Brahma Purana· Brahma Purāṇa
24
अध्याय 24 / 246

Adhyaya 24

26 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ26 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः दिवि रूपं हरेर् यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः

tārāmayaṃ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ divi rūpaṃ harer yat tu tasya pucche sthito dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है। आप वर्णो और आश्रमोंके पृथक् -पृथक् धर्मको विधिपूर्वक प्रवृत्ति करनेवाले हैं। आपको नमस्कार है। आप श्रेष्ठ, ज्येष्ठ तथा पक्षियोंके समान कलकल शब्द

English

He himself revolves and he makes the moon, sun and other planets too revolve. The constellations follow him in a circular orbit.

अध्याय २४

श्लोक 2

सएष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

saeṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān bhramantam anu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं । आपको नमस्कार है। आपके नेत्र श्वेत, पीले, काले और लाल रंगवाले हैं। आप धर्म, काम, अर्थ, मोक्ष, क्रथ (संहार), क्रथन (संहारकर्ता), सांख्य, सांख्यप्रधान और योगके

English

Along with the planets, the sun, moon, stars and cons¬ tellations are tied to Dhruva by gaseous rows and lines.

अध्याय २४

श्लोक 3

सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धानि तानि वै

sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha vātānīkamayair bandhair dhruve baddhāni tāni vai

हिन्दी अर्थ

अधिपति हैं। आपको नमस्कार है। आप रथ- संचारयोग्य सड़कसे रथपर बैठकर चलते हें । चौराहा आपका मार्ग है। आपको नमस्कार है। आप काला मृगचर्म ओढते और सर्पका यज्ञोपवीत

English

This entire universe including DevasAsuras and human

अध्याय २४

श्लोक 4

शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि नारायणः परं धाम तस्याधारः स्वयं हृदि

śiśumārākṛti proktaṃ yad rūpaṃ jyotiṣāṃ divi nārāyaṇaḥ paraṃ dhāma tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi

हिन्दी अर्थ

पहनते हैं। ईशान! आप रुद्रसमुदायरूप हैं। हरिकेश (पीले केशवाले) ! आपको नमस्कार है। व्यक्ताव्यक्तस्वरूप अम्बिकानाथ ! आप त्रिनेत्रधारीको नमस्कार है। काल और कामदेवके मदको

English

For eight months the sun absorbs water in the form of juice. Then he showers water in the form of rain. That gives rise to foodgrains. This entire universe rests on food.

अध्याय २४

श्लोक 5

उत्तानपादतनयस् तम् आराध्य प्रजापतिम् स ताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः

uttānapādatanayas tam ārādhya prajāpatim sa tārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

इच्छानुसार चूर्ण करनेवाले तथा दुष्टों और उद्दण्डोंका नाश करनेवाले महेश्वर! आपको नमस्कार है। सबके द्वारा निन्दित और सबके संहारक सद्योजात! आपको नमस्कार है । दूसरोंको उन्मत्त बनानेवाले आपके ही स्वरूप हैं। बैलोंके ककुद (थूहे)

English

When nudged by the wind the waters in the clouds fall off. O brahmins, they attain the impressions of previous actions activised by the opportune time, and beceme pure.

अध्याय २४

श्लोक 6

आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ध्रुवस्य शिशुमारश् च ध्रुवे भानुर् व्यवस्थितः

ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ dhruvasya śiśumāraś ca dhruve bhānur vyavasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

सैकड़ों आवर्तोसे युक्त शिव! आपके मस्तकके और पर्वतोंके शिखर भी आप ही हैं। आप बाल गङ्गाजीके जलसे भीगे रहते हैं। आपको मुगोंमें मृगराज सिंह, सर्पोमें तक्षक और शेषनाग, प्राणदण्डाय नित्याय नमस्ते लोहिताय च। हूंहूंकाराय रुद्राया भगाकारप्रियाय च॥ नमोऽपारवते नित्यं गिरिवृक्षप्रियाय च। नमो यज्ञाधिपतये भूताय प्रस्तुताय च॥

English

O brahmins, the sun-god abscMbs four types of waters, viz. those of rivers, oceans, earth and those present in the living beings.

अध्याय २४

श्लोक 7

तद् आधारं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् येन विप्रा विधानेन तन् मे शृणुत सांप्रतम्

tad ādhāraṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam yena viprā vidhānena tan me śṛṇuta sāṃpratam

हिन्दी अर्थ

यज्ञवाहाय दान्ताय तथ्याय च भगाय च। नमस्तटाय तट्याय तटिनीपतये नमः॥

English

On seeing the sun, that water &Ils from heaven without the clouds acting as intermediary. That water from the celestial Ganga is absorbed and cast off by the rays of the sun.

अध्याय २४

श्लोक 8

विवस्वान् अष्टभिर् मासैर् ग्रसत्य् अपो रसात्मिकाः वर्षत्य् अम्बु ततश् चान्नम् अन्नादम् अखिलं जगत्

vivasvān aṣṭabhir māsair grasaty apo rasātmikāḥ varṣaty ambu tataś cānnam annādam akhilaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

नमो बालार्करूपाय कालक्रोडनकाय च। नमः शुद्धाय बुद्धाय क्षोभणाय क्षयाय च॥

English

The water that falls fran heaven on seeing the sun during Ktdka and other stars should be known as the water of Ganga poured out by the elephants of quarten.

अध्याय २४

श्लोक 9

विवस्वान् अंशुभिस् तीक्ष्णैर् आदाय जगतो जलम् सोमं पुष्यत्य् अथेन्दुश् च वायुनाडीमयैर् दिवि

vivasvān aṃśubhis tīkṣṇair ādāya jagato jalam somaṃ puṣyaty athenduś ca vāyunāḍīmayair divi

हिन्दी अर्थ

तरङ्गाङ्कितकेशाय मुक्तकेशाय वै नमः। नमः षट्कर्मनिष्ठाय त्रिकर्मनियताय च॥ वर्णाश्रमाणां विधिवत्पृथग्धर्मप्रवतिने। नमः श्रेष्ठाय ज्येष्ठाय नमः कलकलाय च॥

English

The water that fallsdown during the even numbered (i.e. RohiI, JLrdra etc) from heaven after being absorbed by the sun is immediately scattered by the rays of the sun.

अध्याय २४

श्लोक 10

जलैर् विक्षिप्यते ऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु न भ्रश्यन्ति यतस् तेभ्यो जलान्य् अभ्राणि तान्य् अतः

jalair vikṣipyate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu na bhraśyanti yatas tebhyo jalāny abhrāṇi tāny ataḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार है । चन्द्रार्धसंयुगावर्त और मेघावर्त नामसे पुकारे जानेवाले! आपको नमस्कार है। आप अन्न-दान करनेवाले, अन्नदाताओंके प्रभु, अन्नभोक्ता और रक्षक हैं। आपको नमस्कार है। आप ही

English

O brahminsj both of them are extremely meritorious to human beings. They dispel sins. O excellent brahmins, one can have divine absolution with the waters of celestial Gaoga.

अध्याय २४

श्लोक 11

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्य् आपो वायुना समुदीरिताः संस्कारं कालजनितं विप्राश् चासाद्य निर्मलाः

abhrasthāḥ prapatanty āpo vāyunā samudīritāḥ saṃskāraṃ kālajanitaṃ viprāś cāsādya nirmalāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलयकालीन अग्नि हैं। देवदेवेश्वर! आप ही

English

All kinds of medicinal plants increase thereby. Until they are mature and ripe they continue to be the means to the people.

अध्याय २४

श्लोक 12

सरित्समुद्रा भौमास् तु तथापः प्राणिसंभवाः चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता द्विजाः

saritsamudrā bhaumās tu tathāpaḥ prāṇisaṃbhavāḥ catuṣprakārā bhagavān ādatte savitā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकारके जीव हैं। चराचर जगत्को सृष्टि और संहार करनेवाले भी आप ही हैं।

English

Day by day men with the sacred scriptures as their guides p>erform sacrifices in the manner they have been laid down and thereby nourish the gods.

अध्याय २४

श्लोक 13

आकाशगङ्गासलिलं तथाहृत्य गभस्तिमान् अनभ्रगतम् एवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः

ākāśagaṅgāsalilaṃ tathāhṛtya gabhastimān anabhragatam evorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वेश्वर! आप ही ब्रह्मा हैं । जलमें स्थित जो ब्रह्म है, उसे आपका ही स्वरूप बतलाते हैं। आप ही सबकी परम योनि हैं। चन्द्रमा और ज्योतिके भंडार भी आप ही हैं। ब्रह्मवादी महर्षि आपको

English

Having gathered the water of the heavenly Ganga, the lord of rays at once showers it on the earth with his rays, even from a cloudless sky.

अध्याय २४

श्लोक 14

तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तमाः न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम्

tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottamāḥ na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tat smṛtam

हिन्दी अर्थ

ही ऋक , साम तथा ३कार कहते हैं। सामगान करनेवाले ब्रह्मवेत्ता तथा श्रेष्ठ देवता 'हायि हायि हरे हायि हुवा हाव' आदि साम-ऋचाओंका निरन्तर उच्चारण करते हुए आपका ही यशोगान

English

A mortal whose mud of sin is shaken off by its touch, best of Brahmins, does not go to hell; that is remembered as divine bathing.

अध्याय २४

श्लोक 15

दृष्टसूर्यं हि तद् वारि पतत्य् अभ्रैर् विना दिवः आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः

dṛṣṭasūryaṃ hi tad vāri pataty abhrair vinā divaḥ ākāśagaṅgāsalilaṃ tad gobhiḥ kṣipyate raveḥ

हिन्दी अर्थ

करते हें । आप ही यजुर्वेद, ऋगवेद, सामवेद तथा अथर्ववेदमय हैं । ब्रह्मवेत्ता कल्प और उपनिषदादिके समूहोंसे आपके ही स्वरूपका अध्ययन करते हैं।

English

That water seen by the sun falls from the sky without clouds; the heavenly Ganga water is cast by the sun's rays.

अध्याय २४

श्लोक 16

कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्व् अम्बु यद् दिवः दृष्ट्वार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोह्नितम्

kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣv ambu yad divaḥ dṛṣṭvārkaṃ patitaṃ jñeyaṃ tad gāṅgaṃ diggajohnitam

हिन्दी अर्थ

और आश्रम हैं, वह सब आप ही हैं। बिजलीकी चमक, मेघको गर्जना, संवत्सर, ऋतु, मास, पक्ष, कला, काष्ठा, निमेष, नक्षत्र और युग-सब

English

The water that falls from the sky in odd-numbered stars such as Krittika, seen with the sun, should be known as Ganga water, thrown by the elephants of the directions.

अध्याय २४

श्लोक 17

युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्य् अर्कोद्गितं दिवः तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते

yugmarkṣeṣu tu yat toyaṃ pataty arkodgitaṃ divaḥ tat sūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate

हिन्दी अर्थ

» दक्षद्वारा भगवान् शिवको स्तुति

English

The water that falls from the sky in the even-numbered stars, drawn by the sun, is quickly gathered and expelled by the sun's rays.

अध्याय २४

श्लोक 18

उभयं पुण्यम् अत्यर्थं नृणां पापहरं द्विजाः आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं द्विजोत्तमाः

ubhayaṃ puṇyam atyarthaṃ nṛṇāṃ pāpaharaṃ dvijāḥ ākāśagaṅgāsalilaṃ divyaṃ snānaṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

क्षीरसागर, मन्त्रोंमें प्रणव, शस्त्रोंमें वज्र और ब्रतोंमें सत्य हैं। आप ही इच्छा, राग, द्वेष,

English

Both are exceedingly holy, removers of men's sin, Brahmins; the heavenly Ganga water is divine bathing, best of Brahmins.

अध्याय २४

श्लोक 19

यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विजाः पुष्णात्य् ओषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत्

yat tu meghaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tat prāṇināṃ dvijāḥ puṣṇāty oṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

धैर्य, लोभ, काम, क्रोध, जय और पराजय हैँ।

English

The water released by clouds nourishes beings, Brahmins; all plants, for it is the nectar for life.

अध्याय २४

श्लोक 20

तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश् चौषधीगणः साधकः फलपाकान्तः प्रजानां तु प्रजायते

tena vṛddhiṃ parāṃ nītaḥ sakalaś cauṣadhīgaṇaḥ sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṃ tu prajāyate

हिन्दी अर्थ

धारण करनेवाले हैं। आप ही छेदन, भेदन और प्रहार करनेवाले हैं। नेता और मन्ता (आदर देनेवाले) भी आप ही माने गये हैं। मनूक्त दस लक्षणोंवाला धर्म, अर्थ एवं काम भी आपके ही

English

By it the entire mass of herbs is brought to great growth, and what is required, up to the ripening of fruit, is produced for people.

अध्याय २४

श्लोक 21

तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः कुर्वते ऽहरहश् चैव देवान् आप्याययन्ति ते

tena yajñān yathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ kurvate 'harahaś caiva devān āpyāyayanti te

हिन्दी अर्थ

स्वरूप हैं। चन्द्रमा, समुद्र, नदी, छोटा तालाब,

English

By it humans with the eye of scripture perform sacrifices as prescribed, and every day they gratify the gods.

अध्याय २४

श्लोक 22

एवं यज्ञाश् च वेदाश् च वर्णाश् च द्विजपूर्वकाः सर्वदेवनिकायाश् च पशुभूतगणाश् च ये

evaṃ yajñāś ca vedāś ca varṇāś ca dvijapūrvakāḥ sarvadevanikāyāś ca paśubhūtagaṇāś ca ye

हिन्दी अर्थ

पक्षी भी आप ही हें । द्रव्य, कर्म और गुणोंका आरम्भ भी आपसे ही होता है। आप ही समयपर फूल और फल देनेवाले हैं। आदि, अन्त, मध्य, गायत्री और अकार भी आप ही हैं।

English

Thus sacrifices, Vedas, the varnas headed by Brahmins, all hosts of gods, and the herds of beasts and creatures

अध्याय २४

श्लोक 23

वृष्ट्या धृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तमाः

vṛṣṭyā dhṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

हरा, लाल, काला, नीला, पीला, अरुण,

English

— this whole world, moving and unmoving, is sustained by rain; and that rain is brought about by the Sun, best of sages.

अध्याय २४

श्लोक 24

आधारभूतः सवितुर् ध्रुवो मुनिवरोत्तमाः ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः

ādhārabhūtaḥ savitur dhruvo munivarottamāḥ dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

श्याम आदि रंग भी आप ही हैं। आप सुवर्णरेता (अग्रि)-के नामसे विख्यात हैं। आप ही सुवर्ण माने गये हैं। सुवर्ण आपका नाम है और सुवर्ण

English

The support of the Sun, best of sages, is Dhruva; the Dhruva's is the Shishumara (Dolphin) constellation, and it too rests on Narayana.

अध्याय २४

श्लोक 25

हृदि नारायणस् तस्य शिशुमारस्य संस्थितः विभर्ता सर्वभूतानाम् आदिभूतः सनातनः

hṛdi nārāyaṇas tasya śiśumārasya saṃsthitaḥ vibhartā sarvabhūtānām ādibhūtaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

आपको प्रिय है। आप ही इन्द्र, यम, वरुण,

English

In the heart of that Shishumara stands Narayana, the supporter of all beings, primeval, eternal.

अध्याय २४

श्लोक 26

एवं मया मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् भूसमुद्रादिभिर् युक्तं किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ

evaṃ mayā muniśreṣṭhā brahmāṇḍaṃ samudāhṛtam bhūsamudrādibhir yuktaṃ kim anyac chrotum icchatha

हिन्दी अर्थ

और भानु (सूर्य) हैं। होता (हवन करनेवाले),

English

Thus the Brahmanda with earth, oceans and the rest has been told by me, best of sages. What else do you wish to hear?

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 24
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.