Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
115
अध्याय 115 / 156

Book 3 - Adhyaya 3

113 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ113 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११५

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः ।ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde śivapuravarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayaṃbhuvaḥ / brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

I shall explain the process of dissolution at the end of a Para (? i.e. one full day and.night) of the Self-born Lord (Brahma), when the period ofexistence of the Lord lapses.

अध्याय ११५

श्लोक 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ।अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

yathedaṃ kurute vyaktaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ / avyaktaṃ grasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

During the process of Pratydhdra (dissolution) the Avyakta ( the unmanifest one) sWallows the Vyakta (the manifest one — the whole Universe) entirely in the same way as Tsvara creates the manifest Universe which is extremely subtle.

अध्याय ११५

श्लोक 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये ।उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

purāntadvyaṇukādyānāṃ saṃpūrṇe kalpasaṃkṣaye / upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

VV. 5-25 describe the process of involution of Tattvas ( Tattva - Prasamyama) after the end of Kalpa. Thus the element Prthvi is swallowed up by water as it (Prthvi) loses its peculiar characteristic viz. smell. The process may be indicated thus:

अध्याय ११५

श्लोक 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा ।अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

ante drumasya saṃprāpte paścimāsya manostadā / ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Along with the destruction of Rasatanmdtra (the subtle element of rasa) waters become destroyed. When the Rasa is taken away by the fierce fiery element, waters assume the state of Jyotis (the element called Fire).

अध्याय ११५

श्लोक 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते ।प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

saṃprakṣāle tadā vṛ-tte pratyāhāre hyupasthite / pratyāhāre tadā tasminbhūtatanmātrasaṃkṣaye

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The auspiciousness and inauspiciousness of men of knowledge devoid of (adherence to) the Organs ofSense — all their merits and sins get merged into Prakrti.

अध्याय ११५

श्लोक 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये ।स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

mahadādivikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye / svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisaṃcare

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

VV. 26-96 describe the nature of Gunas.

अध्याय ११५

श्लोक 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् ।आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

āpo grasaṃti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ gumam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

In all the worlds, among all living beings, all activities are begun by human beings through their reliance on Avidya. 1 But that should not be pursued by one who possesses knowledge of reality.

अध्याय ११५

श्लोक 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् ।आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

praṇaṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet / āpastadā praviṣṭāstu vegavatyo mahāsvanāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

These three courses of expedients are remembered as inauspicious and sinful by nature. When overwhelmed with Tamas, the creature does not get at the true state of affairs.

अध्याय ११५

श्लोक 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च ।अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / apāmapi gaṇo yastu jyotiḥṣvālīyate rasaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

VV. 35-53 describe the nature of Ignorance (Ajhana). It causes three types of bondages (VV. 37-38), creates different defects such as, Raga (Attachment), Dvesa (Hatred in the mind (VV. 39-46) and leads to hell and birth in lower species.

अध्याय ११५

श्लोक 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् ।तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

naśyantyāpastadā tatra rasatanmātrasaṃkṣayāt / tīvratejohṛtarasājyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Through perfect knowledge, one becomes ready to renounce everything. Through renunciation and sacrifice the intellect becomes detached. Through detachment, one becomes pure. Having become pure one is liberated through Sattva quality.

अध्याय ११५

श्लोक 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते ।अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

graste ca salile tejaḥ sarvatomukhamīkṣate / athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Henceforth, 1 shall recount Rdga (attachment) that destroys living beings. In regard to one who has not controlled himself, the contact with the sensual objects brings about intense attachment.

अध्याय ११५

श्लोक 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः ।अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

sarvamāpūryate 'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ / arcirbhiḥ saṃtate tasmiṃstaryagūrdhvamadhastataḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Due to the chilliness, the virulently excited Vdyu (Life-breath) pierces the Centres of Pranas (vital airs) and cuts off vulnerable parts of the body and rises up.

अध्याय ११५

श्लोक 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् ।प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuratti prakāśakam / pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

VV. 61-72 teach how to cultivate Vairagya (non-attachment).

अध्याय ११५

श्लोक 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः ।उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ / upaśāmyati tejo hivāyurādhūyate mahān

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

(Defective) Just as, in this world, during a dream it is observed that the individual is being led here and there. It is gratifying to one who is subjected to it but actually there no other leader*.

अध्याय ११५

श्लोक 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि ।ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi / tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbandhamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

It should be known that these Prakrtis are the eight causes mentioned before in due order. They are those beginning with Avyakta the Unmanifest one) and ending with Bhutas (Elements) evolved out of Prakrti.

अध्याय ११५

श्लोक 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश ।वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

ūrdhvañcādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa / vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The eight abodes of gods are those beginning with that ofBrahma and ending with Pisaca. The supernatural powers beginning with Anima (State ofbeing very minute) are the causes characterised as eight.

अध्याय ११५

श्लोक 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् ।अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam / arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

(These divine powers called Animd etc.) are seen as the cause in the unobstructed objects of the sense characterised by Sound etc. These eight forms evolved by Prakrti become attached to Kselrajfias (individual souls) in due order in the forms of Gunas.'

अध्याय ११५

श्लोक 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते ।तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

sarvamāpūrayacchabdaiḥ sumahattatprakāśate / tasmiṃllīne tadā śiṣṭamākāśaṃ śabdalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

When the truth is realized, the principle that is lost comes out clearly. But in the different bodies that have completely ceased to exist, the Karana (i.e. Individual Soul) differs from Avyakta and Jndnin (one with knowledge). One who is completely liberated from the body in the form of Gunas as well as Prana etc. does not take up another body, just as the sprout (never comes out) when the seed is burnt.

अध्याय ११५

श्लोक 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति ।तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati / tatra śabdaṃ gumaṃ tasya bhūtadirgrasate punaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

W. 76-95 give a desultory treatment of Ksetra and Ksetrajna. In the course of discussion, various terms e.g. Avyakta, Karana, Aksara Purusa, Sadbhava, Asadbhava and others are explained.

अध्याय ११५

श्लोक 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै ।अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

(?) Ksetrajna is remembered. Hence it is mentioned as Ksetra by those who know it. Ksetra is seen to be without intelligence, but Ksetrjha is always endowed with consciousness and intelligence.

अध्याय ११५

श्लोक 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः ।महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

bhūtādirgrasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ / mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Those who are conversant with Ksetra, know it as Ksetra because of its impurity, defilement, destruction, Karana (cause) Ksatatrdna (protection form wounds or loss), Bhojyatva (worthy of being enjoyed), Visayatva (being the object of Senses).

अध्याय ११५

श्लोक 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च ।पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

buddhirmanaśca liṅgaṃ ca mahānakṣara eva ca / paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattva cintakāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

All the objects beginning with Mahat and ending with Visesa, possess variety of form and they are characterised by Vikdra (change, evolute). Hencetheyare VHaksana (peculiar). Hence, verily, the Aksara (imperishable) approaches the Ksara (perishable).

अध्याय ११५

श्लोक 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् ।लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

saṃpralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tato mahān / līyante guṇasāmyaṃ tu svātmanyevāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Sukha (happiness) and Duhkha (sorrow) are called Bhojya (that which can be enjoyed) because of Ahambhava (Egotism). It is Visaya(ob')Qci) since it is Acetana (non-sent ient). That which has the opposite qualities is remembered as

अध्याय ११५

श्लोक 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे ।इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

līyante sarvabhūtānāṃ kāraṇāni prasaṃgame / ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ kāraṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

* (?) If it is said by an ignorant person like this —

अध्याय ११५

श्लोक 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः ।धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvartako dvijāḥ / dharmādharmauṃ tapo jñānaṃ śubhaṃ satyānṛte tathā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The seer in the nature and capacity of the cause restrains himself by means of his own self. He remains within his own self, in the cause, in the Prakrti.

अध्याय ११५

श्लोक 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

ūrdhvabhāvo hyadhobhāvaḥ sukhaduḥkhe priyāpriye / sarvametatprapañcasthaṃ guṇamātrātmakaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

At its end, it consciously resorts to the Adhiffkana (Sub-stratum?). Their mutual contact is known as being brought about by Sddharmya and Vaidharmya (similarity and dissimilarity. The Sarhyoga (contact) of the great Purusa is proclaimed as beginningless.

अध्याय ११५

श्लोक 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् ।प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham / prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

As long as the period of Primary and Secondary creations lasts, the Universe continues to exist. At the outset, it restrains (?) everything and functions consciously for the sake of Purusa.

अध्याय ११५

श्लोक 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते ।जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

yātyavasthā tu sācaiva dehināṃ tu nirucyate / jantūnāṃ pāpapuṇyaṃ tu prakṛtau yatpratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

That state into which the embodied go is called 'avastha'. The sin and merit of creatures that is established in Prakriti —

अध्याय ११५

श्लोक 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः ।योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

avasthāsthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ / yojayante punardehānparatvena tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

those very merits and sins, abiding in their states, yoke creatures again to bodies, in this world and beyond.

अध्याय ११५

श्लोक 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ ।कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

dharmādharmauṃ tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau / kāraṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The dharma and adharma of creatures, both consisting only of qualities, are accumulated by creatures here as bodies through their own causes.

अध्याय ११५

श्लोक 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः ।सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

sacetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ / sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The conscious qualities governed by the knower of the field dissolve; in creation, re-dissolution and worldly existence, creatures

अध्याय ११५

श्लोक 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च ।राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

saṃyujyante viyujyante kāraṇaiḥ saṃcaranti ca / rājasī tāmasī caiva sāttvikī caiva vṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

are joined and separated and move about through their causes. The modes of activity — rajasic, tamasic and sattvic —

अध्याय ११५

श्लोक 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा ।उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

guṇamātrāḥ pravartante puruṣādhiṣṭhatā stridhā / urddhvadeśātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

consisting of qualities, proceed in three ways, governed by the Person. Sattva has the nature of the upper region; tamas that of the lower part;

अध्याय ११५

श्लोक 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः ।इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

tayoḥ pravarttakaṃ madhye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ / ityevaṃ parivartantetrayaścetoguṇātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

rajas, which sets both in motion, turns about here in the middle. Thus the three, consisting of the qualities of mind, revolve.

अध्याय ११५

श्लोक 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता ।अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā / avidyāpratyayāraṃbhā ārabhyante hi mānavaiḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The one who knows should not act on these among all beings in the worlds. Undertakings rooted in ignorance are begun by men.

अध्याय ११५

श्लोक 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः ।तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

etāstu gatayastisraḥ śubhātpāpātmikāḥ smṛtāḥ / tamaso 'bhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

These three courses are remembered as ranging from auspicious to sinful. Overcome by tamas, a creature does not find the truth.

अध्याय ११५

श्लोक 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः ।प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

atattvadarśanātso 'tha vividhaṃ vadhyate tataḥ / prākṛtena ca bandhena tathyāvaikārikeṇa ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Through not seeing reality, he is then bound in various ways: by the natural bond and by the bond of modification,

अध्याय ११५

श्लोक 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते ।इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

dakṣiṇābhistatīyena baddho 'tyantaṃ vivarttate / ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

and bound by the third, of sacrificial fees, he turns about endlessly. These are declared the three bonds, caused by ignorance.

अध्याय ११५

श्लोक 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् ।अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam / asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Taking the impermanent as permanent, seeing pleasure in pain, thinking what is not one's own to be one's own, and judging the impure to be pure —

अध्याय ११५

श्लोक 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् ।रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyayāt / rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

those who have these faults of mind are in error through reversed knowledge. The cessation of attraction and aversion is declared to be knowledge.

अध्याय ११५

श्लोक 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः ।कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

ajñānaṃ tamaso mūraṃ karmadvayaphalaṃ rajaḥ / karma jastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Ignorance is the root of tamas; rajas is the fruit of the two kinds of action; from action comes rebirth in a body, and great suffering proceeds.

अध्याय ११५

श्लोक 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा ।पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇajā tathā / punarbhavakarī duḥkhātkarmaṇā jāyate tṛṣā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Born of the ear, the eye, the skin, the tongue and the nose, thirst arises from action and suffering, causing rebirth.

अध्याय ११५

श्लोक 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः ।तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

satṛṣṇo 'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmaṇaḥ phalaiḥ / tailavīḍakavajjīvastatraiva parivarttate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The thirsting fool, driven by the fruits of his own actions, turns round and round in that very place like an oil-press ox.

अध्याय ११५

श्लोक 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते ।तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

tasmānmūlamanarthānāmajñāna mupadiśyate / taṃ śatrumavadhāryaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Therefore ignorance is taught to be the root of all evils; recognising it as the one enemy, one should strive for knowledge.

अध्याय ११५

श्लोक 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते ।वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

jñānāddhi tyajate sarvaṃ tyāgādbuddhirvirajyate / vairāgyācchudhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Through knowledge one renounces everything; through renunciation the mind becomes dispassionate; through dispassion one is purified; and, purified, one is freed by sattva.

अध्याय ११५

श्लोक 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् ।अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam / abhiṣvaṅgāya yogaḥ syādviṣayeṣvavaśātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Next I shall speak of passion, which carries beings away. For the uncontrolled, it leads to attachment to the objects of sense:

अध्याय ११५

श्लोक 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् ।दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

aniṣṭamiṣṭamaprītiprītitāpaviṣādanam / duḥkhalābhe na tāpaśca sukhānusmaraṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

the unwelcome and the welcome, dislike and liking, torment and dejection, distress at meeting pain and longing memory of pleasure.

अध्याय ११५

श्लोक 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः ।ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtaḥ / brahmādau sthāvarānte vai saṃsārehyādibhautike

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This passion for sense-objects is remembered as the cause of birth in the elemental world, from Brahma down to the plants.

अध्याय ११५

श्लोक 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् ।यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānaṃ tu vivarjayet / yasya cārṣe na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

It is preceded by ignorance; therefore one should give up ignorance. One who does not accept the authority of the sages or the conduct of the cultured,

अध्याय ११५

श्लोक 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः ।एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

varṇāśramaviruddho yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ / eṣa mārgo hi niraye tiryyagyonau ca kāraṇam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

who acts against the order of classes and stages of life and opposes the scriptures of the wise — this path is the cause of hell and of animal birth.

अध्याय ११५

श्लोक 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते ।त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

tiryyagyo nigataṃ caiva kāraṇaṃ tattrarucyate / trividho yātanāsthāne tiryyagyonau ca ṣaḍvidhe

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

That is declared the cause of going to an animal womb: threefold in the place of torment and sixfold among animal births.

अध्याय ११५

श्लोक 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः ।अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ / anaiśvaryaṃ tu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

There is obstruction everywhere in cause and object; all that lack of power is remembered as consisting of obstruction.

अध्याय ११५

श्लोक 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा ।सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā / sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathāsattvaṃ pradarśanāt

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This is the fourfold tamasic course of beings. The mind resting purely in sattva shows things as they truly are.

अध्याय ११५

श्लोक 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् ।सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

tattvānāṃ ca yathātattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt / sattvakṣetrajñanānātvametannānārthadarśanam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Having seen the principles as they are through the vision of truth, the distinction between sattva and the knower of the field — this is the vision of distinct things.

अध्याय ११५

श्लोक 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते ।तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yoga ucyate / tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The vision of distinction is knowledge, and from knowledge comes what is called yoga. Through it the bondage of the bound, and through it the release of the freed.

अध्याय ११५

श्लोक 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते ।निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate / niḥsaṃbandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

When worldly existence has ceased, the freed one is released from the subtle body; without connection and without mental activity, he abides in his own self.

अध्याय ११५

श्लोक 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते ।इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

svātmanyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate / ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñāna mokṣayoḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Even abiding in the self, he is described as formless. Thus the characteristics of knowledge and liberation have been told in brief.

अध्याय ११५

श्लोक 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः ।पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ / pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīye rāgasaṃkṣayāt

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

That liberation is declared threefold by those who see the truth: first, separation through knowledge; second, through the destruction of passion;

अध्याय ११५

श्लोक 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् ।लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

tṛṣṇākṣa yāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam / liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivalyāttu nirañjanam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

third, through the destruction of craving — thus the cause of liberation is explained. From the absence of the subtle body comes isolation, and from isolation, stainlessness.

अध्याय ११५

श्लोक 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते ।अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

nirañjanatvācchuddhastu nitānyo naiva vidyate / ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Through stainlessness one is pure; there is no other beyond this. Next I shall speak of dispassion arising from seeing faults.

अध्याय ११५

श्लोक 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे ।अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe / apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Toward objects of the five kinds, divine and human alike, one should practise freedom from aversion and from attachment by seeing their faults.

अध्याय ११५

श्लोक 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् ।एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

tapaprītiviṣādānāṃ kāryaṃ tu parivarjanam / evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

One should give up torment, pleasure and dejection. Adopting dispassion in this way, the embodied one becomes free of possessiveness.

अध्याय ११५

श्लोक 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च ।विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

anityamaśivaṃ duḥkhamiti vuddhyānucintya ca / viśuddhaṃ kāryakaraṇaṃ sattvasyātiniṣaivayā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Reflecting with the intellect that it is impermanent, inauspicious and painful, the effects and instruments become purified through intense cultivation of sattva.

अध्याय ११५

श्लोक 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति ।ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

paripakvakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati / tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

One whose impurities have ripened sees all faults. Then at the time of departure, through faults and occasioning causes,

अध्याय ११५

श्लोक 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ / sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

the heat in the body, aroused and driven by fierce wind, resting in the body, obstructs all the humours.

अध्याय ११५

श्लोक 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च ।शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

prāṇakthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca / śaityātprakupito vāyurūrddhvaṃ tūtkramate tataḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Breaking the seats of life and cutting through the vital points, the wind aroused by cold then rises upward.

अध्याय ११५

श्लोक 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः ।समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ / samāsātsaṃvṛte jñāne saṃcṛtteṣu ca karmasu

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

It abides in the seats of life of all beings. When, in short, knowledge is shut off and actions have come to an end,

अध्याय ११५

श्लोक 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः ।अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaḥ karmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ / aṣṭāṅgapraṇavṛttiṃ vai sa vicyāvayate punaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

that individual soul, whose support is the navel, through its own former actions again causes the eightfold operation of the breath to depart.

अध्याय ११५

श्लोक 69

शरीरं प्रजहन्स्ॐऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् ।एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

śarīraṃ prajahansoṃ'te nirucchvāsastato bhavet / evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

At the end, abandoning the body, it becomes breathless; thus abandoned by the vital breaths, one is called dead.

अध्याय ११५

श्लोक 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः ।रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

yatheha loke svapne taṃ nīyamānamitastataḥ / rañjanaṃ tadvidheyasya te tānyo na ca vidyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

As in this world one is led here and there in a dream, so is its colouring for the one subject to it; there is nothing else.

अध्याय ११५

श्लोक 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् ।शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

nṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam / śabdādye viṣaye doṣadṛṣṭirvai pañcalakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The third is the destruction of craving; thus the mark of liberation is explained. Seeing faults in the fivefold objects beginning with sound,

अध्याय ११५

श्लोक 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् ।वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam / vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

freedom from aversion and attachment, and giving up pleasure and torment — these are the causes of dispassion and of the dissolution of the Prakritis.

अध्याय ११५

श्लोक 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् ।अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam / avyaktādyāstu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The eight Prakritis described earlier should be known in order; those beginning with the unmanifest and ending with the elements should be known as products of Prakriti.

अध्याय ११५

श्लोक 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः ।वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

varṇāśramācārayuktaḥ śiṣṭaḥ śāstrāvirodhanaḥ / varṇāśramāṇāṃ dharmo 'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

One who observes the conduct of his class and stage of life, cultured and not opposed to scripture — this dharma of the classes and stages is the cause of attaining divine abodes.

अध्याय ११५

श्लोक 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता ।ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā / aiśvaryamāṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

From Brahma down to the Pishachas there are eight stations of the deities; lordship beginning with the power of becoming minute is the eightfold cause.

अध्याय ११५

श्लोक 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे ।अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

nimittamapratīghāte dṛṣṭe śabdādilakṣaṇe / aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The cause lies in non-obstruction, seen with the marks of sound and the rest; these eight forms of Prakriti are in order.

अध्याय ११५

श्लोक 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु ।प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

kṣetrajñeṣvanusajjante guṇamātratmakāni tu / prāvṛṭkāle pṛthagmeghaṃ paśyantīva sacakṣuṣaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Consisting only of qualities, they attach themselves to the knowers of the field. As those with eyes see a separate cloud in the rainy season,

अध्याय ११५

श्लोक 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा ।खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

paśyantyevaṃ vidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā / khādataścānnapānāni yonīḥ praviśatastathā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

so such perfected ones see the soul with divine sight — eating food and drink and entering wombs,

अध्याय ११५

श्लोक 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् ।जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

tiryagūrdhvamadhastācca dhāvato 'pi yathākramam / jīvaḥ prāṇastathā liṅgaṃ karaṇaṃ ca catuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

running across, above and below in turn. Soul, breath, subtle body and instrument — this fourfold group

अध्याय ११५

श्लोक 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते ।व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

paryāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so 'bhilaṣyate / vyaktāvyaktapramāṇo 'yaṃ sa vai bhuṅkte tu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

is described by synonymous words of one meaning. This one, of manifest and unmanifest measure, experiences everything completely.

अध्याय ११५

श्लोक 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् ।एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

avyaktānugrahāntaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ ca yat / evaṃ jñātvā śucirbhūtvā jñānādvai vipramucyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Whatever ends in the grace of the unmanifest and is governed by the knower of the field — knowing this and becoming pure, one is freed through knowledge.

अध्याय ११५

श्लोक 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने ।यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

naṣṭaṃ caiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśane / yatheṣṭaṃ pariniryāti bhinne dehe sunirvṛte

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

When the reality of the principles has vanished through the vision of truth, when the body breaks, he departs at will, wholly at peace.

अध्याय ११५

श्लोक 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः ।मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

bhidyate karaṇaṃ cāpi hyavyaktajñāninastataḥ / mukto guṇaśarīreṇa praṇādyena tu sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Then the instrument of the knower of the unmanifest also breaks; freed from the body of qualities, from the breath and the rest entirely,

अध्याय ११५

श्लोक 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः ।ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

nānyaccharīramādatte dagdhe vīje yathāṅkuraḥ / jñānī ca sarvasaṃsārāvijñaśārīramānasaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

he does not take another body, just as a sprout does not arise from a burnt seed. The knower, having understood all worldly existence, body and mind,

अध्याय ११५

श्लोक 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते ।प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

jñānāccaturddaśābuddhaḥ prakṛtistho nivartate / prakṛtiṃ satyamityāhurvikāro 'nṛtamucyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

awakened by knowledge to the fourteen, established in Prakriti, turns back. They call Prakriti the true and its modification the false.

अध्याय ११५

श्लोक 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते ।अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

asadbhāvo 'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satya mucyate / anāmarūpaṃ kṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Non-being should be known as falsehood, and being is called truth. They declare the knower of the field to be without name and form, while the field has name and form.

अध्याय ११५

श्लोक 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते ।क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

yasmātkṣetraṃ vijānāti tatmātkṣetrajña ucyate / kṣetraṃ pratyayate yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Because he knows the field, he is called the knower of the field; because he perceives the field, the knower of the field is called auspicious.

अध्याय ११५

श्लोक 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते ।क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

kṣetrajñaḥ smaryate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate / kṣetraṃ tvatpratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Therefore he is remembered as the knower of the field, and the field is so described by those who know it. The field is seen as dependent on him; the knower of the field is always the perceiver.

अध्याय ११५

श्लोक 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च ।भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

kṣapaṇātkāraṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca / bhojyatvaviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Because it wastes away, because it is a cause, because it protects from injury, and because it is to be enjoyed and is an object, the knowers of the field call it the field.

अध्याय ११५

श्लोक 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् ।विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvairūpyaṃ vilakṣaṇam / vikāralakṣaṇaṃ tadvai so 'kṣaraḥ kṣarameti ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

From the Mahat down to the particulars, of every form and distinct, its mark is modification; that imperishable one goes to the perishable.

अध्याय ११५

श्लोक 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः ।तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

tamevānuvikāraṃ tu yasmādvai kṣarate punaḥ / tasmācca kāraṇāccaiva jñaramityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Because it flows away again after each modification, and for that reason, it is called perishable.

अध्याय ११५

श्लोक 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् ।दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

saṃsāre narakebhyaśca trāyate puruṣaṃ ca yat / duḥkhatrāṇātpunaścāpi kṣetramityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Because it protects a person in worldly existence and from the hells, and again because it protects from suffering, it is called the field.

अध्याय ११५

श्लोक 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते ।अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

sukhaduḥkhamahaṃbhāvādbhojyamityabhidhīyate / acetanatvādviṣayastadvidharmā vibhuḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Because of pleasure, pain and the sense of I, it is called the enjoyable; being non-conscious it is the object, and the all-pervading one is remembered as of different nature.

अध्याय ११५

श्लोक 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् ।अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtaṃ tu tat / akṣaraṃ tena vāpyuktama kṣīṇatvāttathaiva ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

That which spreads out as modification neither wastes nor flows away; therefore it is also called imperishable, since it does not decay.

अध्याय ११५

श्लोक 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते ।पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

yasmātpūryanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate / purapratyayiko yasmātpuruṣetyabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Because he lies within the city of the body, he is called Purusha; because he is the one who perceives the city, he is called Purusha.

अध्याय ११५

श्लोक 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते ।शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

puruṣaṃ kathayasvātha kathito 'jñairvibhāṣyate / śuddho nirañjanābhāso jñātā jñānavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Tell of the Purusha — he is described by the ignorant as told. He is pure, stainless in appearance, the knower, yet devoid of knowledge.

अध्याय ११५

श्लोक 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः ।नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

astināstīti so 'nyo vā baddho mukto gataḥsthitaḥ / nairhetukāttvanirdeśyādahastasminna vidyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Whether he is or is not, whether other, bound or free, gone or staying — being causeless and indefinable, there is no 'I' in him.

अध्याय ११५

श्लोक 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः ।आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

śuddhatvānna tu dṛśyo vai draṣṭṛtvātsamadarśanaḥ / ātmapratyayakāritvādanyūnaṃ vāpyahetukam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Being pure he is not seen; being the seer, he sees equally. Because he causes self-awareness, he is not lessened and is without cause.

अध्याय ११५

श्लोक 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते ।यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

bhāvagrāhyamanumānāccintayanna pramuhyate / yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Reflecting by inference on what is grasped by feeling, one is not deluded. When one sees the knower, tranquil in aim and of the nature of seeing,

अध्याय ११५

श्लोक 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् ।विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

dṛśyādṛśyeṣu nirdeśyaṃ tadā taddurddharaṃ varam / vijñātā na ca dṛśyeta vṛthaktveneha sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

indicated among the visible and invisible, then that is excellent and hard to hold. The knower is not seen here separately in any way.

अध्याय ११५

श्लोक 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति ।प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

svenātmanā tathātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati / prakṛtau kāraṇe tatra svātmanyevopatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

The self whose nature is the cause restrains the self by its own self; there, in Prakriti the cause, it abides in its own self.

अध्याय ११५

श्लोक 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः ।एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

astināstīti so 'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ / ekatvaṃ vā pṛthakvaṃ vā kṣetrajñaḥ puruṣo 'pi vā

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Whether he is or is not, whether other, here or hereafter, one or separate, the knower of the field or the Person,

अध्याय ११५

श्लोक 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा ।कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

ātmā vā sa nirātmā vā cetano 'cetano 'pi vā / karttā vā so 'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva ca

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

whether self or non-self, conscious or non-conscious, doer or non-doer, enjoyer or the enjoyed —

अध्याय ११५

श्लोक 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् ।अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

yadgatvā na nivarttante kṣetrajñaṃ tu nirañjanam / avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyaṃ vādahetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

having reached the stainless knower of the field, they do not return. It is inexpressible because it cannot be told, and ungraspable by arguments;

अध्याय ११५

श्लोक 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः ।नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

apratarkyamacintyatvādavā yetvācca sarvaśaḥ / nālapya vacasā tattvamaprāpya manasā saha

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

beyond reasoning because inconceivable and unattainable in every way; the truth cannot be spoken by speech, nor reached along with the mind.

अध्याय ११५

श्लोक 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने ।व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

kṣetrajñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane / vyapetasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

When the knower of the field is without qualities, pure, tranquil, dissolved, stainless, beyond pleasure and pain, restrained and come to peace,

अध्याय ११५

श्लोक 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते ।एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

nirātmake punastasminvācyāvācyaṃ na vidyate / etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

in that selfless one there is neither the expressible nor the inexpressible. These two, withdrawal and expansion, are then the manifest and unmanifest again.

अध्याय ११५

श्लोक 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते ।क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate / kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

It is created and swallowed, and it rests in the manifest; all that is governed by the knower of the field proceeds again in creation.

अध्याय ११५

श्लोक 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् ।साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः ।अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

adhiṣṭhānaṃ prapadyeta tasyānte buddhipūrvakam / sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo viditastayoḥ / anādimāṃśca saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

At its end it resorts to its support, preceded by intellect. The union of the two, made by likeness and unlikeness, is known; this beginningless union is remembered as born of the Great Person.

अध्याय ११५

श्लोक 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य ।पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

yāvacca sargaprati sargakālastāvajjagattiṣṭhati saṃnirudhya / pūrvaṃ hi tasyaiva ca buddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthaṃmeva

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

As long as the time of creation and dissolution lasts, so long the world stands, held in check. It proceeds first, preceded by intellect, only for the sake of the Person.

अध्याय ११५

श्लोक 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा ।अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

eṣā nisargapratisargapūrvā prādhānikī ceśvarakāritā vā / anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This, marked by creation and dissolution, whether arising from Pradhana or caused by the Lord, beginningless and endless, preceded by self-conceit, comes upon the world, terrifying it.

अध्याय ११५

श्लोक 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः ।उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ / ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kālaṃ jñātvā pramucyate

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

This is the elemental creation, the third, marked by cause. Having understood this, one is then freed forever.

अध्याय ११५

श्लोक 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया ।विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

ityeṣa pratisargo vastrividaḥ kīrttito mayā / vistareṇānupūrvyāca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham

हिन्दी अर्थ

चरूथी--विल्मी--कवची-श्रुत--सेन--दुम्दुभी. इत्यादि रुद्र है

English

Thus I have told you the threefold re-dissolution in detail and in order. What more shall I describe?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 115
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.