ īśvara buddhyahaṅkārau śulkaṃ gṛhāṇa svāhā niḥśeṣadagdhapāśasya paśorasyeśvara tvayā / na stheyaṃ bandhakatvena śivājñāṃ śrāvayediti

हिन्दी अर्थ

(अग्नि० ७४। ५०-५१)

English

"Om Ham, Ishvara, accept intellect and ego as fee, svaha; this beast whose bonds are all burnt, Ishvara, by you he should not stay as binding" — so one should have Shiva's command heard.

अध्याय ८७

श्लोक 20

१ एकं पाशवियोगार्थमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ ॐ ह्य् ऐमिति क, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ ओमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ।ॐ यैमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् २७७ विसृजेदीश्वरन्देवं रौद्रात्मानं नियोजयेत् ।ईषच्चन्द्रमिवात्मानं विधिना।अत्मनि योजयेत्

1 ekaṃ pāśaviyogārthamiti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 oṃ hy aimiti ka, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ omiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ / oṃ yaimiti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 277 visṛjedīśvarandevaṃ raudrātmānaṃ niyojayet / īṣaccandramivātmānaṃ vidhinā.atmani yojayet

हिन्दी अर्थ

८. दोनों हाथोंकी अञ्जलि बाँधकर अनामिका और कनिष्ठिका अँगुलियोंको परस्पर सटाकर लिङ्गाकार खड़ी कर ले। दोनों मध्यमाओंका अग्रभाग बिना खड़ी किये परस्पर मिला दे। दोनों तर्जनियोंको मध्यमाओंके साथ सटाये रखे और अँगूठोंको तर्जनियोंके

English

One should dismiss Ishvara the god and join the Rudra-self; one should unite the Self like a slight moon to the Self by rule.

अध्याय ८७

श्लोक 21

सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया ।दद्यात् मूलेन शिष्यस्य शिरस्यमृतविन्दुकं

sūtre saṃyojayedenaṃ śuddhayodbhavamudrayā / dadyāt mūlena śiṣyasya śirasyamṛtavindukaṃ

हिन्दी अर्थ

मूलभागमें लगा ले। यह अर्घासहित शिवलिङ्गकी मुद्रा है।

English

One should join it to the thread by the purified rising mudra; with the root-mantra one should give a nectar-drop on the disciple's head.

अध्याय ८७

श्लोक 22

विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः ।दद्यात् पूर्णां विधानज्ञो निःशेषविधिपूरणीं

visṛjya pitarau vahneḥ pūjitau kusumādibhiḥ / dadyāt pūrṇāṃ vidhānajño niḥśeṣavidhipūraṇīṃ

हिन्दी अर्थ

“प्रभो! मैं आपका हुँ'-एऐसा कहकर भगवानूसे निकटतम सम्बन्ध स्थापित करना ही 'संनिधान' या 'संनिधापन' कहलाता है। जबतक पूजन- सम्बन्धी कर्मकाण्ड चालू रहे, तबतक भगवान्की

English

Having dismissed the parents of the fire worshipped with flowers and the rest, one who knows the rule should give the full oblation completing all rites.

अध्याय ८७

श्लोक 23

अस्यामपि विधातव्यं पूर्ववत्ताडनादिअकं ।स्ववीजन्तु विशेषः स्याच्छुद्धिः शान्तेरपीडिता

asyāmapi vidhātavyaṃ pūrvavattāḍanādiakaṃ / svavījantu viśeṣaḥ syācchuddhiḥ śānterapīḍitā

हिन्दी अर्थ

समीपताको अक्षुण्ण रखना ही 'निरोध' है और अभक्तोंके समक्ष जो शिवतत्त्वका अप्रकाशन या संगोपन किया जाता है, उसीका नाम ' अवगुण्ठन' है। तदनन्तर सकलीकरण करके “हृदयाय नमः ',

English

Here too striking and the rest should be done as before; with one's own seed there is the distinction; purification is not hindered by peace.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 87
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.