Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
11
अध्याय 11 / 156

Book 1 - Adhyaya 11

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः ।शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mahādevavibhūtivarṇanaṃ nā daśāmo 'dhyoyaḥ sūta uvāca bhṛgoḥ khyātirvijajñe vai īśvarau sukhaduḥkhayoḥ / śubhāśubhapradātārau sarvaprāṇabhṛtāmiha

हिन्दी अर्थ

अष्टाविशतिरेवैताः कोट्यस्तु सुकृतात्मनाम् ॥

English

Tejas (fiery brilliance) was the son of Bala and

अध्याय ११

श्लोक 2

देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ ।तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी

devau dhātṛvidhātārau manvantaravicāriṇau / tayārjyeṣṭhā tu bhaginī devī śrīrlokabhāvinī

हिन्दी अर्थ

तरीणि कोटिशतान्यासन् कोटयो द्विनवतिस्तथा

English

Sons of Vedasiras in (through) nvar! are remem¬ bered as Propagators of the race. These sages who are well- known as Markandy (Descendants of Mrkanda) were masters of the Vedas.

अध्याय ११

श्लोक 3

सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना ।नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्

sā tu nārāyaṇaṃ devaṃ pati māsadya śobhanā / nārāyaṇātmajau tasyāṃ balonmādauvyajāyatām

हिन्दी अर्थ

अथाघिकासप्ततिश्च सहसूणां पुरा स्मृता ।

English

Understand that, Sambhuti, the wife of Marici the Prajapati, gave birth to ilie son Purama and the following <laughters:

अध्याय ११

श्लोक 4

बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः ।तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः

balasya tejaḥ putrastu unmādasya tu saṃśayaḥ / tasyānye mānasāḥ putrā āsan vyomavicāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एकँकस्मिस्तू कल्पे वे देवा वैमानिकाः स्मृताः

English

Krri, Vr9ti, Tvifli and the splendid Upaciti. Purna* masa begot of SarasvaU two sons:

अध्याय ११

श्लोक 5

ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् ।मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च

ye vahanti vimānāni devānāṃ puṇyakarmaṇām / merukalpe smṛte bhārye vidhāturdhātureva ca

हिन्दी अर्थ

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयोऽमृतपास्तथा ।

English

Sudhaman, the son ofViraja and Gauri, resorted to the Eastern quarter. He was a valorous and noble-souled guar¬ dian of the quarter, (ruler of the world).

अध्याय ११

श्लोक 6

आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ ।प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ

āyatirniyatiścaiva tayoḥ putrau dṛḍhavratau / prāṇaścaiva mṛkaṇḍaśca brahmakośau sanātanau

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमातिरिक्ताश्चं तस्मिन्काले तु खे सुराः

English

Sadvati gave birth to Parjanya the son of Agni (i.e. Bharatagni). (Another) Parjanya (otherwise called) Hir* anyaroman was born of Marici.

अध्याय ११

श्लोक 7

मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह ।सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत

manasvinyāṃ mṛkaṇḍasya mārkaṇḍeyo babhūva ha / suto vedaśirāstasya dhūmrapatnyāmajāyata

हिन्दी अर्थ

७२. ब्रह्माण्ड पुराण

English

The sons and grandsons of those noble-souled Atreyas were hundreds and thousands. They all passed away in the Svayambhuva Manvantara.

अध्याय ११

श्लोक 8

पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः ।मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः

pīvaryāṃ vedaśirasaḥ putrā vaśakarāḥ smṛtāḥ / mārkaṇḍeyāḥ samākhyātā ṛṣayo vedapāragāḥ

हिन्दी अर्थ

किर इस कल्प से पूर्ण में होने वाला अतीत 'पुरातन कल्प है जो

English

Kama gave birth to the sons of Pulaha*, the Praja** pati. All of them had the brilliance of the three sacrificial fires. Their fame is wcH-established.

अध्याय ११

श्लोक 9

प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् ।उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ

prāṇasya puṇḍarīkāyāṃ dyutimānātmajo 'bhavat / unnataścadyutimataḥ svanavātaśca tāvubhau

हिन्दी अर्थ

पहिले एक जहसू चारों युगों की चोकड़ी के अन्त में मन्वन्तरों के साथ हैं। ।१४॥ फिर उस कल्प के क्षीण हो जाने पर और दाह काल के उपस्थित होता है । उस समय में तब जो गैमानिक देव हैं वे थे।१६। वे नक्षत्र-ग्रह और नारायण तथा चन्द्र सूर्य आदिक हैं । वे सब अद्ठाईस हैं । सुकृतात्माओं

English

They were three viz. Kardama, Urvarivan and Sahi$tu. Sage Kanakapitha (also was his son). There was a beautiful daughter named PIvari.

अध्याय ११

श्लोक 10

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् ।स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः

tayoḥ putrāśca pautrāśca bhārgavāṇāṃ parasparāt / svāyaṃbhuventare 'tītā marīceḥ śṛṇuta prajāḥ

हिन्दी अर्थ

की करोड़ों की संख्या है अर्थात् जिन्होंने सुकृत् किया है उन्हीं की करोड़ों संक्ष्या है ।१७। जिस प्रकार से एक मन्वन्तर में तथा चौदहों में वे तीन करोड़ थे तथा बानवे करोड़ ये ।१८। इसके अनन्तर अर्थात् विमानों में रहने वाले देवगण कहे ग्रये हैं ।१६। इसके अनन्तर आकाश में दिवलोक में चौदह मन्व-

English

Karoya bore to Priyavrata ten sons on a par with the Sv&yambhuva Manu and two daughten. It is through these that the Ksatrlya race spread.

अध्याय ११

श्लोक 11

पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् ।प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत

patnī marīceḥ saṃbhūtirvijajñe hyātmasaṃbhaṃvam / prajāpateḥ pūrṇamāsaṃ kanyāścemā nibodhata

हिन्दी अर्थ

न्तरों में थे । उनमें देवगण-पिठृगण-ऋषिगण तयां ज के पान करने बाले थे ।२०। उनके अनुचर हैं, उनकी पत्नियाँ हैं और उनके पुत्र भी होते हैं। उस काल में आकाण में सुरगण वर्णों और आश्नमों से अतिरिक्त थे। ।२१। उस काल में वस्तुओं से परिपूर्ण प्राप्न होने पर उन-उन सायुज्य में

English

Yaiodhara, the lady of beautiful waist, gave birth to Sahinu* he son of Kanakapicha. (She gave birth] to Kama* deva (also).

अध्याय ११

श्लोक 12

कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा ।पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्

kṛṣirvṛṣṭistviṣā caiva tathā copacitiḥ śubhā / pūrṇamāsaḥ sarasvatyāṃ putrau dvāvudapādayat

हिन्दी अर्थ

गमन करने वालों के साथ में ये । आभूत सप्लव अर्थात् महा ' प्रलय के प्राप्त होने पर वे तुल्य निष्ठा वाले हुए ये

English

Sannati bore auspicious sons to Kratu. They were equal to Kratu. They had neither wives nor sons. All of them were celibate.

अध्याय ११

श्लोक 13

विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ ।विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः

virajaṃ caiva dharmiṣṭhaṃ parvaśaṃ caiva tāvubhau / virajasyātmajo vidvān sudhāmā nāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

चैलोक्यवासिनो देवा इह .तानाभिमातिकः ।

English

They were well known as V&lakhilyas and are sixty thousand in number. They surround the sun and go ahead in front of Aruna.

अध्याय ११

श्लोक 14

सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः ।लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्

sudhāmā sa tu vairājaḥ prācīṃ diśamupā śritaḥ / lokapālaḥ sa dharmātmā gaurīputraḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

स्थितिकाले तदा पूर्ण आसन्ने पश्चिमोत्तरे ।

English

All of them are (perpetual) associates of the Sun till the time of ultimate annihilation (of the universe). They bad two younger sisters, PuQyk and Satyavatl. They were the daughters-in-law of Parvaia, the son ofPuroamasa.

अध्याय ११

श्लोक 15

पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः ।पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ

parvaśaḥ parvagaṇanāṃ praviṣṭaḥ sa mahāyaśāḥ / parvaśaḥ parvaśāyāṃ tu janayā māsa vai sutau

हिन्दी अर्थ

कल्पावसानिका -देवास्तम्मिन्प्ाप्ते ह्युपप्लवे ॥

English

Her younger brothers, the seven sons of Vasitha arc well known. They arc—Raka, Garta, Crdhvabahu, Savana, Pavana, Siuapas and Sanku. All of them are remembered as seven sages.

अध्याय ११

श्लोक 16

यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च ।तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ

yajurdhāma ca dhīmantaṃ staṃbhakāśyapameva ca / tayorgotrakarau putrau jātau saṃnyāsaniścitau

हिन्दी अर्थ

तदोत्सुका विषादेन त्यक्तस्थालानि भागशः

English

Yajurdhama, and the wise Stambakashyapa; the two sons, founders of gotras, were born, resolved in renunciation.

अध्याय ११

श्लोक 17

स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् ।पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः

smṛtastvaṃ girasaḥ patnī jajñe sā hyātmasaṃbhavān / putro kanyāścatasraśca puṇyāstā lokaviśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

महर्लोकाय संविग्नास्ततस्ते दधिरे मनः ॥२५.

English

Smriti was the wife of Angiras; she bore children of her own: a son and four holy daughters, famed in the world:

अध्याय ११

श्लोक 18

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा ।तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ

sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā / tathaiva bharatāgniṃ ca kīrtimantaṃ ca tāvubhau

हिन्दी अर्थ

ते युक्तानृपपद्यते महतीं च शरीरिके ।

English

Sinivali, Kuhu, Raka and Anumati; and likewise Bharata-Agni and Kirtiman, those two.

अध्याय ११

श्लोक 19

अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा ।हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत

agneḥ putraṃ ca parjanyaṃ sadvatī suṣuve tathā / hiraṇyaromā parjanyo mārīcyāmudapadyata

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण: क्षत्रिये वेश्यैस्त-ङ्कर्व्चा परंजनः ।

English

Sadvati bore Agni's son Parjanya; Hiranyaroma Parjanya was born of Marichi's daughter.

अध्याय ११

श्लोक 20

आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः ।यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ

ābhūtasaṃplavasthāyī lokapālaḥ sa vai smṛtaḥ / yajñe kīrttimataścāpi dhenukā vītakalmaṣau

हिन्दी अर्थ

गत्वा तु ते महर्लोकं देवसंघाश्चतुदश ।

English

Staying until the dissolution of beings, he is remembered as a world-guardian; at Kirtiman's sacrifice also, Dhenuka and Vitakalmasha,

अध्याय ११

श्लोक 21

चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ ।तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः

cariṣṇuṃ dhṛtimantaṃ ca ubhāvaṅgirasāṃ varau / tayoḥ putrāśca pautrāśca atītā vai sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्ते जनलोकाय सोद्वेया दधिरे मनः

English

Charishnu and Dhritiman, both the best of the Angirases; their sons and grandsons have passed away by thousands.

अध्याय ११

श्लोक 22

अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् ।कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा

anasūyā vijajñe vai pañcātreyānakalmaṣān / kanyāṃ caiva śrutiṃ nāma mātā śaṅkhapadasya sā

हिन्दी अर्थ

इसके उपरान्त वे तान के अभिमानी देवगण जो त्रॅलोक्य के निवासी चे यहाँ पर आत्मा की बुद्धि के अवश्य भावी होने से ये ।२३। उस काल में

English

Anasuya bore five faultless Atreyas, and a daughter named Shruti, the mother of Shankhapada.

अध्याय ११

श्लोक 23

कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः ।सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः

kardasasya tu patnī sā paulahasya prajāpateḥ / satyanetraśca havyaśca āpo mūrttiḥ śanaiścaraḥ

हिन्दी अर्थ

स्थिति का समय पूर्ण हो चुका था ओर पश्चिमोत्तर में आसन्न था। जो देव कल्प में अवसान प्राप्त होने वाले थे वे उस उपप्लव को प्राह हुआ देखने वाले थे.।२४। उस अवसर में उत्सुक हुए और विषाद से भागों में स्थानों को ब्यक्त करके फिर उन्होंने सबिम्न होते हुए अयन भाग महर्लोक के लिए

English

That wife of Kardama, of the Prajapati Pulaha's line... Satyanetra, Havya, Apa, Murti, Shanaishchara,

अध्याय ११

श्लोक 24

सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे ।यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः

somaśca pañcamasteṣāmāsītsvāyaṃbhuventare / yāmadevaissahātītāḥ pañcātreyāḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

बनाया. था ।२५। वे युक्तों को उपपन्न होते हैं और शरीर में महती को '्राप्न होते हैं बे सब प्रचर.विशुद्धि, से समन्वित थे तथा मानसी सिद्धि में समा- स्थित. हुए थे ।२६। उस समय में उन कल्पवासियों के साथ सहान आसादित हुआ था.। उनके साथ में गमन करने वाले ब्राह्मण--क्षत्रिय--वेश्य और

English

and Soma the fifth of them were in the Svayambhuva interval; the five Atreyas are renowned, gone by with the Yama gods.

अध्याय ११

श्लोक 25

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् ।स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca ātreyāṇāṃ mahātmanām / svāyaṃbhuve 'ntare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्ररजन भी थे । बे चोदह देवों के संघ महलोंक में प्राप्त हो गये थे । फ़िर उस महलोंक से गमन करके बड़े उद्वंग के सहित उन्होंने अपना मन जन लोक में जाने के लिए किया था

English

Their sons and grandsons, of the great-souled Atreyas, passed away in the Svayambhuva interval by hundreds and thousands.

अध्याय ११

श्लोक 26

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् ।पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे

prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dānā gnistatsuto 'bhavat / pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare

हिन्दी अर्थ

एवं देवयुगानां तु सहस्राणि परस्परम्

English

On Priti, wife of Pulastya, Dattagni was his son; in his former birth he is remembered as Agastya in the Svayambhuva interval.

अध्याय ११

श्लोक 27

मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः ।स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता

madhyamo devabāhuśca atrināmā ca te trayaḥ / svamā yavīyasī teṣāṃ sadvatī nāma viśrutā

हिन्दी अर्थ

गत्वा-तो ब्रह्मलोकं वै अपरावतिनीं गतिम्

English

The middle was Devabahu, and the one named Atri: those three. The youngest of them, famed as Sadvati,

अध्याय ११

श्लोक 28

पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा ।पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः

parjanyajananī śubhrā patnī cāgneḥ smṛtā śubhā / paulastyasya ca brahmarṣeḥ prītiputrasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

भवंति ब्रह्माणा तुल्या रूपेण विषयेण च ॥

English

the radiant mother of Parjanya, and the auspicious wife of Agni are remembered; and of the Brahmin sage Paulastya, the wise son of Priti,

अध्याय ११

श्लोक 29

दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् ।पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे

dānācca suṣuve patnī sujaṅghī caṃ bahūnsutān / paulastyā iti vikhyātāḥ smṛtāḥ svāyaṃbhuve 'ntare

हिन्दी अर्थ

आनंदं ब्रह्मणः श्राप्य मुच्यन्त ब्रह्मणा सह

English

the wife Sujangha bore many sons from Dana; they are famed and remembered as the Paulastyas in the Svayambhuva interval.

अध्याय ११

श्लोक 30

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः ।त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

kṣamā tu suṣuve putrānpulastyasya prajāpateḥ / tretāgnivarcasaḥ sarve yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

मानार्चनाभिः संबद्धास्तदा तत्कालभाविताः ॥३४.

English

Kshama bore the sons of the Prajapati Pulastya, all with the radiance of the Treta fire, whose fame is established:

अध्याय ११

श्लोक 31

कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः ।ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी

kardamaścorvarīvāṃśca sahiṣṇuśceti te trayaḥ / ṛṣiḥ kanakapīṭhaśca śubhā kanyā ca pīvarī

हिन्दी अर्थ

तथा तु.भाविते सेवां तथानंदः प्रवर्तते

English

Kardama, Urvarivan and Sahishnu: those three; the sage Kanakapitha and the auspicious daughter Pivari.

अध्याय ११

श्लोक 32

कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् ।पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च

kardamasya śrutiḥ patnī ātreyyajanayatsvayam / putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma kanyāṃ kāmyāṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

इसी क्रम के योग से वे कल्पवासी चले गये ये । इस प्रकार से सहस्रों ही देवों के युग थे ।२६। सभी विशुद्धि को प्रचुरता वाले ये और अतएव वे सब मातसो सिद्धि में समास्थित ये। उतने कल्प वासियों के साथ जनलोः

English

Kardama's wife Shruti, the Atreyi, herself bore a son named Shankhapada and a daughter Kamya.

अध्याय ११

श्लोक 33

स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः ।दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते

sa vai śaṅkhapadaḥ śrīmāṃllokapālaḥ prajāpatiḥ / dakṣiṇasyāṃ diśi rataḥ kāmyā dattā priyavrate

हिन्दी अर्थ

७४ ब्रह्माण्ड पुराणं

English

That glorious Shankhapada, a world-guardian and Prajapati, was devoted to the southern direction; Kamya was given to Priyavrata.

अध्याय ११

श्लोक 34

काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् ।दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्

kāmyā priyavratāllebhe svāyaṃbhuvasamānsutān / daśa kanyādvayaṃ caiva yaiḥ kṣatraṃ sampravarttitam

हिन्दी अर्थ

को प्राप्त किया था ।३०। वहां जनलोक में दश कल्यों तक स्थित होकर फिर सत्य लोक को चले जाते हैं । वे ब्रह्मलोक को भ्राहन करके अपरावत्तिनी गति को प्राम हो जाते हैं ।३१। वे विमान में आधिपत्य पाकर ऐश्वर्य से उनके ही समान हो जाया करते हैं। फिर वे ब्रह्माजी के ही तुल्य हो जाया करते

English

Kamya obtained from Priyavrata ten sons equal to the Svayambhuva and two daughters, by whom Kshatra was set going.

अध्याय ११

श्लोक 35

पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् ।यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा

putraṃ kanakapīṭhasya sahiṣṇuṃ nāma viśrutam / yaśodharā vijajñe vai kāmadevaṃ sumadhyāmā

हिन्दी अर्थ

है और रूप तथा विषय के द्वारा ब्रह्मा के समान हूँ।३२। वहाँ पर वे प्रीति से युक्त होते हुए संयमों को अवस्थित हुआ करते है। वहाँ पर ब्रहमा का आनन्द प्राप्त करवे ब्रह्माजी के ही साथ मुक्ति को प्राप्त हो जाया करते हैँ ।३३। प्राकृत अवश्य भावी अर्थ से वे स्वयं उस समय में उसका से भावित

English

Yashodhara bore Kanakapitha's famed son named Sahishnu; the slender-waisted bore Kamadeva.

अध्याय ११

श्लोक 36

क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् ।तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः

kratoḥ kratusamānpu trān vijajñe saṃnatiḥ śubhān / teṣāṃ na bhāryā putro vā sarve te urddharetasaḥ

हिन्दी अर्थ

होते हुए सम्मान और अचेन आदि के द्वारा सम्बद्ध होते हैं ।३४। जिस प्रकार से बुद्धिपूवंक र्यपन करते हुए बोध होता है उसी भांति सेवा के भावित होने पर जैसा ही आनन्द प्रबृत्त होता हैं

English

Sannati bore Kratu's auspicious sons equal to Kratu; they have neither wife nor son, all being of upward seed.

अध्याय ११

श्लोक 37

तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः ।अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्

tāni ṣaṣṭisahasrāṇi vālakhilyā iti śrutāḥ / aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram

हिन्दी अर्थ

तैः साद्धं वदधते तेषां कार्याणि करणानि च॥

English

Those sixty thousand are heard of as the Valakhilyas; they go in front of Aruna, surrounding the day-maker,

अध्याय ११

श्लोक 38

आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः ।स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते

ābhūtasaṃplavātsarvepataṅgasahacāriṇaḥ / svasārau tadyavīyasyau puṇyā satyavatī cate

हिन्दी अर्थ

नानात्वर्दाशनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम् ।

English

all until the dissolution of beings, companions of the winged ones. Their two younger sisters, holy and Satyavati,

अध्याय ११

श्लोक 39

पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु ।ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे

parvaśasya snuve te vai pūrṇamāsa sutasya tu / ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya vāsiṣṭhāḥ sapta jajñire

हिन्दी अर्थ

विनिवृत्ताधिकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् ॥

English

daughters-in-law of Parvasha, and of the son Purnamasa. On Urja, Vasishtha's wife, seven Vasishthas were born.

अध्याय ११

श्लोक 40

ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा ।जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः

jyāyasī ca sutā teṣāṃ puṇḍarīkā sumadhyamā / jananī sā dyutimataḥ prāṇasya mahiṣī priyāḥ

हिन्दी अर्थ

प्राकृतो करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः ।

English

Their elder sister was Pundarika, slender-waisted, mother of the radiant Prana, his dear queen.

अध्याय ११

श्लोक 41

तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः ।रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः

tasyāstu ye yavīyāṃso vāsiṣṭhāḥ sapta viśrutāḥ / rakṣo garttorddhabā huśca savanaḥ pavanaśca yaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवर्तितो पुनः सगे तेष साकारणात्मनाम्

English

The seven younger Vasishthas of hers are famed: Rakshas, Garta, Urdhvabahu, Savana and Pavana,

अध्याय ११

श्लोक 42

सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः ।रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी

sutapāḥ saṃkurityete sarve saptarṣayaḥ samṛtāḥ / ratno varāṅgyajanayanmārkaṇḍeyī yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

ततस्तं षु गत बूध्व॑ तैलोक्येषु महात्मसु ।

English

Sutapa and Sankuri: all these are remembered as the seven sages. Ratna bore the fair-limbed, famed Markandeyi

अध्याय ११

श्लोक 43

प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् ।गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्

pratīcyāṃ diśi rājānaṃ ketumantaṃ prajāpatim / gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

एतं: साद्ध महुर्लोकस्तदानासादितस्तु वे ॥ ४२.

English

in the western direction, the king and Prajapati Ketuman. The gotras of these great-souled Vasishthas are by names.

अध्याय ११

श्लोक 44

स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः ।इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः

svāyaṃbhuve 'ntaretītānyagnestu śṛṇuta prajāḥ / ityeṣa ṛṣisargastu sānubandhaḥ prakīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

(जिन शुष्मियों के भेदों के प्रत्याहारों से भिन्त हैं उनके कार्य ओर करण बधित होते हैं।३६। वे नानात्व के देखने वाले और ब्रह्मलोक के निवास करने वाले हैं। निवृत्त अधिकारों वाले और अपने घम में स्थितं

English

Those of the past in the Svayambhuva interval, now hear of Agni's, creatures. Thus the creation of sages has been told with its continuation.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 11
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.