Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
116
अध्याय 116 / 156

Book 3 - Adhyaya 4

73 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ73 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११६

श्लोक 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे प्रतिसर्गो नाम तृतीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः श्रुतं सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्त्तितम् ।प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde pratisargo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ śrutaṃ sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrttitam / prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

After duly honouring and propitiating Suta, the great sages engaged in Sattra asked him again about the process of creative function: —

अध्याय ११६

श्लोक 2

पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् ।दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम्

pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām / daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmeva pakṣiṇām

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

" How does the process of creation begin to proceed

अध्याय ११६

श्लोक 3

अत्यद्भुतानि कर्माणि विविधा धर्मनिश्चयाः ।विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम्

atyadbhutāni karmāṇi vividhā dharmaniścayāḥ / vicitrāśca kathāyogā janma cāgryamanuttamam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

In the previous two chapters the three typej of dissolutions of the world are described rather desultorily in a Puranic way. The description of dissolution forms an important characteristic (Lakfana) of a Purana. Now the author explains how the creation of universe takes place after the world-destruction.

अध्याय ११६

श्लोक 4

तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा ।मनः कर्णसुखं सौते प्रीणात्यमृतसन्निभम्

tatkathyamānamasmākaṃ bhavatā ślakṣṇayā girā / manaḥ karṇasukhaṃ saute prīṇātyamṛtasannibham

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The speech of the sages shows that they have heard practically all topics contained in the Purana. They have duly honoured him probably in a concluding ceremony. But they w'ish to hear one point viz how the world is re-created after destruction.

अध्याय ११६

श्लोक 5

एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः ।पप्रच्छुः सत्त्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम्

evamārādhya te sūtaṃ satkṛtya ca maharṣayaḥ / papracchuḥ sattriṇaḥ sarve punaḥ sargapravarttanam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The Guna (i.e. three Gunas taken collectively as one in combination with the Vikaras (evolutes) remains in the equilibrium. Pradhana stands by in a state wherein it has the same Dharmas or attributes.

अध्याय ११६

श्लोक 6

कथं सुत महाप्राज्ञ पुनः सर्गः प्रपत्स्यते ।बन्धेषु संप्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये

kathaṃ suta mahāprājña punaḥ sargaḥ prapatsyate / bandheṣu saṃpralīneṣu guṇasāmye tamomaye

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

All the activity ofthe Pradhana takes effect through Buddhi (the principle Mahat). The Ksetrajfia presides over those Gunas without Buddhi in between.

अध्याय ११६

श्लोक 7

विकारेष्वविसृष्टेषु ह्यव्यक्ते चात्मनि स्थिते ।अप्रवृत्ते ब्रह्मणा तु सहसा योज्यगैस्तदा

vikāreṣvavisṛṣṭeṣu hyavyakte cātmani sthite / apravṛtte brahmaṇā tu sahasā yojyagaistadā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

VV. 16-33 describe how the world evolves through the disequili- brium of Gunas and how this original balance of Gunas (Gupa-samya) is disturbed.

अध्याय ११६

श्लोक 8

कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः

kathaṃ prapatsyate sargastannaḥ prabrūhi pṛcchatām / evamuktastataḥ sūtastadāsau lomaharṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

(?) As the Ksetrajna, Pradhdna and Purusa begin to

अध्याय ११६

श्लोक 9

व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् ।अत्र वो वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते

vyākhyātumupacakrāma punaḥ sargapravarttanam / atra vo varttayiṣyāmi yathā sargaḥ prapatsyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

By means of medicines named Gunas, a man. becomes subdued by Rajas at the time of activity. He attains the state of Mahat, Bhutddi, Visesa and the sense-organs.

अध्याय ११६

श्लोक 10

पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्तन्निबोधत ।दृष्टेनैवानुमेयं च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः

pūrvavatsa tu vijñeyaḥ samāsāttannibodhata / dṛṣṭenaivānumeyaṃ ca tarkaṃ vakṣyāmi yuktitaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

People have recourse to the water** in the middle of Ksetra (field), entirely at the beginning and at the end***(?) Abhimdnins (those who regard objects as referring to their own selves) are born with readily achieved instruments of activity.

अध्याय ११६

श्लोक 11

यस्माद्वाचो निवर्त्तन्ते त्वप्राप्य मनसा सह ।अव्यक्त वत्परोक्षत्वाद्गहनं तद्दुरासदम्

yasmādvāco nivarttante tvaprāpya manasā saha / avyakta vatparokṣatvādgahanaṃ taddurāsadam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Dharma and Adharma are solely of the nature of •quality ofeach other. They give rise to each other through boons or blessings.

अध्याय ११६

श्लोक 12

विकारैः प्रतिसंसृष्टो गुणः साम्येन वर्त्तते ।प्रधानं पुरुषाणां च साधर्म्येणैव तिष्ठति

vikāraiḥ pratisaṃsṛṣṭo guṇaḥ sāmyena varttate / pradhānaṃ puruṣāṇāṃ ca sādharmyeṇaiva tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

For the sake of a similar creation*, the JIva (Indivi- dual Soul) undergoes a change at the beginning of creation. The Gunas (qualities) cling on to him. Hence that appeals to him.

अध्याय ११६

श्लोक 13

धर्माधर्मौं प्रलीयेते ह्यव्यक्ते प्राणिनां सदा ।सत्त्वमात्रात्मको धर्मो गुणे सत्त्वे प्रतिष्ठितः

dharmādharmauṃ pralīyete hyavyakte prāṇināṃ sadā / sattvamātrātmako dharmo guṇe sattve pratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

On being created again and again, the Gunas have recourse to only those activities which they had had in the previous creation.

अध्याय ११६

श्लोक 14

तमोमात्रात्मको धर्मो गुणे तमसि तिष्ठति ।अविभागेन तावेतौ गुणसाम्ये स्थितावुभौ

tamomātrātmako dharmo guṇe tamasi tiṣṭhati / avibhāgena tāvetau guṇasāmye sthitāvubhau

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Violent or Non-violent, gentle or cruel, righteous or sinful, true or false— all these have recourse to him on being evolved by him. Hence that appeals to him.

अध्याय ११६

श्लोक 15

सर्वं कार्यं बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते ।बुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान्गुणान्

sarvaṃ kāryaṃ buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate / buddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tānguṇān

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The multiplicity and diversity in the great BKutas" (Elements) in the sense-objects and in physical forms as well as

अध्याय ११६

श्लोक 16

एवं तानभिमानेन प्रपत्स्यति पुनस्तदा ।यदा प्रवर्त्तितव्यं तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् द्वयोः

evaṃ tānabhimānena prapatsyati punastadā / yadā pravarttitavyaṃ tu kṣetrakṣetrajñayor dvayoḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Thus the Re-creation has been succinctly recounted to you by me. I shall recount the origin of Brahma also very briefly. 1

अध्याय ११६

श्लोक 17

भोज्यभोक्तृत्वसंबन्धाः प्रपत्स्यन्ते च तावुभौ ।तस्मादक्षरमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकम्

bhojyabhoktṛtvasaṃbandhāḥ prapatsyante ca tāvubhau / tasmādakṣaramavyaktaṃ sāmye sthitvā guṇātmakam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

From that Avyakta y the cause, the eternal one of the nature of Sat and Asat (the Existent and non-existent) Mahesvara is born through Pradhana and Purusa.

अध्याय ११६

श्लोक 18

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं तत्र वैपम्यं भजते तु तत् ।ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ tatra vaipamyaṃ bhajate tu tat / tataḥ prapatsyate vyaktaṃ kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Having the appellation 'Brahma', he becomes the evolver. He creates the worlds once again of the nature of Abhimana ( Referringall objects to the Self) and Guna (Sattva etc.)

अध्याय ११६

श्लोक 19

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति ।महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ vikāraṃ janayiṣyati / mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ caturviṃśaguṇātmakam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

VV. 34-38 describe the same bringing in Puranic deities Mahesvara, Brahma.

अध्याय ११६

श्लोक 20

क्षेत्रज्ञस्य प्रधानस्य पुरुषस्य प्रवर्त्स्यतः ।आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रजक्षते

kṣetrajñasya pradhānasya puruṣasya pravartsyataḥ / ādidevaḥ pradhānasyānugrahāya prajakṣate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The different living beings are born from the Bhutas (elements). It is thus that the creation begins to function.

अध्याय ११६

श्लोक 21

अनाद्यौ वरमुत्पादौ उभौ सूक्ष्मौ तु तौ स्मृतौ ।अनादिसंयोगयुतौ सर्वं क्षेत्रज्ञमेव च

anādyau varamutpādau ubhau sūkṣmau tu tau smṛtau / anādisaṃyogayutau sarvaṃ kṣetrajñameva ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

On hearing thus about the origin of the worlds, their stability and their dissolution, the ascetics of the Naimisa forest had their Avabhrtha (Valedictory bath) in the Sattra and became sanctified. The sages then attained the holy world (the heavens) 1 2 3 *

अध्याय ११६

श्लोक 22

अबुद्धिपूर्वकं युक्तमाशक्तौ तु वरौ तदा ।अप्रत्ययममोघं च स्थितावुदकमत्स्यवत्

abuddhipūrvakaṃ yuktamāśaktau tu varau tadā / apratyayamamoghaṃ ca sthitāvudakamatsyavat

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

In the same manner you also worship duly Devatas etc., take the valedictory bath after the sacrifice and become pure. At the end of life be contented (that you have done your duty), abandon bodies, attain the rrieritorions world and rejoice thus.

अध्याय ११६

श्लोक 23

प्रवृत्तपूर्वौं तौ पूर्वं पुनः सर्वं प्रपत्स्यते ।अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः

pravṛttapūrvauṃ tau pūrvaṃ punaḥ sarvaṃ prapatsyate / ajñā guṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamo 'bhidhaiḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

In the same manner, O Brahmanas, you too, after performing various Yajnas shall go at the end of your life, O excellent Brahmanas, to Svarga (heaven).

अध्याय ११६

श्लोक 24

प्रवृत्तिकाले रजसाभिपन्नो महत्त्वभूतादिविशेषतां च ।विशेषतां चेन्द्रियतां च याति गुणावसानौषधिभिर्मनुष्यः

pravṛttikāle rajasābhipanno mahattvabhūtādiviśeṣatāṃ ca / viśeṣatāṃ cendriyatāṃ ca yāti guṇāvasānauṣadhibhirmanuṣyaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The sattra (sacrificial session) concluded with the conclusion of the Purana. Just as the Naimisaranya sages took the Valedictory bath { avabhrtha snana) and went to heaven, the later audience of the Purana is exhorted to take such a bath and go to heaven.

अध्याय ११६

श्लोक 25

सत्याभिध्यायिनस्तस्य ध्यायिनः सन्निमित्तकम् ।रजः सत्त्वतमोव्यक्ता विधर्माणः परस्परम्

satyābhidhyāyinastasya dhyāyinaḥ sannimittakam / rajaḥ sattvatamovyaktā vidharmāṇaḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Review of the main sections of the Purana.

अध्याय ११६

श्लोक 26

आद्यन्तं वै प्रवत्स्यन्ते क्षेत्रमज्ञाम्वु सर्वशः ।संसिद्धकार्यकरणा उत्पद्यन्ते ऽभिमानिनः

ādyantaṃ vai pravatsyante kṣetramajñāmvu sarvaśaḥ / saṃsiddhakāryakaraṇā utpadyante 'bhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Vayu seems to be a member of the audience when the Purana was

अध्याय ११६

श्लोक 27

सर्वे सत्त्वाः प्रपद्यन्ते ह्यव्यक्तात्पूर्वमेव च ।प्राक्सृतौ ये त्वसुवहाः साधकाश्चाप्यसाधकाः

sarve sattvāḥ prapadyante hyavyaktātpūrvameva ca / prāksṛtau ye tvasuvahāḥ sādhakāścāpyasādhakāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

One who celebrates and proclaims the glory and reputation ofthe renowned noble-souled Prajapatis and lords of the Earths, attains finalemancip at ion.

अध्याय ११६

श्लोक 28

असंशान्तास्तु ते सर्वे स्थानप्रकरणैः सह ।कार्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पत्स्यन्ते पुनः पुनः

asaṃśāntāstu te sarve sthānaprakaraṇaiḥ saha / kāryāṇi pratipatsyante utpatsyante punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This Purana is recounted by Krsna Dvaipaya'na, the expounder of Brahman. It is conducive to wealth, fame and longevity. It is meritorious. It is equal in extent and value to the Vedas.

अध्याय ११६

श्लोक 29

गुणमात्रात्मकावेव धर्माधर्मौं परस्परम् ।आरप्संते हि चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण वा

guṇamātrātmakāveva dharmādharmauṃ parasparam / ārapsaṃte hi cānyonyaṃ vareṇānugraheṇa vā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Savitr recounted it to Mrtyu; Mrtyu to Indra; Indra to Vasistha and he recounted it to Sarasvata.

अध्याय ११६

श्लोक 30

शर्वस्तुल्यप्रसृष्ट्यर्थ सर्गादौ याति विक्रियाम् ।गुणास्तं प्रतिधीयन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

śarvastulyaprasṛṣṭyartha sargādau yāti vikriyām / guṇāstaṃ pratidhīyante tasmāttattasya rocate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Sarasvata imparted it toTridhaman; Tridhaman to / _ / _

अध्याय ११६

श्लोक 31

गुणास्ते यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

guṇāste yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Antariksa recounted it to Carsin and he to Tray- yaruna. Dhananjaya got it from Trayyaruna. He handed it over to Krtaiijaya.

अध्याय ११६

श्लोक 32

हिंस्राहिंस्रे मृदुकूरे धर्माधर्मावृतानृते ।तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre mṛdukūre dharmādharmāvṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Trnanjaya got it from Krtanjaya and he imparted it to Bharadvaja. Bharadvaja recounted it to Gautama. He gave it to Niryantara.

अध्याय ११६

श्लोक 33

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु ।विप्रयोगश्च भूतानां गुणेभ्यः संप्रवर्त्तते

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu / viprayogaśca bhūtānāṃ guṇebhyaḥ saṃpravarttate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Niryantara taught it to Vajasrava; he gave it to Somasusma and he handed it over to Trnabindu.

अध्याय ११६

श्लोक 34

इत्येष वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः ।समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणो ऽथ समुद्भवम्

ityeṣa vo mayā khyātaḥ punaḥ sargaḥ samāsataḥ / samāsādeva vakṣyāmi brahmaṇo 'tha samudbhavam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Trnabindu recounted it to Daksa. Daksa recounted it to Sakti. Parasara who was in the womb heard this from Sakti.

अध्याय ११६

श्लोक 35

अव्यक्तात्कारणात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात् ।प्रधानपुरुषाभ्यां तु जायते च महेश्वरः

avyaktātkāraṇāttasmānnityātsadasadātmakāt / pradhānapuruṣābhyāṃ tu jāyate ca maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Jatukarnya heard this from Parasara. Holy lord Dvaipayana heard this from him. O excellent Brahmanas, it has been then acquired by me from Dvaipayana.

अध्याय ११६

श्लोक 36

स पुनः संभावयिता जायते ब्रह्मसंज्ञितः ।सृजते स पुनर्लोकानभिमान गुणात्मकान्

sa punaḥ saṃbhāvayitā jāyate brahmasaṃjñitaḥ / sṛjate sa punarlokānabhimāna guṇātmakān

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This has been narrated to my son of unmeasured intellect. This is the enumerative statement of all Gurus beginning with Brahma. It has been cited.

अध्याय ११६

श्लोक 37

अहङ्कारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चात्मनः ।युगपत्संप्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च

ahaṅkārastu mahatastasmādbhūtāni cātmanaḥ / yugapatsaṃpravarttante bhūtānyevendriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The genealogy of teachers who handed down the Purana unto Sauti, the son of S u ta - This list is longer than the one given in Introduction.

अध्याय ११६

श्लोक 38

भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते ।विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।कीर्त्त्यतो वो यथापूर्वं तथैवाप्युपधार्यताम्

bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate / vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam / kīrttyato vo yathāpūrvaṃ tathaivāpyupadhāryatām

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Usual qualifications of the listener to the Purana. These are -common to all holy scriptures.

अध्याय ११६

श्लोक 39

एतच्छ्रुत्वा नैमिषेया स्तदानीं लोकोत्पत्तिं सुस्थितिं चाप्ययं च ।तस्मिन्सत्रे ऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति

etacchrutvā naimiṣeyā stadānīṃ lokotpattiṃ susthitiṃ cāpyayaṃ ca / tasminsatre 'vabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ puṇyaṃ lokamṛṣayaḥ prāpnuvanti

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The usual concluding solutation lo the Primordial Purusa.

अध्याय ११६

श्लोक 40

यथा यूयं विधिना देवातादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः ।त्यक्त्वा देहानायुष्ॐऽते कृतार्थाः पुण्यं लोकं प्राप्य मोदध्वमेवम्

yathā yūyaṃ vidhinā devātādīniṣṭvā caivāvabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ / tyaktvā dehānāyuṣoṃ'te kṛtārthāḥ puṇyaṃ lokaṃ prāpya modadhvamevam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

As you, having duly worshipped the gods and others and attained the concluding bath, are purified, so, abandoning your bodies at the end of life, your purpose fulfilled, may you reach the holy world and rejoice.

अध्याय ११६

श्लोक 41

एते ते नैमिषेया वै दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च वै तदा ।जग्मुश्चावभृथस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः

ete te naimiṣeyā vai dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca vai tadā / jagmuścāvabhṛthasnātāḥ svargaṃ sarve tu satriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Those sages of Naimisha, having seen and touched it, bathed in the concluding bath, and all the participants in the sacrificial session went to heaven.

अध्याय ११६

श्लोक 42

विप्रास्तथा यूयमपि इष्टा बहुविधैर्मखैः ।आयुष्ॐऽते ततः स्वर्गं गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः

viprāstathā yūyamapi iṣṭā bahuvidhairmakhaiḥ / āyuṣoṃ'te tataḥ svargaṃ gantāraḥ stha dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

So you too, O brahmins, having performed many kinds of sacrifices, will go to heaven at the end of your lives, O best of the twice-born.

अध्याय ११६

श्लोक 43

प्रक्रिया प्रथमः पादः कथायास्तु परिग्रहः ।अनुषङ्ग उपोद्धात उपसंहार एव च

prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāyāstu parigrahaḥ / anuṣaṅga upoddhāta upasaṃhāra eva ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The Prakriya is the first quarter, the beginning of the story; then the Anushanga, the Upodghata and the Upasamhara.

अध्याय ११६

श्लोक 44

एवमेव चतुःपादं पुराणं लोकसम्मतम् ।उवाच भागवान्सक्षाद्वायुलोकहिते रतः

evameva catuḥpādaṃ purāṇaṃ lokasammatam / uvāca bhāgavānsakṣādvāyulokahite rataḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Thus this four-quartered Purana, esteemed by the world, was spoken by the Lord Vayu himself, devoted to the welfare of the world,

अध्याय ११६

श्लोक 45

नैमिषे सत्रमा साद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तम ।तत्प्रसादं च संसिद्धं भूतोत्पत्तिलयान्वितम्

naimiṣe satramā sādya munibhyo munisattama / tatprasādaṃ ca saṃsiddhaṃ bhūtotpattilayānvitam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

to the sages at the sacrificial session in Naimisha, O best of sages — perfected by his grace, dealing with the origin and dissolution of beings.

अध्याय ११६

श्लोक 46

प्राधानिकीमिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम् ।सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति

prādhānikīmimāṃ sṛṣṭiṃ tathaiveśvarakāritām / samyagviditvā medhāvī na mohamadhigacchati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Having properly understood this creation arising from Pradhana and caused by the Lord, the wise one does not fall into delusion.

अध्याय ११६

श्लोक 47

इदं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम् ।शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि तथाध्यापयते ऽपि च

idaṃ yo brāhmaṇo vidvānitihāsaṃ purātanam / śṛṇuyācchrāvayedvāpi tathādhyāpayate 'pi ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The learned brahmin who hears this ancient history, or causes it to be heard, or teaches it,

अध्याय ११६

श्लोक 48

स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः ।ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोदते

sthāneṣu sa mahendrasya modate śāśvatīḥ samāḥ / brahmasāyujyago bhūtvā brahmaṇā saha modate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

rejoices for endless years in the abodes of great Indra; attaining union with Brahma, he rejoices with Brahma.

अध्याय ११६

श्लोक 49

तेषां कीर्तिमतां कीर्तिं प्रजेशानां महात्मनाम् ।प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति

teṣāṃ kīrtimatāṃ kīrtiṃ prajeśānāṃ mahātmanām / prathayanpṛthivīśānāṃ brahmabhūyāya gacchati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Proclaiming the fame of those famous, great-souled lords of creatures and lords of the earth, he goes to oneness with Brahman.

अध्याय ११६

श्लोक 50

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् ।कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराण ब्रह्मवादिना

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam / kṛṣṇadvaipāyanenoktaṃ purāṇa brahmavādinā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This Purana, told by Krishna Dvaipayana, expounder of Brahman, brings blessings, fame and long life, is holy and equal to the Vedas.

अध्याय ११६

श्लोक 51

मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्तिं प्रथयेदिमाम् ।देवतानामृषीणां च भूरिद्रविमतेजसाम्

manvantareśvarāṇāṃ ca yaḥ kīrtiṃ prathayedimām / devatānāmṛṣīṇāṃ ca bhūridravimatejasām

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Whoever spreads this fame of the lords of the Manu periods, and of the gods and sages of abundant wealth and splendour,

अध्याय ११६

श्लोक 52

स सर्वैर्मुच्यते पापैः पुण्यं च महदाप्नुयात् ।यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि

sa sarvairmucyate pāpaiḥ puṇyaṃ ca mahadāpnuyāt / yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

is freed from all sins and obtains great merit. And the learned one who always causes this to be heard on each festival day,

अध्याय ११६

श्लोक 53

धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान् पादमन्ततः

dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya kalpate / yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇān pādamantataḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

his sins shaken off and heaven won, becomes fit for oneness with Brahman. Whoever at a shraddha causes brahmins to hear even a quarter of it,

अध्याय ११६

श्लोक 54

अक्षेयं सर्वकामीयं पितॄंस्तच्छोपतिष्ठते ।यस्मात्पुरा ह्यणन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते

akṣeyaṃ sarvakāmīyaṃ pitṝṃstacchopatiṣṭhate / yasmātpurā hyaṇantīdaṃ purāṇaṃ tena cocyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

that offering becomes imperishable and fulfils every wish, and it reaches the ancestors. Because it breathes of ancient times, it is called Purana.

अध्याय ११६

श्लोक 55

निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।तथैव त्रिषु वर्णेषु ये मनुष्या अधीयते

niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate / tathaiva triṣu varṇeṣu ye manuṣyā adhīyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Whoever knows its etymology is freed from all sins. Likewise the men of the three classes who study it,

अध्याय ११६

श्लोक 56

इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे मतिम् ।यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपानि सर्वशः

itihāsamimaṃ śrutvā dharmāya vidadhe matim / yāvantyasya śarīreṣu romakūpāni sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

and who, having heard this history, set their minds on dharma — as many pores as there are on their bodies,

अध्याय ११६

श्लोक 57

तावत्कोटिसहस्राणि वर्षाणि दिवि मोदते ।ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदते

tāvatkoṭisahasrāṇi varṣāṇi divi modate / brahmasāyujyago bhūtvā daivataiḥ saha modate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

for that many thousands of crores of years they rejoice in heaven; attaining union with Brahma, they rejoice with the gods.

अध्याय ११६

श्लोक 58

सर्वपापहरं पुण्यं पवित्रं च यशस्वि च ।ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने

sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvi ca / brahmā dadau śāstramidaṃ purāṇaṃ mātariśvane

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This holy, purifying and glorious Purana, removing all sins, Brahma gave to Matarishvan.

अध्याय ११६

श्लोक 59

तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माच्चापि बृहस्पतिः ।बृहस्पतिस्तु प्रोवाच सवित्रे तदनन्तरम्

tasmāccośanasā prāptaṃ tasmāccāpi bṛhaspatiḥ / bṛhaspatistu provāca savitre tadanantaram

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

From him it was received by Ushanas, and from him by Brihaspati; Brihaspati then told it to Savitri.

अध्याय ११६

श्लोक 60

सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः ।इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सो ऽपि सारस्वताय च

savitā mṛtyave prāha mṛtyuścendrāya vai punaḥ / indraścāpi vasiṣṭhāya so 'pi sārasvatāya ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Savitri told it to Death, and Death to Indra; Indra to Vasishtha, and he to Sarasvata.

अध्याय ११६

श्लोक 61

सारस्वतस्त्रिधाम्ने ऽथ त्रिधामा च शरद्वते ।शरद्वांस्तु त्रिविष्टाय स्ॐऽतरिक्षाय दत्तवान्

sārasvatastridhāmne 'tha tridhāmā ca śaradvate / śaradvāṃstu triviṣṭāya soṃ'tarikṣāya dattavān

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Sarasvata told it to Tridhaman, Tridhaman to Sharadvat; Sharadvat gave it to Trivishta and to Antariksha.

अध्याय ११६

श्लोक 62

चर्षिणे चान्तरिक्षो वै सो ऽपि त्रय्यारुणाय च ।त्रय्यारुणाद्धनञ्जयः स वै प्रादात्कृतञ्जये

carṣiṇe cāntarikṣo vai so 'pi trayyāruṇāya ca / trayyāruṇāddhanañjayaḥ sa vai prādātkṛtañjaye

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Antariksha gave it to Charshin, and he to Trayyaruna; from Trayyaruna Dhananjaya received it, and he gave it to Kritanjaya.

अध्याय ११६

श्लोक 63

कृतञ्जयात्तृणञ्जयो भरद्वाजाय सो ऽप्यथ ।गौतमाय भरद्वाजः सो ऽपि निर्य्यन्तरे पुनः

kṛtañjayāttṛṇañjayo bharadvājāya so 'pyatha / gautamāya bharadvājaḥ so 'pi niryyantare punaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

From Kritanjaya it went to Trinanjaya, and from him to Bharadvaja; Bharadvaja gave it to Gautama, and he to Niryantara.

अध्याय ११६

श्लोक 64

निर्य्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजश्रवाय वै ।स ददौ सोमशुष्माय स चादात्तृणबिन्दवे

niryyantarastu provāca tathā vājaśravāya vai / sa dadau somaśuṣmāya sa cādāttṛṇabindave

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Niryantara told it to Vajashravas; he gave it to Somashushma, and he gave it to Trinabindu.

अध्याय ११६

श्लोक 65

तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये ।शक्तेः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम्

tṛṇabindustu dakṣāya dakṣaḥ provāca śaktaye / śakteḥ parāśaraścāpi garbhasthaḥ śrutavānidam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Trinabindu told it to Daksha, and Daksha to Shakti; from Shakti, Parashara heard it while still in the womb.

अध्याय ११६

श्लोक 66

पराशराज्जातुकर्ण्यस्तस्माद्द्वैपायनः प्रभुः ।द्वैपायना त्पुनश्चापि मया प्राप्तं द्विजोत्तम

parāśarājjātukarṇyastasmāddvaipāyanaḥ prabhuḥ / dvaipāyanā tpunaścāpi mayā prāptaṃ dvijottama

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

From Parashara it went to Jatukarnya, and from him to the lord Dvaipayana; and from Dvaipayana I received it, O best of the twice-born.

अध्याय ११६

श्लोक 67

मया चैतत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये ।इत्येव वाक्यं ब्रह्मादिगुरुणां समुदात्दृतम्

mayā caitatpunaḥ proktaṃ putrāyāmitabuddhaye / ityeva vākyaṃ brahmādiguruṇāṃ samudātdṛtam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

And I have told it again to my son of boundless intelligence. Thus the words of the teachers beginning with Brahma have been set forth.

अध्याय ११६

श्लोक 68

नमस्कार्याश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः ।धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम्

namaskāryāśca guravaḥ prayatnena manīṣibhiḥ / dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ sarvārthasādhakam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The teachers should be saluted with care by the wise. This brings blessings, fame and long life, is holy and accomplishes every aim.

अध्याय ११६

श्लोक 69

पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा ।नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते

pāpaghnaṃ niyamenedaṃ śrotavyaṃ brāhmaṇaiḥ sadā / nāśucau nāpi pāpāya nāpyasaṃvatsaroṣite

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Destroying sin, it should always be heard by brahmins with discipline. It should not be given to the impure, the sinful, or one who has not stayed for a year,

अध्याय ११६

श्लोक 70

नाश्रद्दधाने ऽविदुषे नापुत्राय कथञ्चन ।नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम्

nāśraddadhāne 'viduṣe nāputrāya kathañcana / nāhitāya pradātavyaṃ pavitramidamuttamam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

nor to one without faith, the unlearned, or one without a son in any way, nor to one who is hostile; this is supremely purifying.

अध्याय ११६

श्लोक 71

अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमेतं गतिं च ।वह्निर्वक्त्रं चन्द्रसूर्यौं च नेत्रेदिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम्

avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālametaṃ gatiṃ ca / vahnirvaktraṃ candrasūryauṃ ca netrediśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

He whose source they declare to be the unmanifest, whose body is the manifest, who is time and the goal; fire is his mouth, the moon and sun his eyes, the directions his ears, and they call the wind his breath;

अध्याय ११६

श्लोक 72

वाचो वेदा अन्तरिक्षं शरीरं क्षितिः पादास्तारका रोमकूपाः ।सर्वाणि द्यौर्मस्तकानि त्वथो वै विद्याश्चैवोपनिषद्यस्य पुच्छम्

vāco vedā antarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiḥ pādāstārakā romakūpāḥ / sarvāṇi dyaurmastakāni tvatho vai vidyāścaivopaniṣadyasya puccham

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

the Vedas are his speech, the atmosphere his body, the earth his feet, the stars the pores of his skin; all the heavens his heads, and the sciences and Upanishads his tail —

अध्याय ११६

श्लोक 73

तं देवदेवं जननं जनानां यज्ञात्मकं सत्यलोकप्रतिष्ठम् ।वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादिं प्रयतो नमस्ये

taṃ devadevaṃ jananaṃ janānāṃ yajñātmakaṃ satyalokapratiṣṭham / varaṃ varāṇāṃ varadaṃ maheśvaraṃ brahmāṇamādiṃ prayato namasye

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

to that god of gods, the begetter of beings, whose self is sacrifice, established in the Satya world, best of the best, giver of boons, the great Lord, Brahma the first, I bow with devotion.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 116
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.