Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
25
अध्याय 25 / 156

Book 1 - Adhyaya 25

117 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ117 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ज्योतिषां सन्निवेशंनं नाम चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतदुक्वा महाबुद्धिर्वायुर्ल्लोकहिते रतः ।ज्जाप जप्यं भगवान्मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jyotiṣāṃ sanniveśaṃnaṃ nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etadukvā mahābuddhirvāyurllokahite rataḥ / jjāpa japyaṃ bhagavānmadhyaṃ prāpte divākare

हिन्दी अर्थ

प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति ॥

English

This tabular statement shows the monthwise distribution of the

अध्याय २५

श्लोक 2

ऋषयश्चापि ते सर्वे ये तत्रासन्समागताः ।ते सर्वे नियतात्मानस्तस्थुः प्राञ्जलयस्तथा

ṛṣayaścāpi te sarve ye tatrāsansamāgatāḥ / te sarve niyatātmānastasthuḥ prāñjalayastathā

हिन्दी अर्थ

इस कारण से हें राजशादूल ! आप इस मूढ के न्याय सार में मत

English

The sun infuses strength in the medicinal herbs; he makes the (stronger) by means of Svsdha; he infuses nectar in the Devas. Thus he gives three things to the three.

अध्याय २५

श्लोक 3

य इज्यो नियमस्यान्ते प्राणिनां जीवनः प्रभुः ।नीलकण्ठ नमस्ते ऽस्तु इत्युवाच सदागतिः

ya ijyo niyamasyānte prāṇināṃ jīvanaḥ prabhuḥ / nīlakaṇṭha namaste 'stu ityuvāca sadāgatiḥ

हिन्दी अर्थ

श्वलिए ओर इस वृष्ट बुद्धि बाले मन्त्री के म्तके अनुसार असत् “करने के लिये आप कभी भी योग्य नहीं: होते हैं ।५०। इस-रीति से अपने स्वामी के कल्याण करने बचनों को जब वह पुरोहित कह रहा था तो उसकी बात को काट कर/वह मनन्‍्त्री-फिर-राजा से यह बोला था।५१। है राजन् ! यह पुरो-

English

In this manner the thousand rays of the sun achieve the requisite things of the people of the world. They differ inas¬ much as they exude snow, rain or hot rays.

अध्याय २५

श्लोक 4

श्रुत्वा तु भावितात्मानो मुनयः शंसितव्रताः ।वालखिल्येति विख्याताः पतङ्गसहचारिणः

śrutvā tu bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ / vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

'हित तो जाति का जाह्यण है और यह सबंदा अपनी हो जाति का हित आाहा करता है। राजा के कार्य तो बहुत महान्' हुआ करते हैं जो कि विप्रों के/द्वारा कभी भी जाने नहीं जा सकते हैं ।५२। राजाओं के कार्य तो रांजा के ही/द्वारा जानने के योग्य हुआ करते हैं। विप्र केवल भोजन ओर दान

English

All these, viz. the moon, the stars and the planets should be known as originating from the sun. The moon is the lord of all stars and the sun is the king of planets.

अध्याय २५

श्लोक 5

अष्टाशीतिसहस्रामि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।ते स्म पृच्छन्ति वायु च वायुपर्णांबु भोजनाः

aṣṭāśītisahasrāmi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām / te sma pṛcchanti vāyu ca vāyuparṇāṃbu bhojanāḥ

हिन्दी अर्थ

अहण" के अतिरिक्त अपनी बुद्धि से अन्य नृपोचित कार्य को नहीं जानता है

English

The remaining flve planets should be known as gods moving about as they please.

अध्याय २५

श्लोक 6

नीलकण्ठेति यत्प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम ।एतद्गुह्यं पवित्राणां पुष्णं पुण्यविदां वरः

nīlakaṇṭheti yatproktaṃ tvayā pavanasattama / etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṣṇaṃ puṇyavidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

यह्वी मत'है कि कभी भी ब्राह्मण का अपमान नहीं करना चाहिए और ब्राह्मण की नित्य ही बन्दना करनी चाहिए । इसका प्रति संग्राहण भी करना डचित है किन्तु इसके द्वारा कहीं पर भी किसी कार्य को साधित नहीं करे

English

Understand the sources of origin of the remaining planets being described well. Skanda, the commander-in-chief of the army of the Devas, is cited as the planet Angaraka (the Mars).

अध्याय २५

श्लोक 7

तद्वयं श्रोतुमिच्छाम स्तन्नो निगद सत्तम ।तत्सर्व श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन

tadvayaṃ śrotumicchāma stanno nigada sattama / tatsarva śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana

हिन्दी अर्थ

अर्थात् अपने अधिकार में लेकर ही फिर अपने नगर में गसन करिए। यदि यह कार्य नहीं करना चाहते हैं और ऐसे अदुभुत प्रदार्थ का भी त्याग कर

English

W.41-42 give the ursdibooa] seasonwlse colours or complexioai of the luQ.

अध्याय २५

श्लोक 8

नीलता येन कण्ठस्य कारणेनांविकापतेः ।श्रोतुमिच्छामहे देव तव वक्त्राद्विशेषतः

nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāṃvikāpateḥ / śrotumicchāmahe deva tava vaktrādviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

कातिकेय काठ कामधेनु को माँग - २७ रहे हैं तो फिर सभी राज पाट को त्याग कर तप करने को वन में ही चले जाइए और. पूर्ण त्यागी बन जाइए ।५४। इस रकार से क्षमावान् होना तो ब्राह्मणों का ही धमं होता है। है राजनु ! क्षत्रिय का धर्म तो दण्ड देना है।

English

The existence and non-existence of the worlds have formerly emanated from the sun. The plant that should be understood by the whole universe, O, Br&hmanas, is the brilliant sun of great lustre.

अध्याय २५

श्लोक 9

यावद्वाचः प्रवर्त्तन्ते सर्वास्ताः प्रेरितस्त्वया ।वर्णस्थानगते वायो वाग्विधिः संप्रवर्त्तते

yāvadvācaḥ pravarttante sarvāstāḥ preritastvayā / varṇasthānagate vāyo vāgvidhiḥ saṃpravarttate

हिन्दी अर्थ

यदि बल पूवंक भी उस धेनुरत्त का अपहरण करते हैं तो इसके करने में भी आपका कोई अधमे नहीं होगा

English

He scorches the three worlds iaclusive of the mobile and immobile beings, O excellent Brahmanas.

अध्याय २५

श्लोक 10

ज्ञान पूर्वमथोत्साहस्त्वत्तो वायो प्रवर्त्तते ।त्वयि निष्पूयमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः

jñāna pūrvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate / tvayi niṣpūyamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रसह्म हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप ।

English

After resorting to the excellent path of the wind, he gives heat to this entire universe by means of his rays, at the sides, above and below, nay, at all sides.

अध्याय २५

श्लोक 11

यत्र वाचो निवर्त्तन्ते देहवर्णाश्च दुर्लभाः ।त्वत्तो हि वर्णसद्भावः सर्वगस्त्वं सदानिल

yatra vāco nivarttante dehavarṇāśca durlabhāḥ / tvatto hi varṇasadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila

हिन्दी अर्थ

हे जप ! आप यदि बलात् उस धेनुरत्न के अपहरण करने में कोई दोष और अधर्म ही देखते हैं तो आप इसके बदले में अन्य गौ' तथा अश्व आदि मूल्य के रूप में मुनि को देकर ऋषि को उस थेनु का ग्रहण कर लीजिए ।५७। मेरे इस सम्पूर्णे निवेदन करने का निष्कषं यही है. कि आपके

English

The most excellent among the thousand rays of the sun cited by me before, are the seven rays that are the sources of origin of the planets.

अध्याय २५

श्लोक 12

नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृते ऽस्ति समीरण ।एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतो ऽनिल

nānyaḥ sarvagato devastvadṛte 'sti samīraṇa / eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato 'nila

हिन्दी अर्थ

द्वारा उस धेनु को स्वीकार कर ही लेना चाहिए अर्थात् किसी भी रीति से उसको अपने अधिकार में ले ही लेना उचित है। इसका कारण यही है कि आप तो ऐसे रत्नों का सेवन करने वाले हैं। जो तप को ही अपना घैर्न माना कैरते हैं ऐसे तपस्वियों को ऐसे रत्नों के संग्रहण करने का समादेर

English

Visvakarman, the ray to the south, right, nur¬ tures Budha(Mercury). Viivairavas the ray to the west, behind, is remembered by learned men as the source of origin of Sukra (the Venus).

अध्याय २५

श्लोक 13

वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमीश्वरम् ।ब्रूहि तत्कण्ठदेशे तु किं कृत्वा रूपविक्रिया

vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīśvaram / brūhi tatkaṇṭhadeśe tu kiṃ kṛtvā rūpavikriyā

हिन्दी अर्थ

रे -अह्माण्ङ पुराण

English

This U a peculiar way of associating the particular ray of the sun as the source of origin of particular planet:

अध्याय २५

श्लोक 14

वचः श्रुत्वा ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम ।प्रत्युवाच महातेजा वायुर्ल्लोकनमस्कृतः

vacaḥ śrutvā tatasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma / pratyuvāca mahātejā vāyurllokanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कहीँ भी नहीं होता हैं ।१८। वहू तपोधन बल दाला ऋषि तो परम शान्त स्वभाव वाला है और है नृप ! बह आप में प्रीति रखने बाला भौ है। इस कारण से जब भी आपके द्वारा याचना उससे की जायगी तो बह सब प्रकार से उस धेनु को दे देगा ।-६। अयवा यह भी होसकता हैं कि वह कुछ अधिक

English

The divine spheres of the sun and the moon are sparkling and white. They are of the form (or full of) of fire and water. They move about in the firmament. They resemble auspicious round pots.

अध्याय २५

श्लोक 15

पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः ।वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतिः

purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ / vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छा रखता होवे तो अन्य गौ और सुवर्णे आदि जो-जो भी उसका अभी- प्सित हो वह बहुत-सा घन एकणित करके उसको दे दिया जावे तो बह इस सबके बदले में उस धेनु का प्रतिदान अवश्य ही कर देगा।६०। मेरी बुद्धि तो यही है कि भूति की अभिलाषा रखने बाले राजा के द्वारा ऐसे महान्

English

W. 72-77. Our author takes iatercit in popular etymologies. Here are some specimens:

अध्याय २५

श्लोक 16

पप्रच्छ कार्त्तिकेयं वै मयूरवरवाहनम् ।महिषासुरनारीणां नयनाञ्जनतस्करम्

papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanam / mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram

हिन्दी अर्थ

रत्न की कभी भी उपेक्षा नहीं करनी चाहिए । आप इस विचारणीय बिषय में कैसा अपना मत रखते हैं ? ।६१। राजा ने मन्त्री के मत का श्रवण करके कहा था - है मर्तिन् ! आप दी यहाँ गमन कीजिए और विशेष रूप से उस चिप्र को प्रसन्न कीजिए तथा जो भी कुछ उसका अभिवान्छित हो उस

English

All the stars enter the Mak,nairas (abodes meant for constellation) and stars. AU these are the luminary abodes of those who are pious-souled and meritorious.

अध्याय २५

श्लोक 17

महासेनं महात्मनं मेघस्तनितनिस्वनम् ।उमामनः प्रहर्षाणां बारकच्छद्मरूपिणम्

mahāsenaṃ mahātmanaṃ meghastanitanisvanam / umāmanaḥ praharṣāṇāṃ bārakacchadmarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

सबको उसे प्रदान करके उस धेनु को यहाँ पर ले आइए ।६२। बसिष्ठजी ने कहा--इस रीति से जब राजा के द्वारा कहा गया थां तो बह मन्त्री भाग्य के विधान से प्रेरित होकर शीध्र ही वापिस होकर जमदग्नि मुनि के आश्रम में चला गया था

English

These (abodes) have been created by the self-bom lord (Brahma) at the beginning of a Kalpa and they have begun to function since then. These abodes remain till the annihilation of all living beings (at the end of the world).

अध्याय २५

श्लोक 18

क्रैञ्चजीवितहर्तारं गौरीहृदयनन्दनम् ।यदेतद्दृश्यते वर्य शुभ्रं शुभ्राञ्जनोपमम्

kraiñcajīvitahartāraṃ gaurīhṛdayanandanam / yadetaddṛśyate varya śubhraṃ śubhrāñjanopamam

हिन्दी अर्थ

णम्य मुनिशादू'लमिदं वचनमब्रवीत्

English

Lord 8ukra, belonging to Bhiu clan should be known as the performer of sacrifices on behalf of the Asuras.

अध्याय २५

श्लोक 19

तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कण्ठेकुन्देन्दुसप्रभे ।एतद्दीप्तांय दान्ताय भक्ताय ब्रूहि पृच्छते

tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kaṇṭhekundendusaprabhe / etaddīptāṃya dāntāya bhaktāya brūhi pṛcchate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्तृपतिनाउज्नष्तं राजा तु भूवि रत्नभाक् । रत्तभूता च घेनु: सा भवि दोरधरीष्वनुत्तमा

English

These arc mentioned as the abodes and those who occupy the abodes are deities.

अध्याय २५

श्लोक 20

कथां मङ्गलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् ।मत्प्रियार्थंमहाभाग वक्तुमर्हस्यशेषतः

kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm / matpriyārthaṃmahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वममिवाङ्छति ॥६द

English

The abode of Svarbhanu is Tdmasa (dark). It is the abode of those who cause the distress of all living beings.

अध्याय २५

श्लोक 21

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।प्रत्युवाच महातेजा देवारिबलसूदनः

śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ / pratyuvāca mahātejā devāribalasūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

कातिकेय द्वारा कामधेनु को माँग २१९

English

The diameter and extent of the sphere of Bhargava (the Venus) it laid down as one-sixteenth of that of the moon.

अध्याय २५

श्लोक 22

शृणुष्व वदतां श्रेष्टकथ्यमानं वचो मम ।उमोत्संगोपविष्टेन यथापूर्वं मया श्रुतम्

śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭakathyamānaṃ vaco mama / umotsaṃgopaviṣṭena yathāpūrvaṃ mayā śrutam

हिन्दी अर्थ

रत्नभाकत्वैन नृपत्तिद्धेंनु ते प्रतिकांक्षति ।

English

Brhaspati (the Jupiter) should be known as one- fourth less than the Venus (i.e. three fourths of its size).

अध्याय २५

श्लोक 23

पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः ।तमहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रियार्थं महामुने

pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ / tamahaṃ saṃpravakṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune

हिन्दी अर्थ

उस राजा के आश्रम से अपने पुर को ओर चले जाने पर राम भी आकृत व्रण के ही साथ में समिघाओं के लाने के लिए.वन में चला गया था ।६४। इसके अनन्तर बह चन्दरगप्त नामधारी मन्त्री अपनी सेना के सहित जमदग्नि मुनि के आश्रम में पहुँच कर उसने मुनियों में शादूंल के समान

English

The stars and constellations differ in extent from one another by five hundred, four hundred, three hundred and also two hundred Yojanas.

अध्याय २५

श्लोक 24

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते ।तरुणादित्यसंकाशे तप्तचामीकरप्रभे

kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite / taruṇādityasaṃkāśe taptacāmīkaraprabhe

हिन्दी अर्थ

जमदग्नि के चरणों में प्रणाम करके वह वचन कहे ये ।६५। चन्द्रगुप्त ने कहा- है ब्रह्मत् ! नृपति ने यह आज्ञा प्रदान की है कि इस भूमण्डल में राजा ही रत्नों का सेवन करने वाला होता है। इस भूमि मैं समस्त दोहन शील घेनुओं में अतीब उत्तम बह धनु रत्नभूता हूँ जो कि इस समय में आप

English

The spheres of the stars are lesser than the earlier ones. There is no star smaller than the ones with one and a half Yojanas.

अध्याय २५

श्लोक 25

वज्रस्फटिकसोपाने चित्रपादशिलातले ।जांबूनदमये दिव्ये नानाधातु विचित्रिते

vajrasphaṭikasopāne citrapādaśilātale / jāṃbūnadamaye divye nānādhātu vicitrite

हिन्दी अर्थ

के पास है ।६६। इस कारण से आप रत्न अथवा सुवर्णे जो भी समुचित हो उस धेनु का मूल्य वताकर ग्रहेणे कीजिए और गौओं में जो रत्नभूता धेनु है उसको आप मुझको प्रदान करने के योग्य होते हैं ।६७। जमदग्नि मुनि ने कहा--यह तो भेरी होम धेनु है अर्थात् समस्त होम की सामग्री देने याशीं

English

W. 99*126. These vt the ideas of the aode&t Indians abotit the locations, dimerutons and movements of planets and the heavenly bodies -in the preteletcope days. Of Bh. P. V. 22. 8-17.

अध्याय २५

श्लोक 26

नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पफलोपगे ।हंसकारण्डवाकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते

nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpaphalopage / haṃsakāraṇḍavākīrṇe cakravākopaśobhite

हिन्दी अर्थ

है अतथूव मेरे द्वारा यह किसी के लिये भी देने के योग्य नहीं है। येह आपका स्वामी राजा तो बहुत ही बड़ा दानशील है फिर वह किस प्रकार से इस ब्रह्मस्व ' अर्थात् ब्राह्मण के घन को लेने को इच्छा कर रहा है ? ६

English

Three planets among them which orbit very far away and above all are the Saturn, the Jupiter and the Mars. It should be known that they orbit very slowly.

अध्याय २५

श्लोक 27

षट्पदोद्गीतबहुले धारासंपातनादिते ।मत्तक्रैञ्चमयूराणां नादैर्विक्रुष्टकन्दरे

ṣaṭpadodgītabahule dhārāsaṃpātanādite / mattakraiñcamayūrāṇāṃ nādairvikruṣṭakandare

हिन्दी अर्थ

भावनां के कारण से वह आपकी रत्नभूता धेनु'को आकांक्षा करता है। यों हीं बिना किसी मूल्य के नहीं लेना चाहता है। आप दश सहस्र गौओं को ग्रहण करके इस कारण से उस घेनु को उस राजा के लिए देने के योग्य हैं

English

The great planets beneath them are the four fast moving ones, viz. the sun> the moon, the Mercury and the Venus.

अध्याय २५

श्लोक 28

अप्सरोगणसंकीर्णे किन्नरैरुपशोभिते ।जीवं जीवकजातीनां विरावैरुपकूजिते

apsarogaṇasaṃkīrṇe kinnarairupaśobhite / jīvaṃ jīvakajātīnāṃ virāvairupakūjite

हिन्दी अर्थ

ऋयविक्रययोर्नाह कर्ता जातु कथंचन ।

English

There are as many croresof stars all round as there are constellations. The movement of these constellations has been duly regulated by god Brahma.

अध्याय २५

श्लोक 29

कोकिलारावबहुले सिद्धचारणसेविते ।सौरभेयनिनादाढ्यं मेघस्तनितनिस्वने

kokilārāvabahule siddhacāraṇasevite / saurabheyaninādāḍhyaṃ meghastanitanisvane

हिन्दी अर्थ

मंत्युवाच-राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः ।

English

Hence, in view of the movements of the luminaries, the sun and the moon set and rise at the same time (every day) during the equinotical days.

अध्याय २५

श्लोक 30

विनायकभयोद्विग्नकुं जरैर्मुक्तकन्दरैः ।वीणावादित्रनिर्घेषैः श्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः

vināyakabhayodvignakuṃ jarairmuktakandaraiḥ / vīṇāvāditranirgheṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ

हिन्दी अर्थ

देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति

English

In the northern paths, the times of rising and setting are different. During the new moon and full moon, they should be understood as following the circle of luminaries.

अध्याय २५

श्लोक 31

दोलालंबितसंघाते वनितासंघसेविते ।ध्वजालंबितदोलानां घण्टानां निनदाकुले

dolālaṃbitasaṃghāte vanitāsaṃghasevite / dhvajālaṃbitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule

हिन्दी अर्थ

रर ब्रह्माण्ड पुराण

English

When the sun orbits through the path of the south* ern transit, it docs so beneath all the planets.

अध्याय २५

श्लोक 32

वल्लकीवेणुबहुले त्रिंशद्बर्हिणसंकुले ।मुखमर्द्दलवादित्रैर्वलितास्फोटितैस्तथा

vallakīveṇubahule triṃśadbarhiṇasaṃkule / mukhamarddalavāditrairvalitāsphoṭitaistathā

हिन्दी अर्थ

यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं कि करिष्यसि

English

The Mercury orbits above all the stars. The Venus orbits above the Mercury. The Mars docs so above the Venus and the Jupiter above the Mars.

अध्याय २५

श्लोक 33

क्रीडावेगविवादानां निर्घोषैः पूर्णकन्दरे ।हंसैः परावतैश्चैव बकराजैः सुखस्थिते

krīḍāvegavivādānāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇakandare / haṃsaiḥ parāvataiścaiva bakarājaiḥ sukhasthite

हिन्दी अर्थ

विप्रोऽहं, कि करिष्यामि स्वेच्छावितरणं बिना ।

English

The intervening distance between the stars and the planets high above is two htmdrei thousand Yojanas,

अध्याय २५

श्लोक 34

देहबन्धैर्विचित्रैश्चप्रक्रीडितगणेश्वरे ।सिंहव्याघ्रमुखैर्घोरवाशितैश्चण्डवेगितैः

dehabandhairvicitraiścaprakrīḍitagaṇeśvare / siṃhavyāghramukhairghoravāśitaiścaṇḍavegitaiḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः सः मंत्री पापचेतनः ।

English

The planets, the moon and the sun orbit in the hrmament with divine splendour. In their regular movement, they duly come into contact with the constellations.

अध्याय २५

श्लोक 35

मृगमषमुखैश्चान्यैर्गजवाजिमुखैस्तथा ।बिडालवदनैश्चोग्रैः क्रोष्टुकाकारसूर्त्तिभिः

mṛgamaṣamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā / biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākārasūrttibhiḥ

हिन्दी अर्थ

जमदग्नि. मुनि ने कहा--भाई, मैं कभी भी किसी भी प्रकार से क्रय ओर विक्रय के करने वाला नहीं ह.। वह घेनु तो मेरी हविर्धानी अर्थात् होम के लिये हुवि के प्रदान करने वाली है ! इसलिए तुरस्त ही मैं उसको, देने का.उत्साह नहीं करता हैं ।७०। मन्त्री ने फिर कहा--हे ब्रह्मच ! , आप

English

The planets, the stars and the sun may be low, high or straight during their mutual contact or when separate, yet they look at the subjects simultaneously.

अध्याय २५

श्लोक 36

ह्रस्वैर्दीर्घैश्च सुकृशैर्लंबोदरमहीदरैः ।ह्रस्वजङ्घैः प्रलेबोष्ठैस्तालजङ्घैस्तथापरैः

hrasvairdīrghaiśca sukṛśairlaṃbodaramahīdaraiḥ / hrasvajaṅghaiḥ praleboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ

हिन्दी अर्थ

उस राजा के आधे राज्य को ग्रहण करके अथवा सम्पूर्ण राज्य को लेकर भी, इस एक घेनु को दे दीजिए । इससे आपका बहुत बड़ा कल्याण होगा

English

These are situated face to face. They come into contact mutually. That their mutual conjunction is without any confusion should be understood by learned men.

अध्याय २५

श्लोक 37

गोकर्णैरेककर्णैश्च महाकर्णैरकर्णकैः ।बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः

gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ / bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ

हिन्दी अर्थ

जमदग्नि ने.कहा--हे बुष्ट मति.बाले.! मैं जोबित-रहते हुए इस राजा की तो.बात ही कया. है वेवेन्द्र को भी यह धेनु नहीं दू.गा । फिर आपके राजा: के बड़े वचन से याना करता तो सर्वथा व्यर्थ ही है। अर्थात् इससे कुछ भी लाभ नहीं है ।७२। मन्त्री ने कहा--आप ही सौहार्द की भावना से राजा

English

Vivasvn, the son of Aditi, the first among the planets, the sun-god, was bom in the constellation Viiakha in the Cakfusa Manvantara.

अध्याय २५

श्लोक 38

बहुनेत्रैर्महानेत्रैरेकनेत्रैरनेत्रकैः ।एकदंष्ट्रैर्महादंष्ट्रैर्बहुदंष्ट्रैरदंष्ट्रकैः

bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ / ekadaṃṣṭrairmahādaṃṣṭrairbahudaṃṣṭrairadaṃṣṭrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

के लिए उस धेनु को दे दीजिए--यही अच्छा है। और ऐसा थाप नहीं करते हैं तो उसको बलपूर्वक ले लेने पर आप कया करेंगे ? ।७३। जमदेग्नि मुनि ने कहा--राजा तो ब्राह्मणों के लिए दान प्रदान करने वाला हुआ करता है। मही यदि ब्रह्मास्व का आहरण करता है तो मैं तो विग्र हूँ मैं स्वेच्छा से

English

Tviicnan, the son of Dharma, the lord moon god, the son of Vasu, the cool-rayed cause of nights was bom in the constellation Kfttika.

अध्याय २५

श्लोक 39

एकशीर्षैर्महाशीर्षबहुशीर्षैरशीर्षकैः ।एकजिह्वैर्महाजिह्वैर्बहुजिह्वैरजिह्वकैः ।एवंरूपैर्महायोगैभूतर्भूतपतिर्वृतः

ekaśīrṣairmahāśīrṣabahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ / ekajihvairmahājihvairbahujihvairajihvakaiḥ / evaṃrūpairmahāyogaibhūtarbhūtapatirvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

वितरण करने के बिता उसका क्‍या करूँगा ।७४। बसिष्ठ जी ने कहा--जब इस रीति से उस चनु मन्त्रो से ऋषि के द्वारा कहा गया तो बह पॉप पूर्ण ज्ञान वाला मन्‍्त्रीं बहुत क्रोधित हो गया था । फिर उसने मुनि की उस पयस्विनी धेनु का बलपूर्वक अपहरण करना आरम्भ कर दिया था

English

The planet Brhaspati (the Jupiter) who has twelve fiery flames (rays), who is the son of Angiras and who is the preceptor of the Universe, was born in the Purvaphalguni.

अध्याय २५

श्लोक 40

विशुद्धमुक्तामणिरत्नभूषिते शिलातले स्वर्णमये सुरम्यके ।सुखोपविष्टं मदनागनाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री

viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale svarṇamaye suramyake / sukhopaviṣṭaṃ madanāganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मस्वं नापहत्तंव्यं पुरुषेण विजानता

English

W. 129-137 give the stan (or coostellatloos) uader which these planets were *bom*.

अध्याय २५

श्लोक 41

भगवन्भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन ।तव कण्ठे महादेव भ्राजतेंबुदसन्निभम्

bhagavanbhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana / tava kaṇṭhe mahādeva bhrājateṃbudasannibham

हिन्दी अर्थ

प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते ।

English

Sanaiicara (the Saturn), the son of the sun» was born in the constellation Revaii. He has seven fiery flames.

अध्याय २५

श्लोक 42

नात्युल्बणं शुभंशुभ्रे नीलाबुजचयोपमम् ।किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामाङ्गनाशन

nātyulbaṇaṃ śubhaṃśubhre nīlābujacayopamam / kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana

हिन्दी अर्थ

आयुर्जानें परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति

English

Among fortnights the bright halfand among Tithis (lunar fortnightly days) Pratipat is the first. The day is glorified as the first among the divisions of day, night etc.

अध्याय २५

श्लोक 43

को हेतुः कारणं किं वा कण्ठे नीलस्त्त्वमीश्वर ।एतत्सर्वं यथान्यायं बूहि कौतूहलं हि मे

ko hetuḥ kāraṇaṃ kiṃ vā kaṇṭhe nīlasttvamīśvara / etatsarvaṃ yathānyāyaṃ būhi kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

बलादिच्छसि यन्नेंतु' तन्न शक्यं कर्थंचन।

English

The Yuga (Era) consisting of five years begins with Dhanistha and ends with Sravana.

अध्याय २५

श्लोक 44

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्याः पार्वत्याः पावतीप्रियः ।कथां मङ्गलसंयुक्तां कथयामास शङ्करः

śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pāvatīpriyaḥ / kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

दानं विनापहरणं ब्रह्मणानां तपस्विनाम् ।

English

The learned man should comprehend and retain in belief, by means of scripture, inference, perception, and reasoning after testing intelligently and carefully.

अध्याय २५

श्लोक 45

महेश्वर उवाच मथ्यमाने ऽमृते पूर्वं क्षीरोदे सुरदानवैः ।अग्रे समुत्थितं घोरं विषङ्कालानलप्रभम्

maheśvara uvāca mathyamāne 'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ / agre samutthitaṃ ghoraṃ viṣaṅkālānalaprabham

हिन्दी अर्थ

शतायुषोऽजुं नादन्यः कोऽन्विच्छति जिजीविष्

English

O Brahmanas of the most excellent intellect these are five expedients (means) to comprehend the group of lumin¬ aries viz.: eye, scripture, water, picture and calculation.

अध्याय २५

श्लोक 46

तं दृष्ट्वा सुरसंघस्च दैत्याश्चैव वरानने ।विषण्णवदनाः सर्वे गतास्ते ब्रह्मणो ऽन्तकम्

taṃ dṛṣṭvā surasaṃghasca daityāścaiva varānane / viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo 'ntakam

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तस्तेन मंत्री कालचोदितः ।

English

After recounting this (astronomical information in the last chapter) Lord Vayu (The Wind god) of very great intellect and who is (always) engaged in what is conducive to the welfare of the world, commenced the Japa (muttering in an undertone the Mantra) that was to be chanted when the sun reached the middle of the sky.

अध्याय २५

श्लोक 47

दृष्ट्वा सुरगणान्भीतान्ब्रह्मोवाच महाद्युतिः ।किमर्थं वै महाभागा भीता उद्विग्नचेतनाः

dṛṣṭvā suragaṇānbhītānbrahmovāca mahādyutiḥ / kimarthaṃ vai mahābhāgā bhītā udvignacetanāḥ

हिन्दी अर्थ

बद्ध वा तां गां हढे: पाशेविचकर्ण बलान्वितः ॥५.

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 48

मया त्रिगुणमैश्वर्यं भवतां संप्रकल्पितम् ।तेन व्यावर्त्तितैश्वर्या यूयं भो सुरसत्तमाः

mayā triguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ saṃprakalpitam / tena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ bho surasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

जमदरितिरथ क्रोघादुभाविकर्मप्रचोदित: ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 49

त्रलोक्यस्येश्वरा यूयं सर्वे वै विगतज्वराः ।प्रजासर्गे न सो ऽस्तीह यश्चाज्ञां मे ऽतिवर्तयेत्

tralokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ / prajāsarge na so 'stīha yaścājñāṃ me 'tivartayet

हिन्दी अर्थ

रुरोध॑ तं यथाशक्ति विकर्षतं पयस्विनीम्

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 50

विमानचारिण सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः ।आध्यात्मिके चाधिभूते अधिदैवे च नित्यशः

vimānacāriṇa sarve sarve svacchandagāminaḥ / ādhyātmike cādhibhūte adhidaive ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमधितः ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 51

प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्त्तितुम् ।तत्किमर्थं भयोद्विग्ना मृगाः सिंहार्दिता इव

prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum / tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva

हिन्दी अर्थ

श्री बसिष्ठजी ने कहा--धुनः जमदरिति म्.नि ने क्रोध से समन्वित होते हुए उससे कहा था--एक ज्ञानी पुरुष के द्वारा ब्रह्मस्व का कभी भी अपहरण नहीं करना चाहिए।१। है दुष्टमति वाले ! बलातू मुझ से मेरी गौ का हरण करके तू भहाल् पाप को प्राप्त हो जायगा । यदि तू ऐसा ही

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 52

किं दुःशं को ऽनुसंतापः कुतो वा भयमागतम् ।एतत्सर्वं यथान्यायं शीघ्रमाख्या तुमर्हथ

kiṃ duḥśaṃ ko 'nusaṃtāpaḥ kuto vā bhayamāgatam / etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyā tumarhatha

हिन्दी अर्थ

करेगा तो मैं जानता हैं कि आयु को परिक्षीण कर रहा है।२।बल पूर्वक जो इसको लेने को इच्छा कर रहा है वह किसी भी रीति से नहीं किया जा सकेगा । यदि यही करेगा तो तू स्वयं ही स्रायुज्य को प्राप्त हो जायगा अथवा तेरा राजा विनष्ट हों जायगा ।३। विना दान के तपस्वी ब्राह्मणों की वस्तु

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 53

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।ऊचुस्ते ऋषिभिः सार्द्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः

śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / ūcuste ṛṣibhiḥ sārddhaṃ suradaityendradānavāḥ

हिन्दी अर्थ

का बल से छीन लेना शतायु कात वीर्थाजुन के सिवाय अन्य कौन जीवित रहने की इच्छा वाला चाहता है अर्थात् ऐसा कोई भी नहीं चाहा करता है।। वह तेरा राजा ही है जीं ऐसा करना चाहता है ।४। इस तरह'से जब.

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 54

सुरासुरैर्मथ्यमाने पजोराशौ पितमाह ।भुजङ्गभृङ्गसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम्

surāsurairmathyamāne pajorāśau pitamāha / bhujaṅgabhṛṅgasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham

हिन्दी अर्थ

२२२ ब्रह्माण्ड पुराण मुनि के द्वारा उस मन्ची से कहा गया थः तो बह मन्त्री काल से प्रेरित होकर उस दुष्कर्म में परबत्त हो गया था और बल (सेना) से समन्वित उस

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 55

प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् ।कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम्

prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham / kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam

हिन्दी अर्थ

जाने के लिये खींचा था ।५। इसके अनन्तर क्रोध से भविष्य. में होने वाले कर्म से प्रेरित होते हुए जमदग्नि ते गौ के खींचते हुए उस मन्त्री को अपनी शक्ति को भरपूर लगाकर जंसी शक्ति उनमें थी उसी के अनुसार रोका था ।। उन्होने कहा था कि मैं अपने जीते जी इस घेनु को नहीं छोडूगा। यह

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 56

त्रैलोक्योत्सादसूर्याभं विस्फुरत्तत् समन्ततः ।विषेणोत्तिष्ठमानेन कालानलसमत्विषा

trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat samantataḥ / viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā

हिन्दी अर्थ

कहते हुए उनको बड़ा क्रोघ उत्पन्तः हो गया ओर उस.महामुनि ने बड़ी हृढ़ता के साथ अपनी दोनों बाहुओं को उस धेनु क कण्ठ में डालकर उसको बलपूर्वक पकड़ लिया था

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 57

निर्दग्धो रक्तगौराङ्गो कृतः कृष्णो जनार्द्दनः ।तं दृष्ट्वा रक्तगौराङ्गं कृतं कृष्णं जनार्द्दनम्

nirdagdho raktagaurāṅgo kṛtaḥ kṛṣṇo janārddanaḥ / taṃ dṛṣṭvā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārddanam

हिन्दी अर्थ

उत्सारंयध्वमित्येनमादिदेश स्वसँनिकाव्

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 58

ततः सर्वे वयं भीतास्त्वा मेव शरणं गताः ।सुराणामसुराणां च श्रुत्वा वाक्यं भयावहम्

tataḥ sarve vayaṃ bhītāstvā meva śaraṇaṃ gatāḥ / surāṇāmasurāṇāṃ ca śrutvā vākyaṃ bhayāvaham

हिन्दी अर्थ

अप्रधृष्यतमं लोके तम्रृषि राजकिकराः ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 59

प्रत्युवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः ।शृण्वन्तु देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः

pratyuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ / śṛṇvantu devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

ते समुत्सारयच् घेनोः सुदूरतरमंतिकात

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 60

यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ ।विषं कालानलप्रख्यं कालकूटमिति श्रुतम्

yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau / viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭamiti śrutam

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर क्रोध से परीत आमा वाले उस अत्यन्त नीच चन्द्रगुप्त ने अपने सैनिकों को आज्ञा दे दी ब्रो कि इस मुनि को बल पूर्वक: हटा दो. । द. बह मुत्ति इस लोक में ऐसे थे कि कोई भी उनको भ्रधषित नहीं कर सकता -था तथापि राजा के किकरों ने उस ऋषि को अपने स्वामी की आज्ञा

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 61

येन प्रोद्भूतमात्रेण न व्यराजन्त देवताः ।तस्य विष्णुरहं वापि सर्वे वा सुरपुङ्गवाः

yena prodbhūtamātreṇa na vyarājanta devatāḥ / tasya viṣṇurahaṃ vāpi sarve vā surapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

से बलपूर्वक चारों ओर से उसको चेर लिया था । सैनिकों ने सेतु के समीप से बहुत दूर तक उस ऋषि को हटाते हुए उस पर दण्डों से--कशाओं से-+- लाठियों से--और घूसों से पीट रहे ये ।६-१०। वह ऋषि इस तरह से पीठे और मारे जाने पर भी बहुत व्यथिते होकर क्रोध से मंयुत तो हो गया भी.

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 62

न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्यत्र शङ्करात् ।इत्युक्त्वा पद्मगर्भाभः पद्मायोनिरयोनिजः

na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanyatra śaṅkarāt / ityuktvā padmagarbhābhaḥ padmāyonirayonijaḥ

हिन्दी अर्थ

उसने विशेष क्रोध का भाव प्रकट वहीं किया था क्‍योंकि वे यह भी जानते थे कि क्रोध का न करना सत्पुरुष का परम घन होता है ।११। वह मुतिवरू अपने तप के प्रभाव से शत्र, का संहार करने के लिए और अपनी «रक्षा करने में भी परम समर्थ ये किन्तु यह सम्पूण जगत् का क्षय है यही विचा-

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 63

ओङ्कारं समनुस्मृत्य ध्यायञ्जयोतिः समन्ततः ।ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा वेद विदां वरः

oṅkāraṃ samanusmṛtya dhyāyañjayotiḥ samantataḥ / tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā veda vidāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

रते हुए उन्होंने विशेष क्रोध नहीं किया था१२! बह पूर्वकाल में अत्यश्तिक क्रोध करने वाले थे किन्तु रास ने अपनी माता के लिए उनको प्रसादित किया था तभी से फिर ये महान तपस्वी नित्य राम शान्त हो गये थे )३१। बे मुनि बहुत ही अधिक मारे पोटे गये थे उस मार के प्रहारों से उनकी

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 64

नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्ते दिव्यचक्षुषे ।नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः

namastubhyaṃ virūpākṣa namaste divyacakṣuṣe / namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

मङ्ग की अस्थियों के बन्धन सब चूणित हो गये थे। भौर फिर बह महाः तेज वाले मुनि चेतना शून्य होकर भूमि में गिर गये ये

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 65

नमस्त्रैलोक्य नाथाय भूतानां पतये नमः ।नमः सुरारिहन्त्रे च सोमसूर्याग्निचक्षुषे

namastrailokya nāthāya bhūtānāṃ pataye namaḥ / namaḥ surārihantre ca somasūryāgnicakṣuṣe

हिन्दी अर्थ

किकरानादिशच्छीक्र घे्तोरानयने बलात्

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 66

ब्रह्मणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः ।सांख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः

brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ / sāṃkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

आकृष्यमाणा ब्रहुभिः-काभिलंगुडेरपि ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 67

मन्मथाङ्गविनाशाय कालपृष्ठाय वै नमः ।सुरेतसे ऽथ रुद्राय देवदेवाय रंहसे

manmathāṅgavināśāya kālapṛṣṭhāya vai namaḥ / suretase 'tha rudrāya devadevāya raṃhase

हिन्दी अर्थ

विद्राव्य किकरान्सर्वास्तरसँब पयस्विनी । उ

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 68

कपर्दिने करालाय शङ्कराय हराय च ।कपालिने विरूपाय शिवाय वरदाय च

kapardine karālāya śaṅkarāya harāya ca / kapāline virūpāya śivāya varadāya ca

हिन्दी अर्थ

२२४ बह्माण्ड पुराण

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 69

त्रिपुरघ्नमखघ्नाय मातॄणां पतये नमः ।वृद्धाय चैव शुद्धाय मुक्तायैव बलाय च

tripuraghnamakhaghnāya mātṝṇāṃ pataye namaḥ / vṛddhāya caiva śuddhāya muktāyaiva balāya ca

हिन्दी अर्थ

बिशेष शंका से युक्त उस दुष्ट आत्मा वाले ने उस महामुनि के धरणी पर गिर जाने पर अपने किकरों को आदेश दिया था कि बल पूर्वक बहुत. ही शीघ्र उस धेनु' का आनयन करें अर्थात् उसको ले जावें ।१५। इसके. पश्चात् है नृप ! वत्स के सहित उस धेनु को परम सुदृढ़ पाशों से बांधकर.

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 70

लोकत्रयैकवीराय चन्द्राय वरुणाय च ।अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे

lokatrayaikavīrāya candrāya varuṇāya ca / agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe

हिन्दी अर्थ

चाबुकों के प्रहारों से उसको पीटते हुए ले जाने की इच्छा से वे किकर उसे खींच रहे थे ।१६। जब बहुत से किकरगर्णो के द्वारा वह खींची जा रही थी तथा चाबुकों से और लाठियों से मारी-पीटी जा रही थी तो वह तपस्विनी, उनसे'बहुत ही क्रोध में भर गयो'थी ।१७। अत्यधिक चाबुकों के प्रहार उस'

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 71

रजसे चैव सत्त्वाय नमस्ते ऽव्यक्तयोनये ।नित्याय चैवानित्याय नित्यानित्याय वै नमः

rajase caiva sattvāya namaste 'vyaktayonaye / nityāya caivānityāya nityānityāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

पर हुए ये तो वह धेनु बहुत व्ययित हो गयी थी और महान क्रोध से भी समन्वित हो गयी थी फिर उस घेनु ने उस सुहृढ़ पाशों को खींचकर अपने: आपको उन से छुड़वा लिया था।१क। जब पाशों के बन्धन सो वह विमुक्त हो गयी थी तो सैनिकों ने सब ओर सो चेर लिया था । उस समय में क्रोध

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 72

व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः ।चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः

vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ / cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

सो दुहा की ध्वनि करते हुई बहु सभी ओर आक्रमण करने वाली हो गयी थी ।१९। फिर अत्यन्त अमित होकर उसने अपने सभी ओर 'में विषाण- खुर और पूछ के अग्रभाग से सम्पूणं राजा के मन्त्री की सेना को वह! से दूर खदेड़ दिया था ।२०। वह पयस्विनी समस्त किकरों को वहाँ से दूर भगा

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 73

जगतामार्त्तिनाशाय प्रियनारायणाय च ।उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिवक्त्राङ्किताय च

jagatāmārttināśāya priyanārāyaṇāya ca / umāpriyāya śarvāya nandivaktrāṅkitāya ca

हिन्दी अर्थ

कर सबके देखते हुए बड़े ही वेग से अन्तरिक्ष में चली गयी थी

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 74

पक्षमासाह्द्धमासाय ऋतुसंवत्सराय च ।बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिने च वरूथिने

pakṣamāsāhddhamāsāya ṛtusaṃvatsarāya ca / bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine ca varūthine

हिन्दी अर्थ

पयस्बिनीं विना वत्सं गृहीत्वा किकरेः सह ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 75

नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने ।धन्विने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे

namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇḍine / dhanvine rathine caiva yamine brahmacāriṇe

हिन्दी अर्थ

स पापस्तरसा राज्ञ: सन्तिधि समुपागपत्

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 76

ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च ।इत्येव मादिचरितैः स्तोत्रैः स्तुत्य नमीऽस्तु ते ।एवं स्तुत्वा ततो ब्रह्मा प्रणिपत्य वरानने

ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca / ityeva mādicaritaiḥ stotraiḥ stutya namī'stu te / evaṃ stutvā tato brahmā praṇipatya varānane

हिन्दी अर्थ

इसके अनम्तर वे सब अपने संकल्पों के भग्न हो जाने बाले हो गये थे और उनके सबके शरीर क्षतों से प्रभग्न हो गये थे। ने अत्यन्त जघन्य बलपू्ंक उस घेनु के वत्स को ही बाँधकर वहाँ से चले गये ये ।२२। फिर बह पापात्मा बना पयस्विनी के उसके वत्स का ग्रहण करके अपने सेवकों के

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 77

ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवतानां गङ्गाजला स्फालितमुक्तकेशः ।सूक्ष्मो ऽसि योगातिशयादचिन्त्यो न हि प्रभो व्यक्तिमुफैषि रुद्रः

jñātvā tu bhaktiṃ mama devatānāṃ gaṅgājalā sphālitamuktakeśaḥ / sūkṣmo 'si yogātiśayādacintyo na hi prabho vyaktimuphaiṣi rudraḥ

हिन्दी अर्थ

साथ राजा के समोप में समागत हो गया था ।२३। राजा के समीप में गमत करके प्रशंसा करने वाले उसने राजा को प्रभाम किया था और भय से भीत सने वहाँ का सम्पूण सृत्तान्त राजा क समक्ष मे वणित किया था

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 78

एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।स्तुतो ऽहं विविधैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसंभवैः

evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā / stuto 'haṃ vividhaiḥ stotrairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

'परशुराम की प्रतिशा २२९

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 79

ततो ऽहं मुख्यया वाचा पितामहमथाब्रवम् ।भूतभव्यभवन्नाथ लोकनाथ जगत्पते

tato 'haṃ mukhyayā vācā pitāmahamathābravam / bhūtabhavyabhavannātha lokanātha jagatpate

हिन्दी अर्थ

शुत्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 80

किं कार्यं ते मया ब्रह्मन्कर्त्तव्यं वद सुव्रत ।श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचांबुजेक्षणः

kiṃ kāryaṃ te mayā brahmankarttavyaṃ vada suvrata / śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāṃbujekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अहो मे सुनुशंसस्य लोकयोरुभयोरपि ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 81

भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर ।सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधौ पङ्कजेक्षण

bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara / surāsurairmathyamāne payodhau paṅkajekṣaṇa

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगहिता ॥

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 82

भगवन्मेघसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम् ।प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्

bhagavanmeghasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham / prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham

हिन्दी अर्थ

पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 83

तं दृष्ट्वा च वयं सर्वे भीताः संभ्रान्तचेतसः ।तत्पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया

taṃ dṛṣṭvā ca vayaṃ sarve bhītāḥ saṃbhrāntacetasaḥ / tatpibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 84

भवाञ्छक्तश्च भोक्ता वै भवान्देववरः प्रभो ।त्वदृते ऽन्यो महादेव वेगं सोढुं न विद्यते

bhavāñchaktaśca bhoktā vai bhavāndevavaraḥ prabho / tvadṛte 'nyo mahādeva vegaṃ soḍhuṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

श बसिषठजी ने कहा--राजा कीत्त वीयं यह सम्पूर्ण जमदस्नि मुनि के वध आदि का वृत्तान्त श्रवण करके बहुत ही अधिक उद्विग्न चित्त वाला हो गया था और वह अनेक प्रकारे की बातों के विषय में चिन्तन करने लग गया था।१। अहो! मैं दोनों ही लोकों में बहुत अधिक क्रूर हो गया ह

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 85

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।बाढ मित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / bāḍha mityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane

हिन्दी अर्थ

क्योंकि मैंने ब्रह्मत्व के अपहरण करने में अपनी इच्छा की थी ओर अतीव गहित उस आुनिःकी हत्या को पाप भी मुझे लग गया है।२। अदो ! मैंने उस ज्ञाता पुरोहित विप्र की वात को नहीं सुना-था अर्थात् उसके कथन का पालनः नहीं किया था + विमूढ़ आत्मा बाले निलंज्ज मैंते उसकी बाणी: का

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 86

ततो ऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम् ।पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयप्रदम्

tato 'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham / pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayapradam

हिन्दी अर्थ

स्योग कर दिया था।३। यही सोचते' हुए बहुत-ही दु खित हृदय से वह अपती सेना ओर अलुगामियों के ,ही सहित अपने पुरकी ओर चल 'दिया'था

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 87

कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो वै वरवर्णिनि ।तं दृष्ट्वोत्पलपत्राभं कण्ठसक्तमिवोरगम्

kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo vai varavarṇini / taṃ dṛṣṭvotpalapatrābhaṃ kaṇṭhasaktamivoragam

हिन्दी अर्थ

उस राजा के पुरो को ओर चले जारे परजो कि अपने समस्त परिकर के

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 88

तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिवोत्थितम् ।अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः

takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivotthitam / athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

रर६ - बह्माएड/ पुराण साथ था, है राजन् !, रेणुका सहसा अपने आश्रम से निकली थी ।५। इसके पश्चात उस रेणुका ऋषि पत्नी ने सम्पूर्ण अंगों में क्षतों वाले-रुध्रिर से लथ-पथ-चेषटा से रहित अर्थात् बेहोश ओर भूमि पर पड़ हुए अपने पति

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 89

शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत ।ततस्तस्य वचःश्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे

śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata / tatastasya vacaḥśrutvā mayā girivarātmaje

हिन्दी अर्थ

को देखा था ।६॥ इसके अनन्तर उस रेणुका अपने भर्त्ता/को चेतना“से शून्य निहत (मृत) मानकर बज्ञाबात से चोट-खाई हुई के समान मूज्छित होकर भूमि पर गिर गयी

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 90

कण्ठे धृतं विषं घोरं नीलकण्ठस्ततो ऽस्म्यहम् ।पश्यतां सुरसंघानां दैत्यानां च वरानने ।यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्

kaṇṭhe dhṛtaṃ viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato 'smyaham / paśyatāṃ surasaṃghānāṃ daityānāṃ ca varānane / yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām

हिन्दी अर्थ

हा नाथ प्रिय धर्मश दाक्षिण्यामृतसागर ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 91

तत्कालकूटं विषमुग्रवेगं कण्ठे धृतं पर्वतराजपुत्रि ।निवेश्यमानं सुरदैत्यसंघो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम

tatkālakūṭaṃ viṣamugravegaṃ kaṇṭhe dhṛtaṃ parvatarājaputri / niveśyamānaṃ suradaityasaṃgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma

हिन्दी अर्थ

हा धिगत्यंतशांत त्वं नेव कांश्रेत चेहशम् ॥

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 92

ततः मुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः ।ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि

tataḥ muragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ / ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini

हिन्दी अर्थ

यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र माँ नेतुमहंसि

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 93

अहोबलं वीर्यपराक्रमस्ते त्वहो वपुर्योगबलं तवेश

ahobalaṃ vīryaparākramaste tvaho vapuryogabalaṃ taveśa

हिन्दी अर्थ

बहुत देर में फिर भूमि से उठकर यह अत्यन्त दुःखित हुईं थी और बारम्बार भूमि में उठकर और फिर पछाड़ खाकर गिरती हुई ऊँचे स्वर से उसने रदेन किया था ।८। धरणी की धूल से घूसर होती हुईं उसने बहुत ही अधिक विलाप किया था। उसका मुख झर-झर गिरते हुए आँखुओं से

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 94

अहो प्रभुत्वं तव देवदेव महाद्भुतं मन्मथदेहनाशन ।त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्युर्वरदस्त्वमेव

aho prabhutvaṃ tava devadeva mahādbhutaṃ manmathadehanāśana / tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyurvaradastvameva

हिन्दी अर्थ

संयुत और परम दीन होकरे शोक के महान् सागर में निमग्न हो गयी थी (8। उसने अपने करुण क्रन्‍्दन में कहा था हा नाथ ! आप तो मेरे परमप्रिय थें ओर आप अमं के पूर्ण ज्ञाता ये। है स्वामिन ! आप दाक्षिण्य रूपी अमृत केतमहान् सागर ये । द्वा! मुझे चिकार है आप तो अत्यन्त -शान्त स्वरूप

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 95

त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च व्यक्तिस्त्वमेवास्य चराचरस्य ।त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव

tvameva sūryo rajanīkaraśca vyaktistvamevāsya carācarasya / tvameva vahniḥ pavanastvameva tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva

हिन्दी अर्थ

परशुराम की प्रतिज्ञा ररू

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 96

त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य धाता विधाता प्रलयस्त्वमेव ।इत्येव मुक्त्वा वचनं सुरेद्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्ध्रा ।गता विमानैरनिलोपवेगैर्महानगं मेरुमुपेत्य सर्वे

tvameva sarvasya carācarasya dhātā vidhātā pralayastvameva / ityeva muktvā vacanaṃ suredrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdhrā / gatā vimānairanilopavegairmahānagaṃ merumupetya sarve

हिन्दी अर्थ

बाले थे किन्तु इस श्रकार से आपने कमी भी काङ्क्षा नहीं की थी ।१०। है मान प्रदान करने वाले ! अभी-अभी तो आप अपने आश्रम से निकले थे"। तुरन्त ही अनाथ मुझको दुःखों के महान् घौर सागर में पटककर आप कहाँ पर चले गये हैं ।११। सत्वुरुषों की सप्तपदी की मित्रता में मुझे अपने ग्रहण

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 97

इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यतमं महत्

ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyatamaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

किया था अब मैं आपसे उस सप्तपदी के विपरीत मुषित हो रही हैं कि आपका सहवास मेरा छूट रहा है । जहाँ पर भी आप अकेले जा रहे हैं वहीं 'पर मुझको भी अपने हीं साथ में ले जाने के योग्य आप हैं ।१२। आपको ऐसी मूच्छित एवं मृत दशा में पतित हुओं को देखकर भी तुरन्त ही मेरा

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 98

नीलकण्ठ इति प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।स्वयंभुवा स्वयं प्रोक्ता कथा पापप्रणाशिनी

nīlakaṇṭha iti proktaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / svayaṃbhuvā svayaṃ proktā kathā pāpapraṇāśinī

हिन्दी अर्थ

हृदय विदीर्णे नहीं हो रहा है--यह कया बात है । निश्चय ही स्थियों का हृदय बहुत ही निष्ठुर होता है ।१३। इस -प्रकार से महात् घोर विलाप करती हुई और बार-बार क्रन्दन करती हुई है राम ! है राम! यह कहकर अत्यन्त दुःख में वरिप्लुत होकर रुदन कर रही थी

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 99

यस्तु धारयते नित्यं ब्रह्मोद्गीतामिमां शुभाम् ।तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं सुविपुलं महत्

yastu dhārayate nityaṃ brahmodgītāmimāṃ śubhām / tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ suvipulaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

नवीभूतेव शोकेन प्रारुदद्वेणुका पुनः १७

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 100

विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमं तथा ।गात्रं प्राप्य तु सुश्रोणि क्षप्रं तत्प्रतिहन्यते

viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā / gātraṃ prāpya tu suśroṇi kṣapraṃ tatpratihanyate

हिन्दी अर्थ

कुररीमिव शोकार्त्ता इष्ट्वा दुःखमुपेयिवान् 7

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 101

शमायत्यशुभं घोरं दुःखप्नं चापकर्षति ।स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च

śamāyatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥkhapnaṃ cāpakarṣati / strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca

हिन्दी अर्थ

तं तथागतमालोक्य रामं राहाक्रतव्रणः ।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 102

विवादे जयमाप्नोति युद्धे विजयमेव च ।गच्छति क्षेममध्वानं गृहेभ्यो नित्यसंपदा

vivāde jayamāpnoti yuddhe vijayameva ca / gacchati kṣemamadhvānaṃ gṛhebhyo nityasaṃpadā

हिन्दी अर्थ

तब तक वह राम समिधाओं के भार को वहन करते हुए अकृत ब्रण के सहित बन से अपने आश्रम के लिए वापिस जाया था ।१५। मागे में उस

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 103

शरीरस्येह वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने ।हरिश्मश्रुर्नीलकण्ठः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः

śarīrasyeha vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane / hariśmaśrurnīlakaṇṭhaḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ

हिन्दी अर्थ

२२९ ब्रह्माण्ड पुराण

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 104

त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृष चानः पिनाकधृक् ।नन्दितुल्यबलः श्रीमान्नन्दितुल्यपराक्रमः

tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣa cānaḥ pinākadhṛk / nanditulyabalaḥ śrīmānnanditulyaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

राम मे किसी आने वाले भय की सूचना देने वाले बहुत से अशकुनों को देखा था और उनको देखते हुए उसका हृदय अधिक उद्विग्न हो रहा 'चा। फिर वह अपने आश्रम में पहुँचा था ।१६। उस अपने पुत्र -राम-को आते हुए देखकर बह रेणुका अत्यन्त आतुर होकर रुदन करने लगी तथा

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 105

विचरत्यखिलांल्लोकाम्सप्तलोकान्ममाज्ञया ।न हन्यते गति स्तस्य अनिलस्य यथांबरे

vicaratyakhilāṃllokāmsaptalokānmamājñayā / na hanyate gati stasya anilasya yathāṃbare

हिन्दी अर्थ

उसका वह शोक नया सा हो गया था ओर फिर वह दाढ़ मारकर रुदन कर रही थी ।१७। हें राजन्! अपने पुत्र राम के सामने अपने भर्त्ता के वियोग जन्म दुःख से बहुत ही उत्पीडित होकर उसने दोनों करों से अपने वक्ष-स्थल को भली भांति ताड़ित किया था ।१८। राम ने भी आते हुए मार्ग में ही

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 106

मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसंप्लवात् ।मम भक्तया वरारोहे ये च शृम्वन्ति मानवाः

mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavāt / mama bhaktayā varārohe ye ca śṛmvanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

यह सब. वृत्तान्त जान लिया था ओर जब उसने अपनी जननी को शोक से अधिक आत्तं होकर कुररी के समान विलाप-कलाप करती हुई देखा थातो उसको बड़ा ही दुःख प्राप्त हुआ था ।१९। राम बहुत हो मेधा सम्पन्न ये उन्होंने धैयें का सहारा लिया था जो कि उस समय में दुःख और शोक में

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 107

तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि त्विह लोके परत्र च ।ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विन्दते महीम्

teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi tviha loke paratra ca / brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo vindate mahīm

हिन्दी अर्थ

निमग्न चा । उसके दोतों नेत्रों में आँसू भरे हुए थे । वह भूमि पर.ही नीचे की ओर गुख करके स्थित हो गया था ।२०। उस समय में अकृत ब्रण ने राम को उस प्रकार की अवस्था में अवस्थित देखकर राम से कहा था--हे भूगुकुल में शादूं ल के सहण पुरुष ! यह क्या हो रहा है? ऐसा शोक मग्त

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 108

वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt / vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt

हिन्दी अर्थ

हो जाता आपके लिए उचित प्रतीत नहीं हों“ रहा है

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 109

गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विदति सत्पतिम् ।नष्टं च लभते द्रव्यमिह लोके परत्र च

gurviṇī labhate putraṃ kanyā vidati satpatim / naṣṭaṃ ca labhate dravyamiha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

ऐहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकांतरोधकः।

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 110

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् ।तत्फलं लभते मर्त्यः श्रुत्वा दिव्या मिमां कथाम्

gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam / tatphalaṃ labhate martyaḥ śrutvā divyā mimāṃ kathām

हिन्दी अर्थ

शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं हूदि तियच्छसि

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 111

पादं वाथार्द्धपादं वार् श्लोकर्ं श्लोकार्द्धमेव वा ।यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति

pādaṃ vāthārddhapādaṃ vār ślokarṃ ślokārddhameva vā / yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

रुदतीं बत वैधव्यशंकापहतचेतनाम्॥

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 112

अथवा सर्वमेवेदं देवब्राह्मणसन्निधौ ।यः पठेन्मानवो नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना

athavā sarvamevedaṃ devabrāhmaṇasannidhau / yaḥ paṭhenmānavo nityaṃ madgatenāntarātmanā

हिन्दी अर्थ

परशुराम की प्रतिज्ञा . २२९

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 113

श्रद्धधानः सदा भक्तो रूद्रलोकं स गच्छति ।पठेच्च देवि भक्त्या च पाठयेच्च नरः सदा

śraddhadhānaḥ sadā bhakto rūdralokaṃ sa gacchati / paṭhecca devi bhaktyā ca pāṭhayecca naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

दुःखशोकपरीता. हि रेणुका त्वरुदन्मुहः । त्रिःसप्तक्ृटवो हस्ताञ्यामुदर' समताडयत्

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 114

अतः परतरं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ।नापि यक्षाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः ।कुर्युर्विघ्नं गृहे तस्य यत्रायं तिष्ठति स्तवः

ataḥ parataraṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / nāpi yakṣāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ / kuryurvighnaṃ gṛhe tasya yatrāyaṃ tiṣṭhati stavaḥ

हिन्दी अर्थ

हे महाभाग ! आपके समान परम धीर और ज्ञान सम्पन्न पुरुष किसी भी दशा में अत्यधिक शोक नहीँ दिया करते हैं। जो 'धैयंशाली महान् पुरुष हुआ करते हैं बे हानि होने परु बहुत दु:ख 'नहीं कियाःकरते हैं

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 115

मया नु तुष्टेन तवांबुजेक्षणे स्तवस्य माहात्म्यम घौघनाशनम् ।निवेदितं पुण्यफलादियुक्तं स्वयं च कीतं चतुराननेन

mayā nu tuṣṭena tavāṃbujekṣaṇe stavasya māhātmyama ghaughanāśanam / niveditaṃ puṇyaphalādiyuktaṃ svayaṃ ca kītaṃ caturānanena

हिन्दी अर्थ

यह शोक बहुत ही बुरा होता, है जो कि समस्त.इन्बरियों का.परिपोषण.करमे बाला है । है महाबाहो ! अब, आप इस शोक का परित्याग; कर दीजिए । आपके समान पुरुष शोक करने के पात्र नहीं हुआ करते हैं।२३। शोक तो निश्चय ही लोकिक और परमाथिक अयोजनों का-एकान्त अवरोधेक होता

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 116

कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्यै शशिबद्धमूर्द्धजः ।वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुजगाम कैलासगुहां गुहप्रियः

kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyai śaśibaddhamūrddhajaḥ / vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhujagāma kailāsaguhāṃ guhapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

है फिर आप अपने हदय में: ऐसे दुःखद शोक को अवकाश: क्यों दे रहे हैं: ?- ।२४। इस कारण से अब आपः धेये कैं घन वाले होकर अर्थात् घीरज घारण़' करके रुदन करवी हुई और विधवा होने' की-विभीषिका से बुद्धि हीन होकर पड़ी हुईं!अपती माता: को परि सान्त्वना दीजिए २५ इस संसार में जो'भी'

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

अध्याय २५

श्लोक 117

श्रुतं मया पापहरं तदन्तिके निवेदितं ते ऽथ मया प्रजापतेः ।अधीत्य सर्वं त्वखिलं सलक्षणं प्रयाति चादित्यपदं द्विजोत्तमः

śrutaṃ mayā pāpaharaṃ tadantike niveditaṃ te 'tha mayā prajāpateḥ / adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ salakṣaṇaṃ prayāti cādityapadaṃ dvijottamaḥ

हिन्दी अर्थ

वस्तु अतिक्रान्त हो गई है अर्थात् जो प्राणी देह का व्याग कर चल वसा हैः उसका फिर यहाँ उसी" रूप में आगमन कभी भी नहीं होता है । इस कारणः स्ते जो भी व्यतीत" हो गया है'उस सबका त्याग करके आगे जो भीः करनें योग्य कृत्य” हैं उनका ही! परिचिन्तनम आप करिए ।२६।'इस रीति'से'

English

All those sages who had assembled there and who had perfect control over their own selves, stood up with palms joined in reverence.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 25
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.