Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
20
अध्याय 20 / 156

Book 1 - Adhyaya 20

58 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ58 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्लक्षादिद्वीपवर्णनं नामैकोनविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अधःप्रमाणमूर्द्ध्व च वक्ष्यमाणं निबोधत ।पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde plakṣādidvīpavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca adhaḥpramāṇamūrddhva ca vakṣyamāṇaṃ nibodhata / pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

हिन्दी अर्थ

को वा त्वं वपुषानेन ब्रूहि मां समुपागल. ॥

English

Similarly, the element of fire pervades all the worlds. It is cited as infinite, all-pervasive and orinattag from everything.

अध्याय २०

श्लोक 2

अनन्ता धातवो ह्येतं व्यापकास्तु प्रकीर्त्तिताः ।जननी सर्वभूतानां सर्वसत्त्वधरा धरा

anantā dhātavo hyetaṃ vyāpakāstu prakīrttitāḥ / jananī sarvabhūtānāṃ sarvasattvadharā dharā

हिन्दी अर्थ

श्री वसिष्ठ जी ने कहा -हे भूपाल ! मतिमानों में परम श्रेष्ठ राम से अब, इस प्रकार से कहा गया था तो फिर उसने मन से निरूपणं करके

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 3

नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना ।नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला

nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā / nānānadanadīśailā naikajātisamākulā

हिन्दी अर्थ

ही विस्मित होते हुए उससे कहा था ।१। राम ने कहा--हे महान् भाग

English

The goddess Earth is covered with many countries, many capitals and cities, many rivers, streams and mountains, and is thronged with creatures of many kinds.

अध्याय २०

श्लोक 4

अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा ।नदीनदससुद्रस्थास्तन्था क्षुद्राश्रयस्थिताः

anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā / nadīnadasasudrasthāstanthā kṣudrāśrayasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

ले ! आप मुझे यह बतलाइए कि आप कीन हैं? आप कोई पराकृत पुरुष हैं नहीं आपका शरीर तो अनुभाव से इन्द्र के ही समान लक्षित हो (रहा है ।२। विचित्र अथं बाले पदों की bs 5५ गो की गम्भीरता की जातियों से आपकी वाणी सर्वे की ही अधिक बुनाई दे रही है

English

The divine Earth, of vast extent, is sung of as endless, with beings dwelling in her rivers, streams and oceans, and those abiding in humble abodes.

अध्याय २०

श्लोक 5

पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगाताश्च याः ।आपो ऽनन्ता हि विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलोकगः

parvatākāśasaṃsthāśca antarbhūmigātāśca yāḥ / āpo 'nantā hi vijñeyāstathāgniḥ sarvalokagaḥ

हिन्दी अर्थ

५।३। आप था तो इन्द्र हैं--अग्निदेव हैं-यभधाता-बरुण अथवा कुंबेर'हैं। आप या तो ईशान है-तपन-द्रह्मा-बायु-सोम-गुरु और या गुहु हैं ।४। इन ऊपर बताये हुओं में से ही आप कोई से भी एक हो सकते हैं--यही बहुधा अतीत होता है । आपके अनुभाव कुछ ऐसे ही हैं कि मेरे हृदय मैं आपकी

English

And those stationed in the mountains and the sky, and those gone within the earth — the waters are to be known as endless, and so too is fire, which moves through all the worlds.

अध्याय २०

श्लोक 6

अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसंभवः ।तथाकाशमनालेख्यं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्

anantaḥ paṭhyate caiva vyāpakaḥ sarvasaṃbhavaḥ / tathākāśamanālekhyaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

जाति बड़ी भारी शंका उत्पन्न कर रही है ।५। भगवान् विष्णु दुत अधिक मायावी हैं--ऐसा पुरुषोत्तम प्रभु के विषय में श्रवण किया जाता है। आप वास्तव में कौन हैं जो कि इस शरीर-को धारण करके यहाँ समागत हुए हैं- यह आप मुझे स्पष्टतया बतलाने की कृपा करें। अथवा समस्त भुवनों के

English

Fire is proclaimed endless, all-pervading, the source of all things; likewise ether is remembered as boundless, lovely, and the support of many.

अध्याय २०

श्लोक 7

अनन्तं पठ्यते चैव वायुश्चाकाशसम्भवः ।आपः पृथिव्यामुदके पृथिव्युपरि संस्थिताः

anantaṃ paṭhyate caiva vāyuścākāśasambhavaḥ / āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivyupari saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वांमी-सेब कुछ के ज्ञाता साक्षात् परमेश्वर हैं जो परमात्मा से ही आत्मा की उत्पत्ति बाले सनातन आत्मंराम हैं ।इ-डो

English

Wind also, born of ether, is proclaimed endless. The earth is established upon the waters, and the waters are stationed above the earth.

अध्याय २०

श्लोक 8

आकाशश्चापरमथ पुनर्भूमिः पुनर्जलम् ।एवं मतमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते

ākāśaścāparamatha punarbhūmiḥ punarjalam / evaṃ matamanantasya bhautikasya na vidyate

हिन्दी अर्थ

जौवास्त्र को आपि . ३४५७

English

Beyond them is ether; then again earth, and again water. Thus no limit of this endless material creation is ever found.

अध्याय २०

श्लोक 9

परस्परैः सोपचिता भूमिश्चैव निबोधत ।भूमिर्जलमथा काशमिति या या परंपरा

parasparaiḥ sopacitā bhūmiścaiva nibodhata / bhūmirjalamathā kāśamiti yā yā paraṃparā

हिन्दी अर्थ

नाच्यस्येहगमवेल्लोके प्रभावानुगतं वपुः ।

English

And know that the earths are heaped up one upon another; whatever succession there is — earth, water, then ether.

अध्याय २०

श्लोक 10

स्थितिरेषा तु विख्याता सप्तमे ऽस्मिन्नसातले ।दशयोजनसाहस्रमेकं भौमं रसातलम्

sthitireṣā tu vikhyātā saptame 'sminnasātale / daśayojanasāhasramekaṃ bhaumaṃ rasātalam

हिन्दी अर्थ

न केवलं भवान्. व्याधस्तेषां नेहग्विघाकृति: t

English

This arrangement is well known in these seven netherworlds; each earthly realm of Rasatala extends ten thousand yojanas.

अध्याय २०

श्लोक 11

साधुभिः परिसंख्यातमेकैकेनैव विस्तरम् ।प्रथमं तत्वलं नाम सुतलं तु ततः परम्

sādhubhiḥ parisaṃkhyātamekaikenaiva vistaram / prathamaṃ tatvalaṃ nāma sutalaṃ tu tataḥ param

हिन्दी अर्थ

ममानेकविधा शंका मुच्येत येन मानसी

English

Thus has the extent of each been reckoned by the wise. The first is named Atala, and beyond that is Sutala.

अध्याय २०

श्लोक 12

ततस्तलातलं विद्यादतलं बहुविस्तरम् ।ततोर्ऽवाक्च तलं नाम परतश्च रसातलम्

tatastalātalaṃ vidyādatalaṃ bahuvistaram / tator'vākca talaṃ nāma parataśca rasātalam

हिन्दी अर्थ

प्रणाशय स्वरूपस्य ग्रहणादेव केवलम्

English

Then one should know Talatala, the realm of vast extent; below that is the region named Mahatala, and beyond it Rasatala.

अध्याय २०

श्लोक 13

एतेषामप्यधोभागे पातालं सप्तमं स्मृतम् ।कृष्णभौमश्च प्रथमो भूमिभागः प्रकीर्त्तितः

eteṣāmapyadhobhāge pātālaṃ saptamaṃ smṛtam / kṛṣṇabhaumaśca prathamo bhūmibhāgaḥ prakīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

परम स्वच्छन्दता के साथ सञ्चरण करने वाले सम्पूणं जगत् के स्वरूप वाले आप साक्षात् भगवान् 'शिय हैं जो इस शबर के शरीर को धारण करके यहाँ पर स्थित हैं। मुझे तो ऐसा ही लगता है कि आप भग- वाच् शम्भु होस कते-हैं- ।८॥ इस लोक में अन्य क्रिसी का भी ऐसा,भ्रभाव से

English

And in the part below all these, Patala is remembered as the seventh. The first region of the nether earth is declared to be of black soil.

अध्याय २०

श्लोक 14

पाण्डुभूमिर्द्वितीयस्तु तृतीयो नीलमृत्तिकः ।पीतभौमश्चतुर्थस्तु पञ्चमः शर्करामयः

pāṇḍubhūmirdvitīyastu tṛtīyo nīlamṛttikaḥ / pītabhaumaścaturthastu pañcamaḥ śarkarāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुगत शरीर नहीं होता है। जाति का अर्थ के सौध्ठव से युक्त और उदा- रता की शोभा वाली आपकी बाणी है ।६। मैं तो अब ऐसा ही समझ रहा हैं कि भगवाव् हर हो भक्त के ऊपर वात्सल्य होने के कारण'से' इस शरीर को घारंण कर मेरी परीक्षा करने के लिए प्रत्यक्ष स्वरूप में उपागत हुए हैं-

English

The second has white soil, the third blue clay, the fourth yellow soil, and the fifth is made of gravel.

अध्याय २०

श्लोक 15

षष्ठः शिलामयो ज्ञेयः सौवर्णः सप्तमः स्मृतः ।प्रथमे ऽस्मिंस्तले ख्यातमसुरेद्रस्य मन्दिरम्

ṣaṣṭhaḥ śilāmayo jñeyaḥ sauvarṇaḥ saptamaḥ smṛtaḥ / prathame 'smiṃstale khyātamasuredrasya mandiram

हिन्दी अर्थ

ऐसा'ही कुछ सन्देह होता है. +३०। आप केवल "व्याध तो "नहीं -है--यह निश्चय है क्योंकि इस प्रकार की आक्रति कभी होती ही वहीं है+ इस कारण से'मेरा आपकी सेवा'में अणाम निवेदित है। अब कृपया- अपना बास्तविक स्वरूप-अदर्शित कीजिए ।११। मेरे ऊपर प्रसन्न. होइए. और

English

The sixth is known as made of rock, and the seventh is remembered as golden. In this first realm is famed the palace of the king of the Asuras.

अध्याय २०

श्लोक 16

नमुचेरिन्द्रशत्रोश्च महानादस्य चालयम् ।पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्

namucerindraśatrośca mahānādasya cālayam / puraṃ ca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiram

हिन्दी अर्थ

अपनी महिमा के अनुरूपः वपु „को प्रकट कर दीजिए जिससे मेरे मन में.ज्ञो अनेक तरह को शङ्काएँ उठ रही हैं, उनसे मेरा छुटकारा हो जाने

English

The abode of Namuci, of Indrashatru and of Mahanada; the city of Shankukarna and the palace of Kabandha.

अध्याय २०

श्लोक 17

निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम् ।राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्

niṣkulādasya ca puraṃ prahṛṣṭajanasaṃkulam / rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayam

हिन्दी अर्थ

आप पूर्ण झूम से प्रसन्न होइए और इस समय-में जो विचलित बुद्धि हो रही है तथा उसके कारण जो मुझ महान् मोह उत्पन्न हो रहा है उसका विनाश कीजिए । यह केवल आवके सत्य स्वरूप के ग्रहण करने :ही से हो जायगा

English

The city of Nishkulada, filled with joyful people; and the abode of the terrible Rakshasa Shuladanta.

अध्याय २०

श्लोक 18

लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य च ।धनञ्जयस्य च पुरं नागेन्द्रस्य महात्मनः

lohitākṣakaliṅgānāṃ nagaraṃ śvāpadasya ca / dhanañjayasya ca puraṃ nāgendrasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्शव . अद्माण्ड पुराण ।१३ है महाभाग ! मेरी यह विनञ्ज प्रार्यना है ओर में बारस्वार आपको शिर से प्रणाम करके आपसे विनती करता हूँ कि आप कोन हैं--मुझे अपना सत्य स्वरूप दिखला दीजिए--मैं आपके लिए दोनों हाथ को जोड़कर विनय

English

The city of Lohitaksha and of Kalinga, and of Shvapada; and the city of the noble Naga lord Dhananjaya.

अध्याय २०

श्लोक 19

कालियस्य च नागस्य नगरं कौशिकस्य च ।एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्

kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kauśikasya ca / evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām

हिन्दी अर्थ

बद्धपद्मासनो मौनी यतवाक्कायमानसः ।

English

The city of the Naga Kaliya and of Kaushika. In this manner are the thousands of cities of the Nagas, Danavas and Rakshasas.

अध्याय २०

श्लोक 20

तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः ।द्वितीये सुतले विप्रा दैत्येन्द्रस्य च रक्षसः

tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ / dvitīye sutale viprā daityendrasya ca rakṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

चिंतयामास देवेशं ध्याहृ्टधा जगद्गुरुम्

English

These are to be known in the first realm of black soil, without doubt. In the second realm, Sutala, O Brahmanas, are the cities of the lord of the Daityas and of the Rakshasas.

अध्याय २०

श्लोक 21

महाजंभस्य तु तथा नगरं प्रथमस्य तु ।इयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम्

mahājaṃbhasya tu tathā nagaraṃ prathamasya tu / iyagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiram

हिन्दी अर्थ

स्वभक्तानुग्रहकरं मृगव्याधस्वरूपिणम्

English

The city of Mahajambha, and likewise of the foremost one; the palace of Hayagriva, of Krishna, and of Nikumbha.

अध्याय २०

श्लोक 22

शङ्खख्यस्य च दैत्यस्य नगरं गोमुखस्य च ।राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य कथनस्य च

śaṅkhakhyasya ca daityasya nagaraṃ gomukhasya ca / rākṣasasya ca nīlasya meghasya kathanasya ca

हिन्दी अर्थ

ददं. देवं तेनैव वपुषा पुरतः स्थितम्

English

The city of the Daitya named Shankha and of Gomukha; and of the Rakshasas Nila, Megha and Kathana.

अध्याय २०

श्लोक 23

आलयं कुकुपादस्य महोष्णीषस्य चालयम् ।कंबलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च

ālayaṃ kukupādasya mahoṣṇīṣasya cālayam / kaṃbalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca

हिन्दी अर्थ

हे महाभाग"! उस शवर के वेषधारी से यह इतना कहकर उस भृयू- द्वह ने सत्य स्वरूप के ज्ञान प्राप्त करने की इच्छा करते हुए भूमि पर बैठकर बह परम समाहित होकर ध्यान में संलग्न हो गया था ।१५। उस उदार बुद्धि वाले ने पद्मासन बाँध लिया था और मौन होकर वाणी-शरीर और

English

The abode of Kukupada and the abode of Mahoshnisha; the city of the Naga Kambala and of Ashvatara.

अध्याय २०

श्लोक 24

कद्रूपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः ।एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्

kadrūputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ / evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām

हिन्दी अर्थ

भन को संयत करं लिया था । फिर उसने प्राण वायु के सञ्चार का निरोध करके चिरकाल पर्यन्त ध्यान लगा लिया था ।१६। इन्द्रियों के समूह को भली भाँति नियमित करके हृदय सें मन को निरुद्ध कर लिया. ओर फिर ध्यान की हीं हाष्टि से जगद्गुरु देवेश्वर का चिन्तन किया थाः।१७। और

English

And the city of Kadru's son, the noble Takshaka. In this manner are the thousands of cities of the Nagas, Danavas and Rakshasas.

अध्याय २०

श्लोक 25

द्वितीये ऽस्मिन् तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः ।तृतीये तु तले ख्यातं प्रह्लादस्य महात्मनः

dvitīye 'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ / tṛtīye tu tale khyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर आत्म सन्धान की चक्षु से उत्त जगतों कै स्वामी-अपने भक्तों पर परम अनुग्रह करने वाले को मृगों के शिकारी य्या के स्वरूप को-घारण करने

English

These are in this second realm of white soil, O Brahmanas, without doubt. In the third realm is famed the city of the noble Prahlada.

अध्याय २०

श्लोक 26

अनुद्रादस्य च पुरं पुरमग्निमुखस्य च ।तारकाश्यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा

anudrādasya ca puraṃ puramagnimukhasya ca / tārakāśyasya ca puraṃ puraṃ triśirasastathā

हिन्दी अर्थ

शैवॉस्त्र की ब्राप्ति शश€

English

The city of Anuhrada, the city of Agnimukha, the city of Taraka, and likewise the city of Trishiras.

अध्याय २०

श्लोक 27

शिशुमारस्य च पुरं त्रिपुरस्य तथा पुरम् ।पुरञ्जनस्य दैत्यस्य हृष्टपुष्टजनाकुलम्

śiśumārasya ca puraṃ tripurasya tathā puram / purañjanasya daityasya hṛṣṭapuṣṭajanākulam

हिन्दी अर्थ

वाले को देखा या।१८ा इसके अनन्तर अपनी आँखें खोलकर भार्गव ने शीक्ष- उठकर उसी शरीरसे संयुत और सामने स्थित देव का दर्शन किया था

English

The city of Shishumara and the city of Tripura; and that of the Daitya Puranjana, thronged with joyous and well-nourished people.

अध्याय २०

श्लोक 28

च्यवनस्य तु विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम् ।राक्षसेंद्रस्य च पुरं कुम्भिलस्य खरस्य च

cyavanasya tu vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiram / rākṣaseṃdrasya ca puraṃ kumbhilasya kharasya ca

हिन्दी अर्थ

है महाराज ! अपने ऊपर अनुग्रह करने के लिए-भक्तो पर प्रेम करने वाले तथा शरण में समागत के रक्षक देवेश्वर को राम ने बड़े सम्भ्रम के साथ प्रकट हुए देखा था ।२०। उस महामति के अङ्गं में रोमाळ्च उद्भिन्न हो गये थे और परमाधिक हषं के उद्रेक से आनन्दाश्र,ओं से नेत्र भर गये थे ।

English

And to be known is the palace of the Rakshasa Cyavana; and the city of the Rakshasa lords Kumbhila and Khara.

अध्याय २०

श्लोक 29

विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कासुखस्य च ।हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च

virādhasya ca krūrasya puramulkāsukhasya ca / hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca

हिन्दी अर्थ

फिर भक्तिभाव से वह उनके चरणों में भूमि पर उनके सामने गिर गया था अर्थात् उसने उके चरण कमलों में साष्टाङ्ग प्रणाम किया था

English

And the city of the cruel Viradha and of Ulkamukha; of the Naga Hemaka and of Panduraka.

अध्याय २०

श्लोक 30

मणिनागस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम् ।नेदकस्योरगपतोर्विशालाक्षस्य मन्दिरम्

maṇināgasya ca puraṃ kapilasya ca mandiram / nedakasyoragapatorviśālākṣasya mandiram

हिन्दी अर्थ

शरणं भव शर्बेति शंकरेत्यसकृन्नूप

English

The city of Maninaga and the palace of Kapila; the palace of the serpent lord Nedaka and of Vishalaksha.

अध्याय २०

श्लोक 31

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् ।तृतीये ऽस्मिंस्तले विप्रा नीलभौमे न संशयः

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām / tṛtīye 'smiṃstale viprā nīlabhaume na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थापितो जगद्धात्रा स्वहस्ताभ्यां भृगूद्वहः ।

English

In this manner are the thousands of cities of the Nagas, Danavas and Rakshasas in this third realm of blue soil, O Brahmanas, without doubt.

अध्याय २०

श्लोक 32

चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः ।गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च

caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ / gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca

हिन्दी अर्थ

तुष्टाव देवदेवेशं पुरः स्थित्वा कृतांजलिः

English

In the fourth realm is the city of the lion among Daityas, the noble Kalanemi; the city of Gajakarna and the city of Kunjara.

अध्याय २०

श्लोक 33

राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम् ।मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम्

rākṣaseṃdrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaram / muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayam

हिन्दी अर्थ

राम उवाच-नमस्ते देवदेवाय शंकरायादिमूत्त'ये ।

English

And the vast city of the Rakshasa lord Sumali; the abode of Munja, the lord of the world, and of Vrikavaktra.

अध्याय २०

श्लोक 34

बहुयोजनविस्तीर्णं बहुपक्षिसमाकुलम् ।नगलं वैनतेयस्य चतुर्थे ऽस्मिन्नसातले

bahuyojanavistīrṇaṃ bahupakṣisamākulam / nagalaṃ vainateyasya caturthe 'sminnasātale

हिन्दी अर्थ

हे नृप. ! उस राम नेः सम्भ्रम से समाकुलित वाणी से गद्गद कण्ठ होकर इन प्रभु से कहा था और बारम्बार है सबं ! आप मेरे रक्षक होइए ऐसी प्रार्थना की थी ।२२। इसके अनन्तर अपने स्वरूप को धारण करने वाले शम्भु ने राम की भक्ति के भाव से परम सन्तुष्ट होते हुए भूमि में प्रणाम

English

The city of Vainateya, extending many yojanas and thronged with many birds, is in this fourth netherworld.

अध्याय २०

श्लोक 35

पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तरम् ।विरोजनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः

pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistaram / virojanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

करने में पड़े हुए उसको ऊपर 'अपने कर कमलों से उठा लिया था

English

In the fifth realm of gravelly soil, extending many yojanas, is the city of the wise lion of Daityas, Virocana.

अध्याय २०

श्लोक 36

वैद्युतस्याग्निजि ह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम् ।पुरं च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः

vaidyutasyāgniji hvasya hiraṇyākṣasya cālayam / puraṃ ca vidyujjihvasya rākṣasendrasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

जगतु के घाता के द्वारा अपने ही करों से वह भृगूढ़ह ऊपर उठा लिया गया

English

The abodes of Vaidyuta, of Agnijihva and of Hiranyaksha; and the city of the wise Rakshasa lord Vidyujjihva.

अध्याय २०

श्लोक 37

सहामेघस्य च पुरं राक्षसेंद्रस्य मालिनः ।किर्मीरस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च

sahāmeghasya ca puraṃ rākṣaseṃdrasya mālinaḥ / kirmīrasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca

हिन्दी अर्थ

शा । फिर उस राम ने उनके समक्ष में स्थित होकर हाथ जोड़कर उन देव- देवेश्वर 'का स्तवन किया -था-।२४। राम ने कहा--देवों के भी देव आदि मूर्ति भगवान् शङ्कर - के लिये मेरा-अजाम स्वीकार हो । शबे--परमणान्त और शाश्वत प्रभु शम्भु के लिए -मेरा बारम्बार प्रणास है 4२४। नीलकण्ठ

English

The city of Sahamegha and of the Rakshasa lord Mali; and of the Nagas Kirmira, Svastika and Jaya.

अध्याय २०

श्लोक 38

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् ।पञ्चमे ऽस्मिंस्तले ज्ञेयं शर्करानिचये सदा

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām / pañcame 'smiṃstale jñeyaṃ śarkarānicaye sadā

हिन्दी अर्थ

-और'नीलन्लोहित मूत्ति वाले के लिए मेरा अनेक बार प्रणाम निवेदित है । आफ तो -भूतों के लाय हैं ऐसे-भूतवास आपके लिए मेरा चारम्वार प्रणाम है

English

In this manner the thousands of cities of the Nagas, Danavas and Rakshasas are ever to be known in this fifth realm, the heap of gravel.

अध्याय २०

श्लोक 39

षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरे नगरोत्तमम् ।सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च

ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesare nagarottamam / suparvaṇaḥ pulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca

हिन्दी अर्थ

शिव-त्रिनेत्र और अनेक रूप बाले देवेश की सेवा में मेरा बारम्बार प्रणाम स्वीकार हो ।२७। है जगत् के स्वामित्् ! है शर्ब ! आपके ही चरणों में भक्ति रखते वाले भेरे आप रक्षक हो जाइए । जो किसी अन्य देव का समा- श्रय ग्रहण न कर आपके ही चरणों का आश्रय लेते हैं वे अनन्य भक्त होते

English

In the sixth realm is the excellent city of the Daitya lord Kesarin; and the city of Suparvan, of Puloman and of Mahisha.

अध्याय २०

श्लोक 40

राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुरोषस्य महात्मनः ।तत्रास्ते सुरमापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः

rākṣaseṃdrasya ca puraṃ suroṣasya mahātmanaḥ / tatrāste suramāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं उनके लिए आप ही परायण हैं

English

And the city of the noble Rakshasa lord Surosha. There dwells, full of joy, the hundred-headed son of Surasa.

अध्याय २०

श्लोक 41

महेन्द्रस्य सखा श्रीमान्वासुकिनाम नागराट् ।एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्

mahendrasya sakhā śrīmānvāsukināma nāgarāṭ / evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām

हिन्दी अर्थ

यन्मयाऽपकृतं देव दुरुकतं वापि शंकर ।

English

The glorious Naga king named Vasuki, the friend of Mahendra. In this manner are the thousands of cities of the Nagas, Danavas and Rakshasas.

अध्याय २०

श्लोक 42

षष्ठे तले ऽस्मिन्विख्याते शिलाभौमे रसातले ।सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्वपश्चिमे

ṣaṣṭhe tale 'sminvikhyāte śilābhaume rasātale / saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvapaścime

हिन्दी अर्थ

तस्मात्त्वं सर्वभावेन प्रसीद मम शंकर ।

English

These are famed in this sixth realm of rocky soil, Rasatala. In the seventh realm, Patala, the last of all, is to be known.

अध्याय २०

श्लोक 43

पुरं बलेः प्रमुदितं नरना रीगणाकुलम् ।असुराशीविषैः पूर्णं सुखितैर्देवशत्रुभिः

puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranā rīgaṇākulam / asurāśīviṣaiḥ pūrṇaṃ sukhitairdevaśatrubhiḥ

हिन्दी अर्थ

तिष्ठंतमाह भगवान्प्रसन्नात्मा जगन्मयः

English

The joyous city of Bali, thronged with crowds of men and women, full of Asuras and venomous serpents and of delighted foes of the gods.

अध्याय २०

श्लोक 44

मुचुकुन्दस्य देत्यस्य तत्रैव नगरं महात् ।अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः

mucukundasya detyasya tatraiva nagaraṃ mahāt / anekairditiputrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानुवाच-प्रीतोऽस्मि भवते तात तपसाऽनेन सांप्रतम् ।

English

And there itself is the great city of the Daitya Mucukunda, together with many lofty great cities of the sons of Diti.

अध्याय २०

श्लोक 45

तथैव नागनगरैर्द्युतिमद्भिः सहस्रशः ।दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णैर्महापुरैः

tathaiva nāganagarairdyutimadbhiḥ sahasraśaḥ / daityānāṃ dānavānāṃ ca samudīrṇairmahāpuraiḥ

हिन्दी अर्थ

अक्तो हिं मे त्वमत्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

English

And likewise with splendid cities of the Nagas by the thousand, and with the lofty great cities of the Daityas and the Danavas.

अध्याय २०

श्लोक 46

उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम् ।पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीण बहुयोजने

udīrṇai rākṣasāvāsairanekaiśca samākulam / pātālānte ca viprendrā vistīṇa bahuyojane

हिन्दी अर्थ

है शा र-! मैंने जो भी कुछ अपकार किया -है अथवा आपके अति “मैंने जो-बुरे-शय्दों-का अयोग किया था बह मेरे अज्ञान के कारण से ऐसा

English

It is thronged with many lofty dwellings of the Rakshasas. And at the end of Patala, O best of Brahmanas, in a region many yojanas wide,

अध्याय २०

श्लोक 47

आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः ।धौतशङ्खोदरवपुर्नील वासा महाबलः

āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ / dhautaśaṅkhodaravapurnīla vāsā mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

शैवॉस्त्र की ग्राप्ति शच्छः

English

dwells the noble one whose eyes are like red lotuses, unaging and immortal, whose belly is like a polished conch, clad in dark-blue garments, of great might.

अध्याय २०

श्लोक 48

विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमाल्यधरो बली ।रुक्मशृङ्गावदातेन दीप्तास्येन विराजता

viśālabhogo dyutimāṃścitramālyadharo balī / rukmaśṛṅgāvadātena dīptāsyena virājatā

हिन्दी अर्थ

हुआ था क्योंकि में आपको'जान' नहीं पाया था ॥ उस सबको ओप क्षमा करने के योग्य होते-हैं।२श अनन्य वे्-रूप वाले आपके सद्भावःकोःकोन- सा पुरुष है सर्वेशः ! ओरू आपको भले प्रकार से जान सकता हैःअर्थात् कोई भी नहीं जानता है ।३०। हेश डुर ! इस कारण-से आप स्वभावः से मेरे

English

Broad of hood, lustrous, wearing variegated garlands and powerful, he shines with his white golden crests and his glowing face.

अध्याय २०

श्लोक 49

प्रभुर्मुख सहस्रेण शोभते चैककुण्डली ।स जिह्वामालया दीप्तो लोलज्ज्वालानलार्चिषा

prabhurmukha sahasreṇa śobhate caikakuṇḍalī / sa jihvāmālayā dīpto lolajjvālānalārciṣā

हिन्दी अर्थ

ऊपर प्रसन्‍न हो जाइए + आपके विना मेरी. अन्य कोई. भी गति नहीं है. अर्थात् मेसा उद्धार केवल आप ही कर सकले हैं अ्एव आपके लिए सोरा; पुन: बारम्बार नमस्कार है. ।३१॥ शरी वसिछज़ी ने. कहा--इस प्रकार, से. सामने स्थित. होकर दोनों करों को जोड़े हुए वह स्तुति कर रहा था।

English

The lord shines with his thousand faces, wearing a single earring; he blazes with the garland of his tongues, like flames of flickering fire.

अध्याय २०

श्लोक 50

ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्य ते ।स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता

jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣya te / sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā

हिन्दी अर्थ

जगन्मय प्रसन्न, आत्मा वाले भगवान् ने उससे कहा था: ।३२। भगवात् -ने- कहा--हे तात ! अब आपकी इस तपश्चर्या से आपके ऊपर मैं बहुत प्रसक्ष, हैं है भागेवों सें परम श्रेष्ठ ! मैं आपकी अनपायिनी. भक्ति से अत्यधिकः असल्त हैं ।३३॥ जो भी आपने अपने मन में विचार रबखा है वह सभी कुछ.

English

Encircled by a garland of flames, he appears like mount Kailasa; and he shines with his full two thousand eyes,

अध्याय २०

श्लोक 51

बालसूर्याभिताम्रेण शरीरस्निग्धपाण्डुना ।तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य नेत्रमाला विराजते

bālasūryābhitāmreṇa śarīrasnigdhapāṇḍunā / tasya kundenduvarṇasya netramālā virājate

हिन्दी अर्थ

में आपको दे रहा दूगा॥. आप मोरे बहुत ही अधिक प्रिय भक्त हैं--इसमें कुछ भी सशय बाली बात नहीं है ।३४॥ इस. समय में जो: भी कुछ आपके: हृदय में है बह मुझे सभो अबगत है अर्थात्. उस सबको मैं. भली भांति, जानता हूँ । इसी कारण से मैं आपको बतलाता हैं और आप कोई. भी.

English

reddened like the morning sun, his body glossy and pale white; of him whose hue is like the jasmine flower and the moon, the row of eyes shines resplendent.

अध्याय २०

श्लोक 52

तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्द्धनि ।विकरालोच्छ्रिततनुर्लक्ष्यते शयनासने

taruṇādityamāleva śvetaparvatamūrddhani / vikarālocchritatanurlakṣyate śayanāsane

हिन्दी अर्थ

बिशेष णका न रखते हुए वही करिए

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 53

विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः ।महानागैर्महाभोगैर्महाविज्ञैर्महात्मभिः

vistīrṇa iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ / mahānāgairmahābhogairmahāvijñairmahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्वान्तदंघे देवस्तेनेवः वपुष विभुः

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 54

उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ।स राजा सर्वनागानां शेषो ऽनन्तो महाद्युतिः

upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayam / sa rājā sarvanāgānāṃ śeṣo 'nanto mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

अंतहिते जगन्नाथे रामोः नत्व तु शंकरमूः।

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 55

सा वैष्णवी व्यवहृतिर्मर्यादा या व्यवस्थिता ।सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः

sā vaiṣṇavī vyavahṛtirmaryādā yā vyavasthitā / saptaivamete kathitā vyavahāryā rasātalāḥ

हिन्दी अर्थ

परीत्य वसुधां सर्वाँ ती्थेस्नानेऽकरोन्मनः

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 56

देवासुरम हानागराक्षसाध्युषिताः सदा ।अतः परमनालोकमगम्यं सिद्धसाधुभिः

devāsurama hānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā / ataḥ paramanālokamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ

हिन्दी अर्थ

चकार सर्वेतोर्थेषु स्नानं विधिवदात्मवान्

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 57

देवानामप्यविदितं व्यवहारविवक्षया ।पृथ्व्यंबुव ङ्निवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः

devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivakṣayā / pṛthvyaṃbuva ṅnivāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थेषु सेत्रमुख्येषु तथा देवालयेषु च।

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

अध्याय २०

श्लोक 58

महत्त्वमृषिभिश्चैवं वर्ण्यते नात्र संशयः ।अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्

mahattvamṛṣibhiścaivaṃ varṇyate nātra saṃśayaḥ / ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim

हिन्दी अर्थ

पितृ न्देवांश्च विधिचदतर्पयदतंद्रितः ४१

English

The Viyu (wind) originated from the Ether. The waters are stationed within and above the earth. The earth is established on the water.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 20
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.