Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
16
अध्याय 16 / 156

Book 1 - Adhyaya 16

69 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ69 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे ।दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvītīye 'nuṣaṅgapāde pṛthivyāyāmavistaro nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate śubhe / dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

शत्रु होते हैं। ऐसे ही लोग बहुधा उत्पन्न हो जाता करते हैं ।६५-६६। धर्म के अर्थ के पण्डित बनने बॉले शूद्र लोग उस समय में वेदों का अध्ययन किया करते हैं जिनको वेदों के पढ़ने का शास्त्रानुसार कभी भी अधिकार नहीं होता है । शूद्र योनि वाले अश्वमेध यज्ञ का यजन किया करते हैं

English

shall recount to you all the subjects here in the Bh&rata Var$a.

अध्याय १६

श्लोक 2

ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः ।चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः

ṛṣiruvāca yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasminsvāyaṃbhuvādayaḥ / caturdaśaite manavaḥ prajāsarge 'bhavanpunaḥ

हिन्दी अर्थ

वह ऐसा महात् घोर समय होगा कि उसमें स्त्रियों का--गौओं का और छोटे-छोटे निरीह बालकों का वय करके और आपस में ही ऐके दूँसरे का वघ दूसरे लोग किया करते हैं तथा पारस्परिक बधे करके ही प्रजा का साधन किया करते हैं।६८। दुःखों के तथा मिथ्या प्रबचनों के होने से अल्प

English

All round in the bordering regions the sub-continem is colonized by Mlccchas (barbarous tribes). The Kiratas live in the Eastern border lands and the Yavanas in the Western border lands.

अध्याय १६

श्लोक 3

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः ।एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः

etadveditumicchāmastanno nigada sattmaḥ / etacchrutavacasteṣāmabravīdromaharṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

आयु हो जाती है और रोगों के कारण भी उस्र छोटी हो जाया करती है । सबके हूदयों में अधमं का ही विशेष अभिनिवेश होने से इस कलियुग में सर्वेज तमोगुण का ही बोलबाला रहेगा ऐसा बताया गया है ।६६४ उस समय

English

The Brihmapas, the Kjatriyas and the Vaiiyas live in the central areas and the Sudras (are scattered) indifferent parts. They are well settled maintaining themselves by means of performance of sacrifices, wielding of weapons and carrying on trading activities.

अध्याय १६

श्लोक 4

अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः ।इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्

atra vo varṇayiṣyāmi varṣe 'smin bhārate prajāḥ / idaṃ tu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayam

हिन्दी अर्थ

में प्रजाओं में भ्रूणों को अर्थात् गर्भस्थ शिशुओं की हत्याए बैर के कारण हुआ करेगी । इसी कारण से कलियुग को प्राप्त करके लोगों की आय-बल विक्रम तथा रूप का सौन्दर्य सभी नष्ट हो जाया करते हैं ३७०

English

Some of these mountains arc identified as follows:

अध्याय १६

श्लोक 5

उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् ।वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा

uttaraṃ yatmamudrasya himavaddakṣiṇaṃ ca yat / varṣaṃ tadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā

हिन्दी अर्थ

तदा चाल्पेन कालेन सिद्धि सच्छंति मानवाः ।

English

The regions interspersed with these mountains arc partially inhabited by Aryas and partially by the MIecchas (tribal •barbarous* people). The following rivers (beginning with) the GaAgi, the Sindhu and the Sarasvati arc utilised by them for drinking purposes.

अध्याय १६

श्लोक 6

भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते ।निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्

bharaṇācca prajānāṃ vai manurbharata ucyate / niruktavacanāccaivaṃ varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

धन्या धर्म चरिष्यंति युगान्ते द्विजसत्तमाः ४७१

English

The ranges of mountns described in note t above are watersheds which bound wholly or partly the catchment areas of important rivers in India. Here is m list of riven rising from the Himalayas. The modem names of the rivers are gin in brackets:

अध्याय १६

श्लोक 7

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते ।न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते

itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyaścāntaśca gamyate / na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate

हिन्दी अर्थ

श्रुत्तिस्मृत्यु दित॑ं धर्म ये चरत्यनसूयकाः

English

As noted above Purank writen include even Saepuri hills in the Vindhya ranges. The modem names of the rivers aie given in Brackets:

अध्याय १६

श्लोक 8

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत ।समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata / samudrātaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

श्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः ।

English

The following rivers have originated from the mountain Malaya. All of them are auspicious and they have cool waters. They arc: the Kri&mila, the Timrapari, the Pufpajatl and the Utpalavatl.

अध्याय १६

श्लोक 9

इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः

indradvīpaḥ kaśerūmāṃstāmravarṇo gabhastimān / nāgadvīpastathā saumyo gāndharvastvatha vāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एबं संध्यांशके काले संप्राप्टो तू युगांतिके

English

The following rivers remembered as daughters of the mount Mahcndra:* The Trisami, sikulyi, The Vamjuli, the Tridivd, the (A) bald, the LangOlinl and the Varhiadhari.

अध्याय १६

श्लोक 10

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ / yojanānāṃ sahasre tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt

हिन्दी अर्थ

सेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृण्णां निधनोत्थितः ।

English

Mott of these riven continue the tame old naxnet though socne of them are modified e.g. The Bbbnarmdil (BhimA), Krfcavo (KrfOli), the VafijulA (MaftjirA), the SuprayogA (Vedavati. lu original name tignifies easiness to bathe], the BAhyA (VaradA, The AP. correctly reads it as Varadd).

अध्याय १६

श्लोक 11

आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै ।तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु

āyato hyākumāryyā vai cāgaṅgāprabhavācca vai / tiryaguttaravistīrmaḥ sahasrāṇi navaiva tu

हिन्दी अर्थ

उस कलियुग में मनुष्य थोड़े समय में सिद्धि को प्राप कर लिया करले हैँ--इस मुग की विशेयता है । इस युग के अन्त में वे भानव और श्रेष्ठ द्विज परम श्रन्य हैं जो धैर्य का समाचरण किया करते हैं ।७१। जो अमिन्दित मानव श्रूति और स्पृतियों में कहे हुए घर्म का समाचरण किया

English

Modem names of these rivers are bracketed: the KftajnAlA (Vaigat), the TAmraparoi, the Puspajati (or Pu$ptyA«Pambur), the Utpalavatl (Periyar). M. Ali—0. Ctf. p *£$.

अध्याय १६

श्लोक 12

द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः ।पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः

dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ / pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैँ । ऐसा धर्मे भेतायुभ में एक बर्थ में बलवस्चु एवं पूर्ण होता है बही घर्म द्वापर में एक मास में साज् सफल होता है और बही धर्म इस कलियुग में अपनी शक्ति के अनुसार समाचरित होने पर एक ही दिन में भाज प्राप्त कर लिया करवा है। यह कलियुग के समय की अवस्था हैं अब इस कलि

English

The modem names of these rivers arc given in brackets:

अध्याय १६

श्लोक 13

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः ।इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ / ijyāyudhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

के सख्या का अंज समझ लो ।७२-७३। युगऱ्युग में सिद्धियाँ तीन-तीन धाद क्षीण हुआ करती हैं जैसा भी युग-स्वभाव से सम्याओं में यहाँ पर स्थित रहा करती हैं जैसा भी युग का स्वभाव हो ३3४६ उनके अपने अंशों में संध्या-के

English

The following rivers are remembered as originating from Suktiman: The B> 9 ikulyi 9 theKumaxi, thcMandaga, the Mandag&min!, the Krp and the Pal&iinl.

अध्याय १६

श्लोक 14

तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् ।धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु

teṣāṃ saṃvyavahāro 'tra varttate vai parasparam / dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu

हिन्दी अर्थ

११६ ब्रह्माण्ड पुराण

English

All these rivers are identical with the Sarasvatl and the Gaiigi. They flow into the sea. All of them are rem¬ embered as the mothers of the universe and disp>ellers of the sins of the worlds.

अध्याय १६

श्लोक 15

संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि ।इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी

saṃkalpaḥ pañcamānāṃ ca hyāśramāṇāṃ yathāvidhi / iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiryeṣu mānuṣī

हिन्दी अर्थ

स्वभाव पाद शेष प्रतिष्ठित - होते हैं। इसी प्रकार से युगान्तिक काल के सम्प्राप्त होने पर-सन्ध्या के अंश में होतय है ।७५। उन असाधु भूगुओं'का शासत करने बाला निधतोत्थित है । बह चन्द्रमा के गोत्र से है और नाम से अमति कहा जाया करता है १७६। बह पवे स्वायम्भुव अन्तर में माधव के

English

The modem names are giyen in brackets:

अध्याय १६

श्लोक 16

यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते ।कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते

yastvayaṃ navamo dvīpastiryagāyāma ucyate / kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ samrāḍityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

अंश से पूर्ण. बील पर्येल्त इस बसुच्च रा पर पर्यटन करतः था

English

Tlie author of this PurAna includes the following parts of India in **Madhyadeia*'. These are originally names of tribes applied to the land where they settled:

अध्याय १६

श्लोक 17

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् ।स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्

ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam / svarāḍasau smṛto laukaḥ punarvakṣyāmi vistarāt

हिन्दी अर्थ

अनुकर्षन्स बै सेनां सवाजिरथकु'जराम् ।

English

The ancient tribes and their location* from Eastern India are identi* Bed as fcBlows;

अध्याय १६

श्लोक 18

सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः ।महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः

saptaivāsminsuparvāṇo viśrutāḥ kula parvatāḥ / mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ

हिन्दी अर्थ

तात्यर्थं धामिका ये च तान्सर्वान्हंति सर्बेश: ।

English

The following identifications are based on De.

अध्याय १६

श्लोक 19

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः

vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ / teṣāṃ sahasraścānye parva tāstu samīpagāḥ

हिन्दी अर्थ

गांधा रास्पारदांश्चेव प्रहलवान्यवनाङशकाच् ।

English

Some of these can be identified as filows:

अध्याय १६

श्लोक 20

अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ।संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा

avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ / saṃdaraḥ parvataśreṣṭho vaihāro durdurastathā

हिन्दी अर्थ

ुषाराच्व बं रांशचीनाङछूलिकान्दरदाच् खशान्

English

The following can be identified as per De and M. Ati.

अध्याय १६

श्लोक 21

कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा ।वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः

kolāhalaḥ sasuraso maināko vaidyutastathā / vātandhamo nāgagiristathā pāṇḍuraparvataḥ

हिन्दी अर्थ

लंपाकारान्सकतकान्किरातातां च जातयः ।

English

lie Mountainsystem describedin this with Mt. Mcru as the centre b subitanuated by the geogrber M. All. in Ottg- iht FurdtmSt p *59. For the modem names of the Puranic mountains vidt Sapra Gh. 1. p.ll FN.K

अध्याय १६

श्लोक 22

तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च ।पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा

tuṅgaprasthaḥ kṛṣṇagirirgodhano girireva ca / puṣpagiryujjayantau ca śailo raivatakastathā

हिन्दी अर्थ

बह घोडे-रथ और-हाथियों के सहित सेना का - अनुकर्षण करके सैकड़ों सहसरों की संख्या में हथियार ग्रहण करने बाले विग्रों से समन्वित 'था ।७५। उस समय में इन सबंसे परियुत- होते हुए उसने सभी : ओर -से क्लेच्छों का:हनन किया था 3 - इनके साथ ही अथवा सभी ओर से उन शू

English

Tungaprastha, Krishnagiri, Godhana, Pushpagiri, Ujjayanta, and Mount Raivataka,

अध्याय १६

श्लोक 23

श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा ।अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः

śrīparvataścitrakūṭaḥ kūṭaśailo giristathā / anye tebhyo 'parijñātā hrasvāḥ svalapopajī vinaḥ

हिन्दी अर्थ

मनि सें: समुश्पक्ष राजाओं का भी हनन कर दिया था ॥७६। पाखण्ड से जो परिपूर्ण के फिरःउनःसबका-उस विदश्यु ने कर दिया या । जो अत्यक्षिक-कर्स के मानने बाले-नहीं ये उलः सबको सभी ओर में पूर्णतया हसन करता-है ।८०।-जो लोग वर्णो के-व्यस्यास से समुत्पन्न हुए थे अर्थात् -वर्णसक्कुर थे

English

Shriparvata, Chitrakuta, Kutashaila and Giri; others, unknown to them, are small and live scantily.

अध्याय १६

श्लोक 24

तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः ।पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती

tairvimiśrā janapadā āryā mlecchāśca bhāgaśaḥ / pīyante yairimā nadyo gaṅgā siṃdhu sarasvatī

हिन्दी अर्थ

और जो उनके अनुजीवी थे । चाहे दे उत्तर दिशा में: रहने वाले-द्वोवें- या

English

Mixed with them are countries, Aryas and Mlecchas in portions. By them are drunk these rivers: Ganga, Sindhu, Sarasvati,

अध्याय १६

श्लोक 25

शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा ।इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

śatadruścandra bhāgā ca yamunā sarayūstathā / irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ

हिन्दी अर्थ

अन्य देश के होवें -तथया पतों में निवास करने वाले होवें ।८५१॥ दिशा में रहने वाले हों. या पश्चिम में रहते हों अथवा विन्ध्याचल के पृष्ठ पर सङचरणः करने वाले भी होवें । उसी भाँति जो दाक्षिणात्य ये, द्रजिड़ थे

English

Shatadru, Chandrabhaga, Yamuna, Sarayu, Airavati, Vitasta, Vipasha, Devika, Kuhu,

अध्याय १६

श्लोक 26

गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती ।कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा

gomatī dhūtapāpā ca budbudā ca dṛṣadvatī / kauśakī tridivā caiva niṣṭhīvī geḍakī tathā

हिन्दी अर्थ

शूलिक-दरद-श्वश ।.लम्पाकार-सकतक और जो भी किरातों की जातिया थीं। इन सभी का म्लेच्छों का वहः बलशाली परभु चक ग्रहण करके अन्त कर देने वाला था

English

Gomati, Dhutapapa, Budbuda, Drishadvati, Kaushiki, Tridiva, Nishthivi, Gedaki,

अध्याय १६

श्लोक 27

चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः ।वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च

cakṣurlohita ityetā himavatpādanissṛtāḥ / vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī siṃdhu reva ca

हिन्दी अर्थ

माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवाद्

English

Chakshu and Lohita: these issue from the foot of the Himalaya. Vedasmriti, Vedavati, Vritraghni, Sindhu,

अध्याय १६

श्लोक 28

वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी ।पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि

varṇāśā nandanā caiva sadānīrā mahānadī / pāśā carmaṇvatīnūpā vidiśā vetravatyapi

हिन्दी अर्थ

कृत्वा बीजावशेणं तु पृथ्व्यां क्ररेण कर्मणा ।

English

Varnasha, Nandana, Sadanira the great river, Pasha, Charmanvati, Anupa, Vidisha, Vetravati,

अध्याय १६

श्लोक 29

क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ।शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया

kṣiprā hyavanti ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ / śoṇo mahānadaścaiva narmmadā surasā kriyā

हिन्दी अर्थ

परस्परुं निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु

English

Kshipra and Avanti: these are remembered as resting on Pariyatra. Shona the great river, Narmada, Surasa, Kriya,

अध्याय १६

श्लोक 30

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ।तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका

mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca / tamasā pippalā śyenā karamodā piśācikā

हिन्दी अर्थ

सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधामिकान् ।

English

Mandakini, Dasharna, Chitrakuta likewise, Tamasa, Pippala, Shyena, Karamoda, Pishachika,

अध्याय १६

श्लोक 31

चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी ।सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः

citropalā viśālā ca bañjulā vāstuvāhinī / sanerujā śuktimatī maṅkutī tridivā kratuḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगांतके ।

English

Chitropala, Vishala, Banjula, Vastuvahini, Sanerujā, Shuktimati, Mankuti, Tridiva, Kratu:

अध्याय १६

श्लोक 32

ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः ।तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी

ṛkṣavatsaṃprasūtāstā nadyo maṇijalāḥ śivāḥ / tāpī payoṣṇī nirvindhyā sṛpā ca niṣadhā nadī

हिन्दी अर्थ

समस्त प्राणियों के: बर्शन/में न-आने बाला बह सम्पूर्ण बसुन्धरा पर विचरण किय+ करता: था + वहःवहाँ पर देव माधव के अंश से जाना-गया था ।5५५। वह धू्वं-जन्म में महाच् वी वाला प्रमति के नाम से प्रसिद्ध था-। वह प्रभु पूर्व कलियुगः में चन्द्रमा के गोत्र से -था ।८६। बत्तीसवें वर्षे्के

English

these rivers born of Riksha have jewelled waters, auspicious. Tapi, Payoshni, Nirvindhya, Srpa and the river Nishadha,

अध्याय १६

श्लोक 33

वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती ।तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा

veṇī vaitaraṇī caiva kṣiprā vālā kumudvatī / toyā caiva mahāgaurī durgā vānnaśilā tathā

हिन्दी अर्थ

अभ्युदित हो जाने" परःवह बीस वर्ष तक प्रक्रान्त हुआ था + सभी प्राणियों का ओऔरू सभी ओर में मानकों का विहनन करते हुए उसने परिश्रमण-फिया था)।८७।- अकस्मात् परसशु्पर में समुत्पन्त कोप से उसने ऋर-कर्म से पृथ्वी में बीजावशेष/कर दियाःथा उसमें जो वृषल ये उतको ओर प्रायः-अधा्िक

English

Veni, Vaitarani, Kshipra, Vala, Kumudvati, Toya, Mahagauri, Durga and Annashila:

अध्याय १६

श्लोक 34

विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ।गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला

vindhyapādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ / godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇātha bañjulā

हिन्दी अर्थ

शश ब्रह्माण्ड पुराण

English

these rivers born of the foot of Vindhya have holy waters, auspicious. Godavari, Bhimarathi, Krishnaveni and Banjula,

अध्याय १६

श्लोक 35

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च ।दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः

tuṅgabhadrā suprayogā bāhyā kāveryathāpi ca / dakṣiṇapravahā nadyaḥ sahya pādādviniḥsmṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

माधयों का सुसाधित किया था उसने अपने अनुचरों के साथ गंगा और यमुना के मध्य में बड़ी निष्ठा प्राप्त करली थी ।८८५९। इसके अनन्तर सामान्य कल्प के व्यतीत हो जाने पर अपने सैनिकों के साथ रहकर सभी सह्नों म्लेच्छों को और राजाओं का उत्पादन कर दिया था ।९०। यहाँ पर

English

Tungabhadra, Suprayoga, Bahya and Kaveri: rivers flowing south issued from the foot of Sahya.

अध्याय १६

श्लोक 36

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती ।नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajātyutpalāvatī / nadyo 'bhijātā malayātsarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

युग के अन्त कर लेने बाले सन्ध्या के अंश के सम्भ्राप्त होने पर यहाँ पर कहीं-कहीं पर बहुत ही थोड़ी प्रजा अवशिष्ट रह गयी थी

English

Kritamala, Tamraparni, Pushpajati, Utpalavati: rivers born of Malaya, all cool-watered and auspicious.

अध्याय १६

श्लोक 37

त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला ।लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः

trisāmā ṛṣikulyā ca bañjulā tridivābalā / lāṅgūlinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

अराजके युगवशाल्संक्षये समुपस्थिते ।

English

Trisama, Rishikulya, Banjula, Tridiva, Abala, Langulini, Vamshadhara are remembered as daughters of Mahendra.

अध्याय १६

श्लोक 38

ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी ।कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः

ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandagāminī / kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वान्प्राणाननपेक्षंतो निष्कारणसुदुःखिताः ।

English

Rishikulya, Kumari, Mandaga, Mandagamini, Kripa and Palashini are remembered as born of Shuktimat.

अध्याय १६

श्लोक 39

तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ।विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः

tāstu nadyaḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ / viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्म परस्परहतास्तदा ।

English

Those rivers are all Sarasvatis, all Gangas going to the sea, mothers of the universe, remembered as removers of the world's sin.

अध्याय १६

श्लोक 40

तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः ।तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः

tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / tāsvime kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ

हिन्दी अर्थ

नष्टो धर्म प्रतिहता ह्रस्वकाः पंचविशतिम् ।

English

They have other tributaries by hundreds and thousands. On them live these: Kurus, Panchalas, Shalvas, Madreyas, Jangalas,

अध्याय १६

श्लोक 41

शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः ।मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ sahapaṭaccarāḥ / matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रस्यंतांस्ता निषे ग॑ते - हित्वा जनपदान्स्वकान्

English

Shurasenas, Bhadrakaras, Bodhas, Patacharas, Matsyas, Kushalyas, Saushalyas, Kuntalas, Kashis, Koshalas,

अध्याय १६

श्लोक 42

गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह ।मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः

godhā bhadrāḥ kariṅgāśca māgadhāścotkalaiḥ saha / madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśasttra kīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

सरितः सागरानूपान्सेवंते पर्गैठांस्तथा, ।

English

Godhas, Bhadras, Karingas, Magadhas with Utkalas: these Middle-country peoples are mostly proclaimed here.

अध्याय १६

श्लोक 43

सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी ।पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः

sahyasya cauttarānteṣu yatra godāvarī nadī / pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

हिन्दी अर्थ

मांसेमूं लफलेश्चोव वतेयंतः सुदुःखिताः ॥=

English

At the northern edge of Sahya, where the Godavari flows, that region is delightful in all the earth.

अध्याय १६

श्लोक 44

तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् ।रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः

tatra govardhanaṃ nāma puraṃ rāmeṇa nirmitam / rāmapriyātha svargīyā vṛkṣa divyāsta thauṣadhīḥ

हिन्दी अर्थ

चे अप ग्रहण करने बाले तथा झुण्ड के झुण्ड" लोम में आविष्ट हुए

English

There is the city called Govardhana, built by Rama; trees dear to Rama, heavenly, and divine herbs

अध्याय १६

श्लोक 45

भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः ।अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः

bharadvājena muninā tatpriyārthe 'varopitāḥ / ataḥ purvaroddeśastena jajñe manoramaḥ

हिन्दी अर्थ

परस्पर में एक दूसरे का पोथन करते हुए उपहनन किया करते हैं ।€२। जब कोई भी समुचित शासन करने वाला नहीं या और स्त्र अराजकता फैली हुई थो तथा युग के प्रभाव के कारण सर्वत्र संशय प्राप्त हों गया था । फिर बह सभी प्रजा आपस में भर से उत्पीडित हो गये थे ।€३। वे सब बहुतः

English

were planted for his pleasure by the sage Bharadvaja; hence that region of the earlier city became delightful.

अध्याय १६

श्लोक 46

बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः ।अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः

bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrā kālatoyakāḥ / aparāntāśca muhmāśca pāñcalāścarmamaṇḍalāḥ

हिन्दी अर्थ

व्याकुले" हो गये थे. औरे अपनी पत्नियों तथा गृहों को भी छोड़कर इधर- उधर परिश्रमण कर रहे ये। बिना ही किसी कारण के बहुत अधिक त होकर अपने प्राणोंकी अपेक्षा नहीं करने वासे हो गये थे ।९४। भौत

English

Bahlikas, Vatadhanas, Abhiras, Kalatoyakas, Aparantas, Muhmas, Panchalas, Charmamandalas,

अध्याय १६

श्लोक 47

गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः ।चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः

gāndhārā yavanāścaiva siṃdhusauvīramaṇḍalāḥ / cīnāścaiva tuṣārāśca pallavā girigahvarāḥ

हिन्दी अर्थ

और स्मातत धर्म के विनष्ट हो जाने पर वे उस समय में हत. हो रहे थे। उन्होंने अपनी मर्यादा का त्याग कर दिया था और वे निर!क्रन्द हो गये थे उनमें किसी के प्रति भी स्नेह नहीं था तथा बे लज्जाहीन हो गये थे ।€५। धमं के विनष्ट हो जाने पर वे. छोटे पच्चीस वर्ष में ही प्रतिहत हो जाते हैं.।

English

Gandharas, Yavanas, Sindhu-Sauvira districts, Chinas, Tusharas, Pallavas, mountain-cave dwellers,

अध्याय १६

श्लोक 48

शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः ।अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः

śākā bhadrāḥ kulindāśca pāradā vindhyacūlikāḥ / abhīṣāhā ulūtāśca kekayā daśāmālikāḥ

हिन्दी अर्थ

थे अपने पुत्रों को-पत्नियों को छोड़कर बिवाद से ब्याकुलित इन्द्रियों वाले हो जाते हैं ।६६। वर्षा न होने के कारण बहुत हत हो जाया करते हैं और वार्ता को त्याग कर परम दुःखित होते हैं । वे सम प्रजानन अपने जनपदों को त्याग कर अ्त्यन्तों का सेबन किवा करते हैं ।७७। कुछ लोग नदियों

English

Shakas, Bhadras, Kulindas, Paradas, Vindhyachulikas, Abhishahas, Ulutas, Kekayas, Dashamalikas,

अध्याय १६

श्लोक 49

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु ।कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyaśūdrakulāni tu / kāṃvojā daradāścaiva barbarā aṅgalauhikāḥ

हिन्दी अर्थ

का--सागरों का--अनूपों का और पवंतों का सेबन किया करते हैं और परम दुःखित होते हुए अपनी उदरपू्ति माँस. और मूलों के द्वारा किया करते हैं

English

Brahmin, Kshatriya, Vaishya and Shudra families, Kambojas, Daradas, Barbaras, Angalauhikas,

अध्याय १६

श्लोक 50

अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः ।लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह

atrayaḥ sabharadvājāḥ prasthalāśca daśerakāḥ / lamakāstālaśālāśca bhūṣikā ījikaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

वर्णाश्रमपरिश्रष्टां; संकरं घोरमास्थिता; ।

English

Atris, with Bharadvajas, Prasthalas, Dasherakas, Lamakas, Talashalas, Bhushikas with Ijikas:

अध्याय १६

श्लोक 51

एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत ।अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः ।तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा

ete deśā udīcyā vai prācyāndeśānnibodhata / aṅgavaṅgā ścolabhadrāḥ kirātānāṃ ca jātayaḥ / tomarā haṃsabhaṅgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā

हिन्दी अर्थ

एतां काष्ठामनृप्राप्ता अल्पशेषा; प्रजास्तत;

English

these are the northern countries; learn the eastern ones: Angas, Vangas, Cholabhadras and the tribes of Kiratas, Tomaras, Hamsabhangas, Kashmiras, Tanganas,

अध्याय १६

श्लोक 52

झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च

jhillikāścāhukāścaiva hūṇadarvāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

साम्यावस्थात्मको बोध; संबोधाद्धमंशीलता ।

English

Jhillikas, Ahukas, Hunas and Darvas,

अध्याय १६

श्लोक 53

अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ।ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः

andhravākā mudgarakā antargiribahirgirāḥ / tataḥ plavaṅgavo jñeyā maladā malavartikāḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पन्ना; कलिशिष्टासु प्रजा; कार्तयुगास्तदा ।

English

Andhravakas, Mudgarakas, Antargiris and Bahirgiris; then the Plavangavas are known, Maladas, Malavartikas,

अध्याय १६

श्लोक 54

समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः ।प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः

samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavā gopapārthivāḥ / prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बोजाथं ये स्मृता इह

English

Samantaras, Pravrisheyas, Bhargavas, Gopa kings, Pragjyotishas, Pundras, Videhas, Tamraliptakas,

अध्याय १६

श्लोक 55

मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ।अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः

mallā magadhagonardāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ / athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्त्रों कें अभाव में संब लोग चीर, पत्र और चमं को धारण करने बाले हैं । उनके पास कोई भी - काम नहीं है अर्थाद्ः एअदम कम शून्य है

English

Mallas, Magadhas, Gonardas: the eastern countries are remembered. Now the other countries, dwellers of the southern path:

अध्याय १६

श्लोक 56

पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च ।सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः

paṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca / setukā mūṣikāścaiva kṣapaṇā vanavāsikāḥ

हिन्दी अर्थ

१२७ ब्रह्माण्ड पुराण

English

Pandyas, Keralas, Cholas, Kulyas, Setukas, Mushikas, Kshapanas, Vanavasikas,

अध्याय १६

श्लोक 57

माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः ।आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा

māharāṣṭrā mahiṣikāḥ kaliṅgaścaiva sarvaśaḥ / ābhīrāśca sahaiṣīkā āṭavyā sāravāstathā

हिन्दी अर्थ

और न उनके पास कुछ समान है। बणों ऑर आश्मों से परिभ्रष्ट अर्थात् न उनका कोई वर्ण है और न कोई आश्रम हीं रहा गया है । वे सब वरम घोर सङ्भूर में समास्थित है। बहुत ही थोड़े से बचे ने प्रजाजन फिर इस दिशा में आकर प्राप्त हुए हैं ।६६। बे बुढ़ापे और व्याधियों तथा भूख से

English

Maharashtras, Mahishikas, and Kalingas everywhere, Abhiras with Aishikas, Atavyas, Saravas,

अध्याय १६

श्लोक 58

पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह ।पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः

pulindā vindhyamaulīyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha / paurikā maulikāścaiva śmakā bhogavarddhināḥ

हिन्दी अर्थ

समाविष्ट हैं और परमाधिक दुःख से निवेद'को आप हो गये हैं । निर्बेद से उनको विचारणा उत्पन्न हुई और विचारणा से वे साम्य की अबस्था को प्राप्त हो गये हैं।१००। साम्यावस्था के स्वरूप वाला उनकों बोध हो गया था जोर उस भले ज्ञान से धमं का स्वभाव हो गया था। कलि में शिष्ट चे

English

Pulindas, Vindhyamauliyas, Vaidarbhas with Dandakas, Paurikas, Maulikas, Ashmakas, Bhogavardhinas,

अध्याय १६

श्लोक 59

कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः ।दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत

koṅkaṇāḥ kantalāścāndhrāḥ kulindāṅgāramāriṣāḥ / dākṣiṇāścaiva ye deśā aparāṃstānnibodhata

हिन्दी अर्थ

स्वयं उपशम से अवस्था में प्राप्त हो गये ये ।१०१। उस समय मैं उनके अहो- “रात्र (रात दिन) युगान्त के परिवत्तित होने पर उनके चित्त का संमोहन हो गया था ओर वे सब एक सोये हुए तथा प्रमन्त व्यक्ति के समान हीं हो गये थे ।१०२। यह सब आगे होने वाले अर्थ केही कारण से बलात् हुआ था।

English

Konkanas, Kuntalas, Andhras, Kulindas, Angaras, Marishas: the southern countries; learn the western ones:

अध्याय १६

श्लोक 60

सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः ।पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह

sūryyārakāḥ kalivanā durgālāḥ kuntarauḥ sahaḥ / pauleyāśca kirātāśca rūpakāstāpakaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर क्ृतयुग हुआ -था॥. फिर उस परम धूत कृतयुग के भरवृत्त हो जाने पर उस समय में जो कलियुग में अवशिष्ट प्रजाए' थीं उनमें बून में

English

Suryarakas, Kalivanas, Durgalas, Kuntaras, Pauleyas, Kiratas, Rupakas with Tapakas,

अध्याय १६

श्लोक 61

तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः ।नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः

tathā karītayaścaiva sarve caiva karandharāḥ / nāsikāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ

हिन्दी अर्थ

रहते हैं ने बिना किसी के द्वारा देखे गुप्त स्वरूप से विचरण किया करते हैं। बहा पर, ने सप्तषियों के सांथ व्यवस्थित हैं। यहाँ पर जो-बीन 'के लिये ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य और शूद्र कहे गये हैं ।१०३-१०४-१०५।

English

Karitis and all the Karandharas, Nasikas and others, and the Antaranarmadas,

अध्याय १६

श्लोक 62

सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ।कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह

sahakacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi / kacchipāśca surāṣṭrāśca ānartāścarbudaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

केचिद्वमंव्यवस्थाथं तिष्ठंतीहायुगक्षयात् ११०८

English

Sahakachchhas, Samaheyas with the Sarasvatas, Kachchhipas, Surashtras, Anartas with Arbudas:

अध्याय १६

श्लोक 63

इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः ।मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह

ityete aparāntāśca śṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ / maladāśca karūthāśca mekalāścaitkalaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

मन्वंतराधिकारेषु तिष्ठंति मुनयस्तु वे ।

English

these are the Aparantas; hear the Vindhya dwellers: Maladas, Karuthas, Mekalas with Utkalas,

अध्याय १६

श्लोक 64

उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह ।तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा

uttamānāṃ daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha / tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā

हिन्दी अर्थ

तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संअवः ।।११०'

English

the Dasharnas of the best, Bhojas with Kishkindhakas, Toshalas, Koshalas, Traipuras, Vaidishas,

अध्याय १६

श्लोक 65

तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह ।अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः

tuhuṇḍā barbarāścaiva ṣaṭpurā naiṣadhaiḥ saha / anūpāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मोऽययः काम एव च ।

English

Tuhundas, Barbaras, Shatpuras with Naishadhas, Anupas, Tundikeras, Vitihotras, Avantis:

अध्याय १६

श्लोक 66

एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ।अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये

ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ / ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye

हिन्दी अर्थ

वे सब कलियुग में समुत्पन्न हुओं के साथ ही हैं ओर उस समय में विशेषता से रहित हो हैं। उनके इतरों में यहाँ पर सप्तधिगण श्रमं को कहते हैं ।१०६। बह धमं वणो और आश्रमों से आचार से युक्त वेदिक तथा स्मृतियों के द्वारा प्रतिपादित दो प्रकार का है । इसके अनन्तर कृतयुग में

English

all these countries dwell on the back of Vindhya. Now I shall tell the countries dependent on mountains:

अध्याय १६

श्लोक 67

निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः ।अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः

nihīrā haṃsamārgāśca kupathāstaṅgaṇāḥ śakāḥ / apaprāva raṇāścaiva ūrṇā darvāḥ sahūhukāḥ

हिन्दी अर्थ

उस क्रियाशीलों में निश्चय ही प्रजा होती है।१०७। कृतयुग के मनुष्यों का सप्त्षियों के द्वारा प्रदेशित श्रौत और स्मातं धर्म हैं। यहाँ परं कुछ लोगं घर्मे की व्यवस्था के लिए मुगक्षय से स्थित रहते हैं ।१०८। मन्वन्तर के अधिकारों मुनिगण स्थित रहा करते हैं जिस प्रकार से ताप दावार्ति के

English

Nihiras, Hamsamargas, Kupathas, Tanganas, Shakas, Apaprāvaranas, Urnas, Darvas with Suhuhukas,

अध्याय १६

श्लोक 68

त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह ।चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्

trigarttā maṇḍalāścaiva kirātāstāmaraiḥ saha / catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo 'bruvan

हिन्दी अर्थ

द्वारा प्रदग्ध तृणों में रहते हैं ।१०९। प्रथम वृष्टि से उन बनों के भूतों में समुत्पित्ति होती है। ठीक उसी भाँवि कलियुग में समुत्पन्न' व्यक्तियों से कृतयुग के व्यक्तियों की उत्पत्ति होती है ।११०। इसी रीति सें यहाँ पर युग' की ही सन्तान परस्पर में युग हुआ करता है । जब तक वर्तमान मन्वन्तर

English

Trigartas, Mandalas, Kiratas with Tamaras. Four yugas in the Bharata varsha, the sages said:

अध्याय १६

श्लोक 69

कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च ।तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः

kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ tiṣyameva ca / teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭādaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

का क्षय होता हैं तब तक बिना किसी व्यवच्छेद के इसी प्रकार से युग' सें दूसरे युग फी समुत्पत्ति हुआ करती है ।१११। निम्न सब बातें सुख-आयु-बल' रूप-धर्म-अर्थ और काम ये सभी क्रम से युगों में तीन-तीन पाद क्षीण हुआ' करते हैं

English

Krita, Treta, Dvapara and Tishya; I shall tell their creation fully later.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.