Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
10
अध्याय 10 / 156

Book 1 - Adhyaya 10

88 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १०

श्लोक 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः ।महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde rudraprasavavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca asminkalpe tvayā noktaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ / mahādevasya rudrasya sādhakairṛṣibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

इत्येषोऽनुग्रहः, सर्गो ब्रह्मने मित्तिकः स्मृतः ।

English

The manifestadon in thisKalpa of the noble-sou led great lord Rudra along with the Sddh42ka (spiritual aspirants) has not been narrated by you.

अध्याय १०

श्लोक 2

सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः ।विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह

sūta uvāca utpattirādisargasya mayā proktā samāsataḥ / vistareṇa pravakṣyāmi nāmāni tanubhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः क्ृतास्त्रयः ॥ १०.४

English

The origin of the primordial creation has been succinct¬ ly tneniioned by me. I shall now narrate in detail the names along with the physical bodies.

अध्याय १०

श्लोक 3

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून ।कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु

patnīṣu janayāmāsa mahādevaḥ sutānbahūna / kalpeṣvanyeṣvatīteṣu hyasminkalpe tu tāñśṛṇu

हिन्दी अर्थ

मुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः ।

English

Mahadeva begot of his wives many sons in the other Kalpas that have passed by. Listen to thoe (procreated) in this Kalpa.

अध्याय १०

श्लोक 4

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः ।प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः

kalpādāvātmanastulyaṃ sutamadhyāyata prabhuḥ / prādurā sīttatoṅke 'sya kumāro nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

बेकल्पास्संप्रवतंते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

English

In the beginning of the Kalpa, the lord contemplated on a son on a par with himself. Thereafter, the child Nllalohita appeared on his lap.

अध्याय १०

श्लोक 5

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा ।दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्

ruroda susvaraṃ ghoraṃ nirdahanniva tejasā / dṛṣṭvā rudantaṃ sahasā kumāraṃ nīlalohitam

हिन्दी अर्थ

अनेक सुरम्य पुरों से तथा परम स्फीत जनपदों से समलंकत. हैं-- इस.

English

Derivation of MakidM,

अध्याय १०

श्लोक 6

किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत ।सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह

kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata / so 'bravīddehi me nāma prathamaṃ tvaṃ pitāmaha

हिन्दी अर्थ

ग्रह्मवन में सबके ज्ञाता अव्यक्त ब्रह्माजी सञ्चरण किया करते हैं

English

"O lord, you are named Rudra**. On being told thus he cried again. "Why do you cry, O child?" asked Brahmi to him.

अध्याय १०

श्लोक 7

रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः ।किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत

rudrastvaṃ deva nāmāsi sa ityukto 'rudatpunaḥ / kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त के बीज से जो समुट्पत्ति है वह अनेक हीं अनुग्रह में स्थित होता हैं। यह एक वृक्ष है--ऐसा ही रूपक यहाँ पर दिया जाता है--इसकी वृद्धि हौ स्कन्धों से परिपूर्ण है और अन्य इंन्द्रियाँ कोटर हैं।१००। महामूतों का प्रकाश' है और विज्लेषों से बह पत्रों वाला है । इसके धर्म और अधर्म पुष्पः हैं"

English

"Give me a second name", said he to the self*bom Lord. "You are Bhava by name, O Lord". On being told thus he cried again.

अध्याय १०

श्लोक 8

नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् ।भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

nāma dehi dvitīyaṃ me ityuvāca svayaṃbhuvam / bhavastvaṃ devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा उनका परिणाम रूप सुखं और दुःख इसके फलों का उदय है।हैं०॥ यह सनातन अर्थात् सर्गा से चला जाने वाला ब्रह्म वृक्ष समस्त प्राणियों की आजीब' होता है । उस ब्रह्म वृक्ष का यह ब्रह्मवन है !१०२। जहाँ पर सतः और असत् स्वरूप वाला नित्य अव्यक्त ही कारण है। तत्वों के चिन्तन

English

"Why do you cry?", enquired Brahma of the crying child. "Give me a third name". On being told thus, he said again.

अध्याय १०

श्लोक 9

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह ।तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha / tṛtīyaṃ dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ

हिन्दी अर्थ

करने वाले मनीषी इसको प्रधास-अ्रकृति और माया कहा करते हैं

English

"O lord, you are rva by name." On being told thus he cried again, "Why do you cry?", asked Brahmi again to the crying child.

अध्याय १०

श्लोक 10

शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः ।किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

śarvastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ / kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha

हिन्दी अर्थ

कृपा से होमे वाला इस रीति से यह अनुग्रह सर्ग ब्रह्म के निमित्त वाला कहा: गया है अबुद्धि पूर्मक :ब्रह्माजी के तीन सर्ग है जो प्राकृत कहे गये हं

English

"Give me a foiu'th name." On being told thus, he said again, "O lord, you are liana by name". On being told thus he cried again.

अध्याय १०

श्लोक 11

चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः ।ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

caturtha dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ / īśāno devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

मुख्य आदिकः छै सर्ग-हैं जो आकृत न होकर बेकृत कहे जाते हैं और: बुद्धिः

English

"Why do you cry", said Brahmi to that cryit child again. He replied to the self-bom lord—"Give me a fifth name."

अध्याय १०

श्लोक 12

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt / pañcamaṃ nāma dehīti pratyuvāca svayaṃbhuvam

हिन्दी अर्थ

द अह्याण्डःपुराणः के योग से किये जाते हैं ब्रह्मा के अभिमन्यु वे कल्प. से संत्रवृत्त होते

English

"You are the lord and master of all PaSus (Animals, living beings)". On being told thus, he cried again. "Why do you cry?*' said Brahma to that crying child, once again.

अध्याय १०

श्लोक 13

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः ।किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्

paśūnāṃ tvaṃ patirdeva ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ / kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt

हिन्दी अर्थ

सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

English

"Indeed, give me the sixth name". On being told thus he replied to him—"O lord, you are Bhima by name*'. On being told thus he cried again.

अध्याय १०

श्लोक 14

षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् ।भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

ṣaṣṭhaṃ vai dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca tam / bhīmastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

अ डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम् १०६

English

"Why do you cry?", asked Brahma again to that crying child. "Give me the seventh name". On being told thus he replied:

अध्याय १०

श्लोक 15

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt / saptamaṃ dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca ha

हिन्दी अर्थ

हो लोका ब्रह्मलोक वे अपरावतिनीं गतिम्

English

This name signifies identification of Rudra and Fire.

अध्याय १०

श्लोक 16

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः ।तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्

ugrastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ / taṃ rudantaṃ kumāraṃ tu mārodīriti so 'bravīt

हिन्दी अर्थ

भवंति ब्रह्माणा तुल्या रूपेण विषयेण च

English

W. 5 if. This episode of crying for a name and god BrahmS's

अध्याय १०

श्लोक 17

सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः ।त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह

so 'bravīdaṣṭamaṃ nāma dehi me tvaṃ vibho punaḥ / tvaṃ mahādevanāmāsi ityukto virarāma ha

हिन्दी अर्थ

के इस प्रकार से प्राकृत और बेकृत नौ सर्ग कहे गये हैं । ये सर्गः पर- स्पर में. ही समुत्पन्न हुए हैं और बुघजनों ने.तो कारण बताया है ।१०६। वेद जिसके मूर्धा को कहते हैं--वियत इसकी नाभि है ओर चन्द्र तथा सूर्य जिसके :बोनों नेर हैं । दिशायें इसके शोत हैं, भूमिको इसके चरण समझिए-

English

lord, you are Ugra by name*'. On being told thus, he cried again. To that crying child he said—

अध्याय १०

श्लोक 18

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः ।प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह

labdhvā nāmāni caitāni brahmāṇaṃ nīlalohitaḥ / provāca nāmnāmeteṣāṃ sthānāni pradiśeti ha

हिन्दी अर्थ

बहू न चिन्तन करने के योग्य आत्मा वाला और समस्त भूतों का अणेता है ।१०७। जिसके मुखसे ब्राह्मण समुत्पन्न हुए हैं और जिसके चक्षःस्थल से पूर्व भाग में क्षत्रियं की समुत्पत्ति हुई है । जिसके ऊं से वैश्य और पदों से शुद्रससमुद्भूतःहृए हैं । समरो चारीं वर्ण उसी के शरीर से उत्पन्न हुए हैं

English

He said—"Give me, O lord, the eighth name". "You arc Mahadeva by name". On being told thus, he stopped crying.

अध्याय १०

श्लोक 19

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा ।सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च

tato visṛṣṭāstanava eṣāṃ nāmnā svayaṃbhuvā / sūryo jalaṃ mahī vāyurva hnirākāśameva ca

हिन्दी अर्थ

।१०अ व्यक्त नारायण से पर अण्ड हूं जो अव्यक्तः संज्ञा वाला है। इस अप्ड' सेः्जन्म ग्रहण करने वाला स्वयं ब्रह्मा है और उसी के द्वारा स्वयं लोकों की

English

After securing these names. Nilalohita requested Brahm—"Indicate the abodes of these names''.

अध्याय १०

श्लोक 20

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः ।तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः

dīkṣitā brāhmaṇaścandra ityevaṃ te 'ṣṭadhā tanuḥ / teṣu pūjyaśca vandyaśca namaskāryaśca yatnataḥ

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनस्(२) रचना की-गकी है।१०७ बहाँ पर दशा कल्यो. तक स्थिते होकर केः फिर सस्यःकोःचले'जाया-करते हैं। वे लोक ब्रह्मलोक को जाते. हैं जोःकिःगति अपरा-वत्तिनी होती हैं ।१ १० विना आधिप्रत्य केःवे/निश्चय-ही ऐश्वर्मी-के

English

The abodei of the aames of NiUJohiu are the eight forms mUrtis) of Siva and they vymboliar the five MahdbhUUs (grou elefQenti) the two principle vital ain and ApinA and the principle of the Mind.

अध्याय १०

श्लोक 21

प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् ।यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो

provāca taṃ punarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam / yaduktaṃ te mayā pūrvaṃ nāma rudreti vai vibho

हिन्दी अर्थ

द्वारा उसके समान होते हैं। के सभी स्वरूप से: ओर विषय से. ब्रह्मा के हो तुल्य होते हैं। वहाँ पर वे स्वयंयुत प्रीति से युक्त होते हुए अवस्थितः रहा करते हैं। अवश्यम्मावी अर्थ से वे प्राकृत को स्वयं विस्तृत किया करते हैं

English

Since the sun comes into view frequently and since it vanishes frequently, one, who desires for longevity, should not directly sec the sun. One should always be pure.

अध्याय १०

श्लोक 22

तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते ।इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्

tasyādityatanurnāmnaḥ prathamā prathamasya te / ityukte tasya yattejaścakṣustvāsītprakāśakam

हिन्दी अर्थ

नानात्वेन/भिसंबंध्यास्तदा तत्कालभाविताः ।

English

Lord Rudra does not oppress the Brahmaa who strictly adheres to these principles. Then Brahma said again to that lord Nilalohita.

अध्याय १०

श्लोक 23

विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः ।उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्

viveśa tattadādityaṃ tasmādrudro hyasau smṛtaḥ / udyatamastaṃ yantaṃ ca varjayeddarśaneravim

हिन्दी अर्थ

तत्कालभाविले टोषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते ।

English

Your second name has been mentioned by nic as Bhava. Let the waters be the second physical body of this name ofyours.

अध्याय १०

श्लोक 24

शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् ।तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा

śaśvacca jāyate yasmācchaśvatsaṃtiṣṭhate tu yat / tasmātmūryaṃ na vīkṣeta āyuṣkāmaḥ śuciḥ sadā

हिन्दी अर्थ

त॑ शग साधं वर्तत कार्याणि कारणानि च ।

English

On this being mentioned, the element of the nature of Rasa (Juice )(i.e. water) became stationed in his body. Since he entered it, the water is remembered as Bhava*

अध्याय १०

श्लोक 25

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् ।उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः

atītānāgataṃ rudraṃ viprā hyāpyāyayanti yat / ubhe saṃdhye hyupāsīnā gṛṇantaḥ sāmaṛgyajuḥ

हिन्दी अर्थ

नानात्वदणिनां तेषां. ब्रह्मलोकनिवासिनाम् ।। ११५.

English

Since the living beings are bom (bhavanat) of him, and since he evolves (bhavanat) the living beings through them (i.c. the waters) he is called Bhava* (due to his creation and evolution of beings).

अध्याय १०

श्लोक 26

उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ ।सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्

udyansa tiṣṭhate ṛkṣu madhyāhne ca yajuḥṣvatha / sāmasvathāparāhṇe tu rudraḥ saṃviśati kramāt

हिन्दी अर्थ

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् ।

English

This Puranic peculation turned out to be a scientific truth.

अध्याय १०

श्लोक 27

तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च ।न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन

tasmādbhavennābhyudito bāhyastamita eva ca / na rudramprati meheta sarvāvasthaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः ।

English

Nor should one enumerate (?) these whether flowing or still. These bodies of the waters are declared by the sages %Medhya (Pure) and Amedhya (Impure).

अध्याय १०

श्लोक 28

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै ।ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्

evaṃ yuktān dvijān devo rudrastānna hinasti vai / tato 'pravītpunarbrahmā taṃ devaṃ nīlalohitam

हिन्दी अर्थ

पुरुषान्यवहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्त तो.।

English

Waters devoid of taste, waters of bad odour and colour and water in very little quantity should be avoided on all occasions. The sea is the source of origin of waters. Hence waters desire it.

अध्याय १०

श्लोक 29

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् ।एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति

dvitīyaṃ nāmadheyaṃ te mayā proktaṃ bhaveti yat / etasyāpo dvitīyā te tanurnāmnā bhavatviti

हिन्दी अर्थ

प्रवतत पुनः सर्गस्त कां साकारणात्मनाम् ।। १,१८

English

After reaching the sea, the waters become sacred and Amrta (nectarine). Hence one should not obstruct the

अध्याय १०

श्लोक 30

इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् ।विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः

ityukte tvatha tasyāsīccharīrasthaṃ rasātmakam / viveśa tattadā yastu tasmādāpo bhavaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय में उस काल से भावित होते हुए नानात्व से अभि संबध्य होते हैं। अबुद्धि पूर्वक शबन करते हुए जोसे ही निश्चित'बोश्र होता' है ॥ ।११३।-उस काल से भाषित होने पर उनको उस प्रकार का ज्ञान वृत्त होता है । उन भेदों के प्रत्याहारों से ही होता, शुष्मियों का नहीं होताहै

English

lord, the third name of yours that had been luentioned by me is Sarva. It this earth be tlie physical body of that third name.

अध्याय १०

श्लोक 31

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च ।भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः

yasmādbhavanti bhūtāni tābhyastā bhāvayanti ca / bhavanādrāvanāccaiva bhūtānāmucyate bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

और उनके साथही कार्म तथा कारण परृत्त हुआ करते- हैं। नानात्व के दर्शी ब्रह्मलोक के निवासी उनका जो अपने धर्म से: विशेष रूप से'निदृत्त विकारों वाले हैं और स्थित हैं तुल्य लक्षण वाले सिद्ध-शुभात्मा और

English

On this being mentioned, the hard and firm (part) in his body, namely bones entered the earth. Therefore, it is called Sarva.

अध्याय १०

श्लोक 32

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् ।न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्

tasmānmūtraṃ purīṣaṃ ca nāpsu kurvīta karhicit / na niṣṭhīvennāvagāhennaiva gacchecca maithunam

हिन्दी अर्थ

६ ब्रह्माण्ड पुराण तिरञ्जन हैं ।१५-११६॥ प्राक्त सर्ग में कारणों से उपेत हैं और अपनी आत्मा में ही व्यवस्थित है । और आत्मा को प्रख्यापित करके तत्व से यह् अकति है ।११७ पुरुषान्य से यह प्रतीत प्रवृत्त नहीं होती है। फिर उन

English

Hence, one should not evacuate the bowels or uri« nate in the ploughed land. One.should not urinate in the shade of trees, or in the pathway or in one's own shadow.

अध्याय १०

श्लोक 33

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि ।मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः

na caitāḥ paricakṣīta vahantyo vā sthitā api / maidhyāmedhyāstvapāmetāstanavo munibhiḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

साकारणात्माओं का सर्ग प्रवृत्त होता है।११०। युक्त तत्व दशियों' का संयोग प्रकृति जातनी चाहिए । अपुनर्भारगामी उनको वह् उपवर्गिणी है ।११९।.

English

After covering the ground with grass and covering one's head, one should evacute the bowels. Sarva docs not oppress or injure him who behaves like this towards tlic earth.

अध्याय १०

श्लोक 34

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः ।अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः

vivarṇarasagandhāśca varjyā alpāśca sarvaśaḥ / apāṃ yoniḥ samudrastu tasmāttaṃ kāmayanti tāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तेषु गतेष् द्ध बं तलोक्यात्त, मुदात्मसु

English

Lord Maheiana docs not oppress or injure him who properly behaves towards the wind and those who honour 4he wind by means of YajAas and those who serve it*

अध्याय १०

श्लोक 35

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् ।तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः

madhyāścaivāmṛtā hyāpo bhavanti prāpya sāgaram / tasmādapo na rundhīta samudraṃ kāmayanti tāḥ

हिन्दी अर्थ

ते साध येमंहल्लोकस्तदानासादितस्तु वे।

English

O lord, your seventh name that had been mentioned by me was Ugra. The initiated Brahmaa becomes the body of that name of yours.

अध्याय १०

श्लोक 36

न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते ।ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्

na hinasti bhavo devo ya evaṃ hyapsu vartate / tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam

हिन्दी अर्थ

तिष्ठसु तेषु तत्कालं पृथिवीतलवासिषु ।

English

On this being uttered, the Ctixianya (consciousness, alertness) that was in bis body entered the initiated Brah¬ ma who performs the Soma sacrifice.

अध्याय १०

श्लोक 37

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो ।तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्

śarveti yattṛtīyaṃ te nāma proktaṃ mayā vibho / tasya bhūmistṛtīyasya tanurnāmnā bhavattviyam

हिन्दी अर्थ

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः ।

English

For that duration, the initiated Brahmatia becomes lord Ugra. Hence, no one shall abuse or revile at him nor shall anyone speak vulgar word s about him.

अध्याय १०

श्लोक 38

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् ।विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते

ityukte yatsthiraṃ tasya śarīre hyasthisaṃjñitam / viveśa tattadā bhūmiṃ yasmātsā śarva ucyate

हिन्दी अर्थ

क्रमेण शतमानास्ते त्रील्लोकान््रदहंत्युत

English

Tiioit who censure him take away hb sins. Lord Ugra does not oppress or injure those Brahmanas who behave properly thus.

अध्याय १०

श्लोक 39

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च ।न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्

tasmātkṛṣṭena kurvīta purīṣaṃ mūtrameva ca / na cchāyāyāṃ tathā mārge svacchāyāyāṃ na mehayet

हिन्दी अर्थ

शुष्केपूर्वावृश्चा यैस्त॑ श्चैव प्रतापिताः

English

On the new moon day a Brahmaa should not cut trees, bushes or medicinal herbs. Some (Moon) U remem¬ bered as Mahadeva and his Atman (soul) is the group of medicinal herbs.

अध्याय १०

श्लोक 40

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् ।एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै

śiraḥ prāvṛtya kurvīta antardhāya tṛṇairmahīm / evaṃ yo vartate bhūmau śarvastaṃ na hinasti vai

हिन्दी अर्थ

अङ्कमाः स्थावराश्चैव धर्माधिर्मादिकास्तु शैं ।

English

His first body has been glorified by the name RaudrI. Its wife is Suvarcala and her son is anaiicara (the Saturn).

अध्याय १०

श्लोक 41

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् ।ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्

tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam / īśāneti caturtha te nāma proktaṃ mayeha yat

हिन्दी अर्थ

अर्थियों की भाँति शान्तों के अभाव से फिर सत्य है । इसके अनन्तर मुदात्मा उनके ब्रैलोक्य से ऊपर गत हो जाने पर वे जिनके द्वारा उस समय में महर्लोक अनासादित है । कल्पदाह के उपस्थित होने पर जो उनके शिष्य हैं स्थित रहा करते. हैं ।१२०-१२१। गन्क्वं- आदिक-पिशाच-मानुष और

English

O Brahmaias, let there be welfare unto the bipeds. Let there be welfare unto the quadrupeds. Now the names and bodies of Mahadeva have been recounted. Listen to the progeny of Bhju.

अध्याय १०

श्लोक 42

चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव ।इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्

caturthasya caturthī tu vāyurnāmnā tanustava / ityukte yaccharīrasthaṃ pañcadhā prāṇasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणः आदि -पशु-पक्षो-स्थावर-सरीसृप उस समय में पृथ्वीतल वाली उनके स्थित रहने पर यहां पर सूर्ये की सह्र रश्मियाँ विनष्ट हो जाती हैं ।१२२-१२३। वे सब सूर्य की किरणें सात रश्मियाँ होकर एक-एक सूर्य हो जाया करता है वे क्रम से शत स्वरूप होकर तीनों लोकों को प्रदान किया

English

"The fourth, of the fourth (name), is your body Vayu." When so said, what in his body was called the fivefold life-breath

अध्याय १०

श्लोक 43

विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः ।तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्

viveśa tasya tadvāyumīśānastana mārutaḥ / tasmānnainaṃ parivadetpravāntaṃ vāyumīśvaram

हिन्दी अर्थ

करते हैं-॥१२४। जञ्म-और स्थादर-चदी और सव पवंतों को जो पूर्ण में ही

English

entered that wind of his, Ishana's body, the wind. Therefore one should not revile the wind, the Lord, as it blows.

अध्याय १०

श्लोक 44

यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च ।एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्

yajñairvyavaharantyenaṃ ye vai paricaranti ca / evaṃ yuktaṃ maheśāno naiva devo hinasti tam

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनस्ः (२) «७ बृष्टि केत होने से शुष्क हो रहे ये और जिनके "द्वारा वे शुष्क येः उस्हीं कें द्वारा बहुत तापित किये गये ये अर्थात् शुष्क वे एकदम प्राप्त हो गये थे ।१२५। इस समय में कहीं पर भी परित्राण नहीं था और वे सव विवश

English

Those who deal with him in sacrifices and serve him — the god Maheshana does not harm one so joined.

अध्याय १०

श्लोक 45

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध५म्लमीश्वरम् ।नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया

tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ dha5mlamīśvaram / nāma yadvai paśupatirityuktaṃ pañcamaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

होकर सूर्ये के प्रखर प्रत्त किरणों से निःशेष रूप से दग्ध हो गये थे) इनमें सभी स्थावर-जञ्गम और धर्म तथा अधर्म आदि थे

English

Then Brahma again said to the god, the lord, "The fifth name I declared, Pashupati,

अध्याय १०

श्लोक 46

पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते ।इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्

pañcamī pañcama syaiṣā tanurnāmnāgnirastu te / ityukte yaccharīrasthaṃ tejastasyoṣṇasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये ।

English

this is the fifth body: let Agni be yours by name." When so said, the heat in his body called warmth

अध्याय १०

श्लोक 47

विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः ।यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः

viveśa tattadā hyagniṃ tasmātpaśupatistu saḥ / yasmādagniḥ paśuścāsīdyasmātpāti paśūṃśca saḥ

हिन्दी अर्थ

उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

English

then entered Agni; hence he is Pashupati, because Agni was the animal and protects animals.

अध्याय १०

श्लोक 48

तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते ।तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्

tasmātpaśupatestasya tanuragnirnirucyate / tasmādamedyaṃ na dahenna ca pādau pratāpayet

हिन्दी अर्थ

पुनः सगे भवंतीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः ।

English

Therefore Pashupati's body is called Agni; hence one should not burn the impure nor warm the feet at it,

अध्याय १०

श्लोक 49

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् ।नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै

adhastānnopadadhyācca na cainamatilaṅghayet / nainaṃ paśupatirdeva evaṃ yuktaṃ hinasti vai

हिन्दी अर्थ

ततस्तं षु प्रपन्नेषु जनै स्त्रं लोक्यवासिषु

English

nor put it below, nor step over it; Pashupati, the god, does not harm one so joined.

अध्याय १०

श्लोक 50

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् ।षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो

tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ śvetapiṅgalam / ṣaṣṭaṃ nāma mayā proktaṃ tava bhīmeti yatprabho

हिन्दी अर्थ

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्येस्वु सप्तभिः ।

English

Then Brahma again said to the white-tawny god, "The sixth name I spoke for you is Bhima, lord.

अध्याय १०

श्लोक 51

आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति ।इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्

ākāśaṃ tasya nāmnastu tanuḥ ṣaṣṭhī bhavatviti / ityukte suṣiraṃ tasya śarīrasthamabhūcca yat

हिन्दी अर्थ

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कांतिदीप्तिषु ।

English

Let space be the body of that name, the sixth." When so said, the hollow in his body

अध्याय १०

श्लोक 52

विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः ।यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्

viveśa tattadākāśaṃ tasmādbhīmasya sā tanuḥ / yadākāśe smṛto devastasmānnā saṃvṛtaḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

उस अवसर पर युग के अत्यय में वे देहों के दग्ध हो जाने पर निष्पाप हो गये थे तथा ब्यातातप और शुभ बन्धा से विनिमुरक्त ये ।१२७। इसके उपरान्त वे तुल्यरूप वाले जनों के स्वाका जन उत्पन्न होते हैं। और वे अब्यक्त जन्म बाले ब्रह्मा की राति में बहाँ निवास करके फिर सृजन की

English

entered space then; that is the body of Bhima. Since the god is remembered in space, therefore he is never covered:

अध्याय १०

श्लोक 53

कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा ।मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्

kuryānmūtraṃ purīṣaṃ vā na bhuñjīta pibenna vā / maithunaṃ vāpi na careducchiṣṭāni ca notkṣipet

हिन्दी अर्थ

वेलां में ब्रह्माजी की मानसी प्रजा होती हैं। फिर जनों के साथ त्रेलोक्य वासी उनके प्रयत्न होने पर तथा संतप्त सूर्य की प्रखर किरणों सेउस समय में लोकों के निर्दग्ध हो जाने पर वृष्टि के द्वारा. सम्पात से भूमि के प्लावित होनें पर तथा बिजन अर्णीवों में निमम्न हो जाने: पर समुद्र-मेघ-जल-और

English

one should not urinate or defecate, eat or drink, have intercourse or throw leavings (toward it).

अध्याय १०

श्लोक 54

न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् ।ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्

na hinasti ca taṃ devo yo bhīme hyevamācaret / tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ sabalaṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

पाथिव सब शरमाण होते तथा अचल सलिल से ज्ञान वाले होंकर सब ही गमन कर जायो करते हैं अर्यात् विन8 हो जाते हैं ।६२८-१३१। जिस समय

English

The god does not harm one who acts so toward Bhima. Then Brahma again said to the god with strength, the lord:

अध्याय १०

श्लोक 55

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो ।तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः

saptamaṃ yanmayā proktaṃ nāmogreti tava prabho / tasya nāmnastanustubhyaṃ dvijo bhavati dīkṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

श अक्माण्डःपुराण

English

"The seventh name I declared, Ugra, lord: the body of that name for you is the initiated twice-born."

अध्याय १०

श्लोक 56

एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् ।विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्

evamukte tu yattasya caitanyaṃ vai śarīragam / viveśa dīkṣitaṃ tadvai brāhmaṇaṃ somayājinam

हिन्दी अर्थ

भें आगता मलिक जल प्रचुर मात्राः में हो जाता" है तो बह इस भूमिः को संच्छादित करके सभी" समुद्र नाम वाला हो जाता है११३२। भी शब्द जिस आभास से कान्ति-दीघ्षियों में आभात होता है। वह सभी आओं को समनु प्राप्त हुए जो'किःभाओं से विभावित होता है

English

When so said, the consciousness in his body entered the initiated Brahmin, the soma-sacrificer.

अध्याय १०

श्लोक 57

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः ।तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्

tāvatkālaṃ smṛto vipra ugro devastu dīkṣitaḥ / tasmānnemaṃ parivadennāślīlaṃ cāsya kīrttayet

हिन्दी अर्थ

एकार्णवे भवंत्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

English

For as long, Brahmins, Ugra is remembered as the god initiated; therefore one should not revile him nor speak obscenity of him.

अध्याय १०

श्लोक 58

ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् ।एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै

te harantyasya pāpmānaṃ ye vai parivadanti tam / evaṃ yuktān dvijānugro devastānna hinasti vai

हिन्दी अर्थ

लस्मिन् युगसहस्रांते संस्थिते ब्रह्मणोऽहनि ।

English

Those who revile him take away his sin; the god Ugra does not harm Brahmins so joined.

अध्याय १०

श्लोक 59

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् ।अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया

tatobravītpunarbrahmā taṃ devaṃ bhāskaradyutim / aṣṭamaṃ nāma yat proktaṃ mahādeveti te mayā

हिन्दी अर्थ

तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

English

Then Brahma again said to the god, bright as the sun: "The eighth name declared by me is Mahadeva.

अध्याय १०

श्लोक 60

तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः ।इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः

tasya nāmno 'ṣṭamasyāstu tanustubhyaṃ tu candramāḥ / ityukte yanmana stasya saṃkalpakamabhūtprabhoḥ

हिन्दी अर्थ

प्रणांतवातेऽन्धकारे निरालोके समंततः ॥

English

The body of the eighth name for you is the moon." When so said, what was the lord's resolving mind

अध्याय १०

श्लोक 61

विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी ।तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः

viveśa taccandramasaṃ mahādevastataḥ śaśī / tasmādvibhāvyate hyeṣa mahādevastu candramāḥ

हिन्दी अर्थ

येने वायिष्टितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः ।

English

entered the moon; therefore Mahadeva appears as the moon. On the new moon the twice-born should not cut trees, shrubs or herbs;

अध्याय १०

श्लोक 62

अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः ।महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः

amāvāsyāṃ na vai chindyādvṛkṣagulmauṣadhīrdvijaḥ / mahādevaḥ smṛtaḥ somastasyātmā hyauṣadhīgaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

विभागमस्य लोकस्य प्रकतु' पुनरेच्छत

English

Mahadeva is remembered as Soma, his self is the host of herbs. One who always acts so at each parva

अध्याय १०

श्लोक 63

एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि ।न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्

evaṃ yo varttate caiha sadā parvaṇi parvaṇi / na hanti taṃ mahādevo ya evaṃ veda taṃ prabhum

हिन्दी अर्थ

एकार्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्यावरज ङ्के ।

English

is not killed by Mahadeva, who knows the lord so. By day the Sun guards creatures, by night the moon;

अध्याय १०

श्लोक 64

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः ।एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ

gopāyati divādityaḥ prajā naktaṃ tu candramāḥ / ekarātrau sameyātāṃ sūryā candramasāvubhau

हिन्दी अर्थ

तदा भवति स ब्रह्मा सहसाक्षः सहसृपात्

English

the sun and moon meet in one night, on the night of the new moon; on that night one should be always joined (in devotion).

अध्याय १०

श्लोक 65

अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् ।रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह

amāvāsyāniśāyāṃ tu tasyāṃ yuktaḥ sādā bhavet / rudrāviṣṭaṃ sarvamidaṃ tanubhirnnāmabhiśca ha

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

English

All this is pervaded by Rudra, by bodies and names. This sun, roaming alone, is called Rudra;

अध्याय १०

श्लोक 66

एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते ।सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः

ekākī caścaratyeṣa sūryo 'sau rudra ucyate / sūryasya yatprakāśena vīkṣante cakṣuṣā prajāḥ

हिन्दी अर्थ

सत्वोद्रेकातपरबुद्धस्तु स शून्यं. लोकमैक्षत ।

English

by the light of the sun creatures see with the eye. Rudra, standing liberated, drinks water with his rays;

अध्याय १०

श्लोक 67

मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः ।अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया

muktātmā saṃsthito rudraḥ pibatyaṃbho gabhastibhiḥ / adyate pīyate caiva hyannapānādikāmyayā

हिन्दी अर्थ

अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकोतितम् ॥

English

it is eaten and drunk by desire for food and drink. That body born of water increases in bodies;

अध्याय १०

श्लोक 68

तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते ।यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा

tanuraṃbūdbhavā sā vai deheṣvevopacīyate / yayā dhatte prajāḥ sarvāḥ sthirībhūtena tejasā

हिन्दी अर्थ

उसके अन्दर जिससे सभी” ओर से इस पृथ्बी .का- विस्तारः किया करता-हैः। धातुं विस्तार को फैलाता है उसके पश्चात् उपतनु कहे गये है । ।१३४।-णारः्यही ही 'णीर्ण हो जाने पर अनेक अरथे'धातु-कहा'जाया'करता है? "एकमात्र समुद्र में जल ही" होते हैं। उससे वे नर णीर्ण नहीं होते: हैं।

English

by which he supports all creatures with firm brilliance. The earthly one is his body, the virtuous one that bears creatures.

अध्याय १०

श्लोक 69

पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः ।या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः

pārthivī sā tanustasya sādhvī dhārayate prajāḥ / yā ca sthitā śarīreṣu bhūtānāṃ prāṇavṛttibhiḥ

हिन्दी अर्थ

।१३४। उस एक-सहस्र युगों के अस्त में ब्रह्मा के दिन के संस्थित होते-पर तब तक-के समयः में सलिलात्माः की राक्र के बसने पर : रजनी ही रहती है ।३३ष्त इसकेः उपरान्त उस जलमें विनष्ट अरिनि'बासे एथ्वीत्तलः में-वायु के एकदम प्रशान्त होने पर एक दम अन्धकार रहता है और सभी और आलोक

English

That which stays in bodies of beings by the functions of life-breath

अध्याय १०

श्लोक 70

वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह ।पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह

vātātmikā tu caiśānī sā prāṇaḥ prāṇināmiha / pītāśitāni pacati bhūtānāṃ jaṭhareṣviha

हिन्दी अर्थ

बच अभाव होता है ।१३७। जिसके द्वारा यह अश्विष्टित है ब्रह्मा के पर पुरष अधु ने इस लोक के विभाग करते की इच्छा की थी !१३८। उस समय में केवळ एक ही समुद्र था और सभी चर तथा अचर जगत् एकदम विनष्ट हों गया था । तङ बह ब्रह्मा सहसो पादों बाले होते हैं ।१३९१ वह पुरुष सहसों

English

is Ishani, of the nature of wind, life-breath in living beings here; it digests what is drunk and eaten in beings' bellies here.

अध्याय १०

श्लोक 71

तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते ।यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै

tanuḥ pāśupatī tasya pācakaḥ so 'gnirucyate / yānīha śuṣirāṇi syurdeheṣvantargatāni vai

हिन्दी अर्थ

शीर्षो वाले हैं जिनका वणं सुरण के समान है और जो इन्द्रियों की पहुँच से परे हैं। उस समय में नाराग्रण नामधारी ब्रह्मजी जल में शयन कर रहे ये ।१४०। सत्य के उद्रेक से प्रक्ष ज्ञान वाले उन्होंने सम्पूर्ण लोक को शून्य देखा था । इस आच पाद ने पुराण को परिकीत्तित किया था

English

His Pashupata body is called the digesting Agni. The hollow spaces within bodies

अध्याय १०

श्लोक 72

वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः ।वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्

vāyoḥ saṃcaraṇārthāni bhīmā sā procyate tanuḥ / vaitānyādīkṣitānāṃ tu yā sthitirbrahmavādinām

हिन्दी अर्थ

सूत उवाच-इस्येवं प्रथमं पादं प्रकृत्यर्थ भ्रकीतितम् । श्रुल्वा तु संहृष्टमनाः कापेयः संजयायति ॥

English

for the movement of wind are called the terrible body. The state of the initiated Brahman-speakers in the Vaitana (ritual)

अध्याय १०

श्लोक 73

तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः ।यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्

tanurugrātmikā sā tu tenogro dīkṣitaḥ smṛtaḥ / yattu saṃkalpakaṃ tasya prajāsviha samāsthitam

हिन्दी अर्थ

करुपयोरंतरं यत्र प्रतिसंधिश्च यस्तयोः । पत्रो दिठुमिच्छामि यथावत्कुणलो ह्यसि

English

is the fierce-natured body; hence the initiated is remembered as Ugra. The resolving mind of his that is established in creatures here

अध्याय १०

श्लोक 74

सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः ।नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः

sā tanurmānasī tasya candramāḥ prāṇiṣu sthitaḥ / navonavo yo bhavati jāyamānaḥ punaḥpunaḥ

हिन्दी अर्थ

कापेयेनेवमुक्तस्वु सूतः प्रवदतां वर: अलोक्यस्पोद्भव कृत्स्नदाख्यातुमुपचक्रमे ४

English

is his mental body, the moon, stationed in beings. Newer and newer, born again and again,

अध्याय १०

श्लोक 75

पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह ।महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः

pīyate 'sau yathākālaṃ vibudhaiḥ pitṛbhiḥ saha / mahādevo 'mṛtātmā sa candramā ammayaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शी सूतजी ने कहा-यह प्रकीत्ति के लिए प्रथम पाद कीतित किया

English

he is drunk in time by the wise with the ancestors. Mahadeva, immortal-souled, is remembered as the moon, made of water.

अध्याय १०

श्लोक 76

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता ।पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः

tasya yā prathamā nāmnā tanū raudrī prakīrttitā / patnī suvarccalā tasyāḥ putraścāsya śanaiścaraḥ

हिन्दी अर्थ

है । इसका अवण करके कापेय के मन में बहुत हो संदर्ण हुआ था किन्तु उसके मन में संशय भी होता है।६॥ उन्होंने दाणी के द्वारा सूतजो की

English

His first body by name, Raudri, is declared; his wife Suvarchala, and her son Shanaishchara.

अध्याय १०

श्लोक 77

भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता ।तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः

bhavasya yā dvitīyā tu āpo nāmnā tanuḥ smṛtā / tasyā dhātrī smṛtā patnī putraśca uśanā smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

se ब्रत्माण्ड पुराण

English

Bhava's second body by name is remembered as Water; her wife Dhatri is remembered, and son Ushana.

अध्याय १०

श्लोक 78

शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता ।तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः

śarvasya yā tṛtīyasya nāmno bhūmistanuḥ smṛtā / tasyāḥ patnī vikeśī tu putro 'syāṅgārakaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधना की थी और उसका अर्थ तथा दूसरी कया को अवण करने की इच्छा को थो। आज से लेकर कल्पज् प्रति सन्धि कहा जातां है।२। वीत इए करूप का ओर वर्तमान कल्प को इन दोनों का अन्तर और जहाँ पर जनं दोनों की प्रतिसम्धि हैं । यह मैं जानना चाहता हूँ क्योंकि आप ठीके

English

Sharva's third name, Earth, is the body; her wife is Vikeshi and her son Angaraka.

अध्याय १०

श्लोक 79

ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या ।तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः

īśānasya caturthasya nāmnā vātastanustu yā / tasyāḥ patnī śivā nāma putraścāsyā manojavaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार से यह बताने के लिए परम कुशल हैं।३। कापेय के द्वारा इंस प्रकार से पूछे जाने पर प्रवचन करने वालों में श्र ष्ठ सूतजी ने यहं सम्पूण ही करने को उपक्रम किया था ।४। भो सूतजो ने कहा था-है सुन्दर ब्रतों वालो ! इस विषय में जो कुछ भी हैं वह सभी यथार्थ रूप से वर्णन करूंगा । कल्प

English

Ishana's fourth name, Wind, is the body; her wife is called Shiva and her son Manojava,

अध्याय १०

श्लोक 80

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु ।नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता

avijñātagatiścaiva dvau putrau cānilasya tu / nāmnā paśupateryā tu tanuragnirdvijaiḥ smṛtā

हिन्दी अर्थ

जो हो गये हैं और आगे होने बाले हैं तथा इन दोनों की जो प्रति सन्धिं है- इसको भी बताऊगा ।५। इन कल्पो' में जो-जो भी मन्वन्तर है और जो यह् कल्प ब्तीमान है वहं इस समय कल्प परम शुभ वाराह हैं।६ं। इस कल्प से पूर्ग में होने वाला जो कल्प था जो कि सनातन ब्यतीत हो गया है उसकी

English

and two sons of Anila, Avijnatagati. By the name Pashupati the body is Agni, say the Brahmins;

अध्याय १०

श्लोक 81

तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः ।नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते

tasyāḥ patnī smṛtā svāhā skandastasyāḥ sutaḥ smṛtaḥ / nāmnā ṣaṣṭhasya yā bhīmā tanurākāśamucyate

हिन्दी अर्थ

ओर इस कल्प की जो मध्य में होने वाली अवस्था है उसका शान अब प्राप्त करलो

English

her wife is Svaha, and her son Skanda. The sixth name, Bhima, body, is called space;

अध्याय १०

श्लोक 82

दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः ।अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः

diśaḥ patnyaḥ smṛtāstasya svargaścāpi sutaḥ smṛtaḥ / agrā tanuḥ saptamī yā dīkṣito brāhmaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनलोकादयः पुनः ॥।=

English

the directions are remembered as his wives, and Svarga as his son. The seventh, Ugra, body is the initiated Brahmin;

अध्याय १०

श्लोक 83

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते ।नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः

dīkṣā patnī smṛtā tasyāḥ saṃtānaḥ putra ucyate / nāmnāṣṭamasya mahastanuryā candramāḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

एष संस्थितकालन्तु प्रत्याहारस्ततः स्मृतः

English

Diksha is his wife, and Santana his son. The eighth name Mahas, body, is remembered as the moon;

अध्याय १०

श्लोक 84

तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः ।इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः

tasya vai rohiṇī patnī putrastasya budhaḥ smṛtaḥ / ityetāstanavastasya nāmabhiḥ saha kīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

है अनघो ! प्रतिसस्धि के बिना पूर्वकल्प के प्रत्यागत होने पर अन्य कल्प प्रवृत्त होता है ओर फिर जन लोकादिक होते हैं ।८। व्युच्छिरन प्रति- सन्धि वाला कल्प से परस्पर में होता है । उस अवसर पर सभी ओर से कल्प के अन्त में सम्पूर्ण प्रजा व्युच्छिन्न हुआ करती है ।६। उस कल्प से कल्प की

English

his wife is Rohini and his son Budha. Thus these his bodies are told together with their names.

अध्याय १०

श्लोक 85

तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै ।सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते

tāsu vandyo namasyaśca pratināmatanūṣu vai / sūryepsūrvyāṃ tathā vāyāvagnau vyomnyatha dīkṣite

हिन्दी अर्थ

प्रतिसन्धि नहीं होती है। क युगाख्यों की सन्धियाँ अविच्छिस्न होती हैं।१०। मन्वन्तर युगों के साथ परस्पर से पृ होता है। जो सक्षेप से प्रक्रियां के द्वारा पूर्व कल्प कहे हैं ।११। उन पराघं कल्पों के पूर्ण जिससे जो पर है । पूर्ग कल्प के व्यतीत होने पर पराध से परम जो या ।१२। जो

English

In these he is to be bowed to and honoured in each name-body: in the sun, in the earth, in wind, in fire, in space, in the initiated,

अध्याय १०

श्लोक 86

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः ।एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह

bhaktaistathā candramasi bhattayā vandyastu nāmabhiḥ / evaṃ yo vetti taṃ devaṃ tanubhirnāmabhiśca ha

हिन्दी अर्थ

अन्य भविष्य में होने बाले कल्प हैं वे अपराधं गुणी कृत हैं। है द्विजगणो ! उनमें अब होने वाला कल्प है जो कि इस समय में वर्तामान हैं ।१३। इसमें पूर्ण पराध॑ में जो द्वितीय है वह पर कहा जाता है । यह संस्थित काल वाला है और फिर प्रत्याहार कहा गया है

English

in devotees and in the moon, with devotion, by the names. One who knows that god thus with bodies and names

अध्याय १०

श्लोक 87

प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः ।इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः

prajāvāneti sāyujyamīśvarasya bhavasya saḥ / ityetadvo mayā proktaṃ guhyaṃ bhīmāsya yadyaśaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षीणे कल्पे ततस्नस्मिन्'दाहकाल उपस्थिते ।

English

with offspring attains union with Ishvara Bhava. Thus this secret has been told to you by me, the fame of this Bhima.

अध्याय १०

श्लोक 88

शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे ।एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह ।महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः

śanno 'stu dvipade viprāḥ śanno 'stu ca catuṣpade / etatproktamidānīṃ ca tanūnāṃ nāmabhi saha / mahādevasya devasya bhṛgostu śṛṇuta prajāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिन्काले तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये

English

May there be well-being for our two-footed, Brahmins, and for our four-footed. This has now been told with the names of the bodies of the god Mahadeva; hear of Bhrigu, descendants.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 10
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.