Brahma Purana· Brahma Purāṇa
6
अध्याय 6 / 246

Adhyaya 6

54 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 1

विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोत्तमाः तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyāṃ dvijottamāḥ tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

रंगका पुरुष उत्पन्न हुआ, जो बहुत ही नाटा था। वह भयभीत हो हाथ जोड़कर खड़ा हो गया। उसे व्याकुल देख अत्रिने कहा--' निषीद (बैठ जा) ।' इससे वह निषादवंशका प्रवर्तक हुआ और वेनके

English

Saihjfla had been endowed with lair complexion, beauty and freshness of youthful bloom. She was not satisfied with the complexion of her husband. She was endowed with penance that had made her brilliant and dazzling.

अध्याय ६

श्लोक 2

सुरेश्वरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु भाविनी सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः

sureśvarīti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāvinī sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पापसे उत्पन्न हुए धीवरोंको सृष्टि करने लगा। तत्पश्चात् महात्माओंने पुनः अरणीकी भाँति वेनकी दाहिनी भुजाका मन्थन किया। उससे अग्निके

English

Since, Aditya's limbs had been burnt by the refulgence of his disc, Aditya's complexion did not appear to be very attrac¬ tive.

अध्याय ६

श्लोक 3

भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी संज्ञा नाम सुतपसा सुदीप्तेन समन्विता

bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī saṃjñā nāma sutapasā sudīptena samanvitā

हिन्दी अर्थ

समान तेजस्वी पृथुका प्रादुर्भाव हुआ। वे भयानक टंकार करनेवाले आजगव नामक धनुष, दिव्य बाण तथा रक्षार्थ कवच धारण किये प्रकट हुए थे। उनके उत्पन्न होनेपर समस्त प्राणी बड़े प्रसन्न

English

The refulgence of Vivasvan increased day by day whereby the son of Kalyapa scorched the three worlds too much.

अध्याय ६

श्लोक 4

आदित्यस्य हि तद् रूपं मण्डलस्य सुतेजसा गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तम् इवाभवत्

ādityasya hi tad rūpaṃ maṇḍalasya sutejasā gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat

हिन्दी अर्थ

हुए और सब ओरसे वहाँ एकत्रित होने लगे। वेन स्वर्गगामी हुआ।

English

O brahmins, Aditya the foremost among those who scor¬ ched the earth begot three children of Samjfta, a daughter and two Prajapatis.

अध्याय ६

श्लोक 5

न खल्व् अयं मृतो ऽण्डस्य इति स्नेहाद् अभाषत अजानन् काश्यपस् तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते

na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍasya iti snehād abhāṣata ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate

हिन्दी अर्थ

महात्मा पृथु-जैसे सत्पुत्रने उत्पन्न होकर वेनको ' पुम्॒' नामक नरकसे छुड़ा दिया। उनका अभिषेक करनेके लिये समुद्र और सभी नदियाँ रत्न एवं जल लेकर स्वयं ही उपस्थित हुई। आङ्गिरस

English

At the outset, Vaivasvata Manu, the Prajapati known as Sraddhadeva was bom. Yama and Yamuna were born as twins.

अध्याय ६

श्लोक 6

तेजस् त्व् अभ्यधिकं तस्य नित्यम् एव विवस्वतः येनातितापयाम् आस त्रींल् लोकान् कश्यपात्मजः

tejas tv abhyadhikaṃ tasya nityam eva vivasvataḥ yenātitāpayām āsa trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

चराचर भूतोंने वहाँ आकर राजा पृथुका राज्याभिषेक किया। उन महाराजने सभी प्रजाका मनोरञ्जन किया। उनके पिताने प्रजाको बहुत दुःखी किया था, किन्तु पृथुने उन सबको प्रसन्न कर लिया;

English

On seeing the dark-coloured Vivasvan, Samjfta could not bear it. Therefore, she created her own shadow known as Savari.

अध्याय ६

श्लोक 7

त्रीण्य् अपत्यानि भो विप्राः संज्ञायां तपतां वरः आदित्यो जनयाम् आस कन्यां द्वौ च प्रजापती

trīṇy apatyāni bho viprāḥ saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ ādityo janayām āsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī

हिन्दी अर्थ

प्रजाका मनोरञ्जन करनेके कारण ही उनका नाम राजा हुआ। वे जब समुद्रको यात्रा करते, तब उसका जल स्थिर हो जाता था। पर्वत उन्हें जानेके लिये मार्ग दे देते थे और उनके रथको

English

'Welfare unto thee, I shall go to my lather's abode. Thou wilt unhositatingly stay behind in my bouse.

अध्याय ६

श्लोक 8

मनुर् वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः यमश् च यमुना चैव यमजौ संबभूवतुः

manur vaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ yamaś ca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजा कभी भङ्ग नहीं हुई। उनके राज्यमें पृथ्वी बिना जोते-बोये ही अन्न पैदा करती थी। राजाका चिन्तन करनेमात्रसे अन्न सिद्ध हो जाता था। सभी गौएँ कामधेनु बन गयी थीं और पत्तोंके दोने-

English

These two sons of mine and this daughter of beautiful slender waist should be nurtured by thee. O splendid lady, never should this secret be divulged to our lord/'

अध्याय ६

श्लोक 9

श्यामवर्णं तु तद् रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः

śyāmavarṇaṃ tu tad rūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ

हिन्दी अर्थ

कहा-- हम अपने कमाँसे देवताओं तथा ऋषियोंको प्रसन्न करते हैं । इन महाराजका नाम, कर्म, लक्षण और यश--कुछ भी हमें ज्ञात नहीं है, जिससे इन तेजस्वी नरेशको हम स्तुति कर सकें। तब

English

Out of anger and childishness or may be due to the inevitability of what was destined to happen, Yama, the intrinsi* cally careless son of Vivasvat liAed up his leg (as though to kick her] and threatened Sadijfta.

अध्याय ६

श्लोक 10

मायामयी तु सा संज्ञा तस्यां छायासमुत्थिताम् प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां द्विजोत्तमाः

māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāṃ chāyāsamutthitām prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोने कहा--' भविष्यमें होनेवाले गुणोंका उल्लेख करते हुए स्तुति करो।' उन्होंने वैसा ही किया। उन्होंने जो-जो कर्म बताये, उन्हींको महाबली पृथुने पीछेसे पूर्ण किया। तभीसे लोकमें सूत,

English

The mother of Savarna, who became extremely dis¬ tressed cursed him wrathfully—"May this foot of yours fall down".

अध्याय ६

श्लोक 11

उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि

uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini

हिन्दी अर्थ

मागध और वन्दीजनोंके द्वारा आशीर्वाद दिलानेकी परिपाटी चल पड़ी। वे दोनों जब स्तुति कर चुके, तब महाराज पृथुने अत्यन्त प्रसन्न होकर अनूप देशका राज्य सूतको और मगधका मागधको

English

Extremely frightened and distressed due to the curse, and growing suspicious by the utterances of SamjfiA, Yama inti¬ mated everything to his iather with palms joined in reverence.

अध्याय ६

श्लोक 12

अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः त्वयैव भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया

ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ tvayaiva bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

दिया। पृथुको देखकर अत्यन्त प्रसन्न हुई प्रजासे महर्षियोंने कहा--'ये महाराज तुम्हें जीविका प्रदान करनेवाले होंगे।' यह सुनकर सारी प्रजा महात्मा राजा पृथुकी ओर दौड़ी और बोली

English

In this matter, O son, there will undoubtedly be a great reasem wherefore fury has stirred you who are conversant with righteousness and who (invariably) speak the truth.

अध्याय ६

श्लोक 13

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा संभाव्यास् ते न चाख्येयम् इदं भगवते क्वचित्

imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā saṃbhāvyās te na cākhyeyam idaṃ bhagavate kvacit

हिन्दी अर्थ

“आप हमारे लिये जीविकाका प्रबन्ध कर दें।' जब प्रजाओंने उन्हें इस प्रकार घेरा, तब वे उनका हित करनेको इच्छासे धनुष-बाण हाथमें ले पृथ्वीकी ओर दौड़े। पृथ्वी उनके भयसे थर्रा उठी

English

The words of your mother will be rendered truthful but you will be saved by avoiding the wone effects of the curse.

अध्याय ६

श्लोक 14

आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् आख्यास्यामि नमस् तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit ākhyāsyāmi namas tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham

हिन्दी अर्थ

और गौका रूप धारण करके भागी। तब पृथुने धनुष लेकर भागती हुई पृथ्वीका पीछा किया। पृथ्वी उनके भयसे ब्रह्मलोक आदि अनेक

English

Evading (a straight reply) she did not tell (the truth) to Vivasvat. He entered into self-meditation and found out the truth by his Yogic power.

अध्याय ६

श्लोक 15

समादिश्य सवर्णां तु तथेत्य् उक्ता तया च सा त्वष्टुः समीपम् अगमद् व्रीडितेव तपस्विनी

samādiśya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva tapasvinī

हिन्दी अर्थ

दोनेमें मधु भरा रहता था। उसी समय पृथुने लोकोंमें गयी, किन्तु सब जगह उसने धनुष लिये पैतामह (ब्रह्माजीसे सम्बन्ध रखनेवाला)-यज्ञ हुए पृथुको अपने आगे ही देखा। अग्निके समान किया। उसमें सोमाभिषवके दिन सूति (सोमरस प्रज्वलित तीखे बाणोंके कारण उनका तेज और निकालनेकी भूमि)-से परम बुद्धिमान् सूतकी भी उद्दत दिखायी देता था। वे महान् योगी

English

When Vivasvat agreed to the prosal Tvaftr mounted

अध्याय ६

श्लोक 16

पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः

pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति हुई। उसी महायज्ञमें विद्वान् मागधका भी महात्मा देवताओंके लिये भी दुर्धर्ष प्रतीत होते प्रादुर्भाव हुआ। उन दोनोंको महर्षियोंने पृ॒थुकी थे। जब और कहीं रक्षा न हो सकी, तब तीनों स्तुति करनेके लिये बुलाया और कहा--'तुमलोग लोकोंकी पूजनीया पृथ्वी हाथ जोड़कर फिर इन महाराजकी स्तुति करो। यह कार्य तुम्हारे महाराज पृथुको ही शरणमें आयी और इस प्रकार

English

Then his form became mort dazzling due to the well knit relulgence. It was very alluring aud lie appeared very splen¬ did.

अध्याय ६

श्लोक 17

आगच्छद् वडवा भूत्वा आच्छाद्य रूपम् अनिन्दिता कुरून् अथोत्तरान् गत्वा तृणान्य् अथ चचार ह

āgacchad vaḍavā bhūtvā ācchādya rūpam aninditā kurūn athottarān gatvā tṛṇāny atha cacāra ha

हिन्दी अर्थ

अनुरूप है और ये महाराज भी इसके योग्य पात्र बोली--' राजन्! सब लोक मेरे ही ऊपर स्थित हैं ।' यह सुनकर सूत और मागधने उन महर्षियोंसे हैं। मैं ही इस जगत्को धारण करती हूँ। यदि

English

Adopting his Yogic power be met his wife who had assumed the form of a mare. She could not be thwarted by any living being due to her observance of holy rites and her own brilliance.

अध्याय ६

श्लोक 18

द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयम् इति चिन्तयन् आदित्यो जनयाम् आस पुत्रम् आत्मसमं तदा

dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan ādityo janayām āsa putram ātmasamaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

राजा पृथुका चरित्र

English

Thinking "this is a second Samjna (a double of Samjna)," Aditya (the Sun) then begot a son like himself on the second Samjna.

अध्याय ६

श्लोक 19

पूर्वजस्य मनोर् विप्राः सदृशो ऽयम् इति प्रभुः मनुर् एवाभवन् नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते

pūrvajasya manor viprāḥ sadṛśo 'yam iti prabhuḥ manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate

हिन्दी अर्थ

मेरा नाश हो जाय तो समस्त प्रजा नष्ट हो जिससे मेरा दूध सब ओर बह सके।

English

"This one is like the Manu born earlier," the lord thought; he became a Manu by name and is called Savarna.

अध्याय ६

श्लोक 20

द्वितीयो यः सुतस् तस्याः स विज्ञेयः शनैश्चरः संज्ञा तु पार्थिवी विप्राः स्वस्य पुत्रस्य वै तदा

dvitīyo yaḥ sutas tasyāḥ sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ saṃjñā tu pārthivī viprāḥ svasya putrasya vai tadā

हिन्दी अर्थ

जायगी। इस बातको अच्छी तरह समझ लेना। भूपाल! यदि तुम प्रजाका कल्याण चाहते हो तो

English

The second son of hers should be known as Shanaishchara (Saturn). The earthly Samjna, Brahmins, then

अध्याय ६

श्लोक 21

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै मनुस् तस्याः क्षमत् तत् तु यमस् तस्या न चक्षमे

cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame

हिन्दी अर्थ

मेरा वध न करो। मैं जो बात कहती हुँ, उसे वि स

English

showed more affection to her own son, not so to the elder ones. Manu tolerated that of hers, but Yama did not bear it.

अध्याय ६

श्लोक 22

स वै रोषाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वानघ पदा संतर्जयाम् आस संज्ञां वैवस्वतो यमः

sa vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vānagha padā saṃtarjayām āsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ

हिन्दी अर्थ

सुनो; ठीक उपायसे आरम्भ किये हुए सब कार्य सिद्ध होते हैं। तुम उस उपायपर ही दृष्टिपात

English

Out of anger, childishness, or the destined event, sinless one, Vaivasvata Yama threatened Samjna with his foot.

अध्याय ६

श्लोक 23

तं शशाप ततः क्रोधात् सावर्णजननी तदा चरणः पतताम् एष तवेति भृशदुःखिता

taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt sāvarṇajananī tadā caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā

हिन्दी अर्थ

करो, जिससे इस प्रजाको जीवित रख सकोगे। ( /

English

Then in anger the mother of Savarna cursed him, greatly pained: "This foot of yours shall fall."

अध्याय ६

श्लोक 24

यमस् तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर् विशङ्कितः

yamas tu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyair viśaṅkitaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी हत्या करके भी तुम प्रजाके पालन-पोषणमें

English

But Yama, with joined palms, reported all that to his father, greatly agitated by fear of the curse, doubtful at Samjna's words.

अध्याय ६

श्लोक 25

शापो ऽयं विनिवर्तेत प्रोवाच पितरं द्विजाः मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

śāpo 'yaṃ vinivarteta provāca pitaraṃ dvijāḥ mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai

हिन्दी अर्थ

तुम्हारे अनुकूल हो जाऊँगी। तिर्यग्योनिमें भी स्त्रीको अवध्य बताया गया है; यदि यह बात

English

"May this curse be turned back," he said to his father, Brahmins; "a mother should behave with affection toward all her sons.

अध्याय ६

श्लोक 26

सेयम् अस्मान् अपास्येह विवस्वन् संबुभूषति तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः

seyam asmān apāsyeha vivasvan saṃbubhūṣati tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्य है तो तुम्हें धर्मका त्याग नहीं करना )

English

She, having cast us aside here, Vivasvan, wishes to favour (her own); my foot was raised against her but was not dropped on her body.

अध्याय ६

श्लोक 27

बाल्याद् वा यदि वा लौल्यान् मोहात् तत् क्षन्तुम् अर्हसि शप्तो ऽहम् अस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर तव प्रसादाच् चरणो न पतेन् मम गोपते

bālyād vā yadi vā laulyān mohāt tat kṣantum arhasi śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate

हिन्दी अर्थ

पृथुने कहा--भद्रे! जो अपने या पराये a ,

English

Out of childishness or fickleness or delusion, you should forgive it. I have been cursed, lord of the world, by my mother, O best of the burning; by your grace may my foot not fall, lord of rays."

अध्याय ६

श्लोक 28

असंशयं पुत्र महद् भविष्यत्य् अत्र कारणम् येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

asaṃśayaṃ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam

हिन्दी अर्थ

किसी एकके लिये बहुत-से प्राणियोंका वध ४४ ht hs

English

"Without doubt, son, there will be a great cause here, by which anger entered you, knower of dharma and speaker of truth.

अध्याय ६

श्लोक 29

न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस् तव कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्त्य् अवनिम् एव च

na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātṛvacas tava kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanty avanim eva ca

हिन्दी अर्थ

करता है, उसे अनन्त पातक लगता है; परन्तु जिस अशुभ व्यक्तिका वध करनेपर नहुत-से लोग सुखी हों, उसको मारनेसे पातक या उपपातक कुछ नहीं लगता। अतः वसुन्धरे। मैं

English

This word of your mother cannot be made false: worms will take the flesh and go to the ground.

अध्याय ६

श्लोक 30

कृतम् एवं वचस् तथ्यं मातुस् तव भविष्यति शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि

kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ mātus tava bhaviṣyati śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

प्रजाका कल्याण करनेके लिये तुम्हारा वध करूँगा। यदि मेरे कहनेसे आज संसारका कल्याण नहीं करोगी तो अपने बाणसे तुम्हारा नाश कर दूँगा और अपनेको ही पृथ्वीरूपमें प्रकट करके

English

Your mother's word will thus be fulfilled, and by this counter to the curse you will be saved."

अध्याय ६

श्लोक 31

आदित्यश् चाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै तुल्येष्व् अभ्यधिकः स्नेह एकस्मिन् क्रियते त्वया

ādityaś cābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai tulyeṣv abhyadhikaḥ sneha ekasmin kriyate tvayā

हिन्दी अर्थ

स्वयं ही प्रजाको धारण करूँगा; इसलिये तुम मेरी आज्ञा मानकर समस्त प्रजाको जीवन-रक्षा करो; क्योंकि तुम सबके धारणमें समर्थ हो। इस समय मेरी पुत्री बन जाओ; तभी मैं इस भयङ्कर

English

Aditya said to Samjna: "Why is affection for one son greater than for the others who are equal?"

अध्याय ६

श्लोक 32

सा तत् परिहरन्ती तु नाचचक्षे विवस्वते स चात्मानं समाधाय योगात् तथ्यम् अपश्यत

sā tat pariharantī tu nācacakṣe vivasvate sa cātmānaṃ samādhāya yogāt tathyam apaśyata

हिन्दी अर्थ

बाणको, जो तुम्हारे वधके लिये लिये उद्यत है,

English

She, avoiding that, did not tell Vivasvan; he, concentrating himself, saw the truth by yoga.

अध्याय ६

श्लोक 33

तां शप्तुकामो भगवान् नाशपन् मुनिसत्तमाः मूर्धजेषु निजग्राह स तु तां मुनिसत्तमाः

tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśapan munisattamāḥ mūrdhajeṣu nijagrāha sa tu tāṃ munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी बोली--वीर! निःसंदेह में यह सब कुछ करूँगी। मेरे लिये कोई बछड़ा देखो, जिसके प्रति ख्रेहयुक्त होकर मैं दूध दे सकूँ । धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भूपाल! तुम मुझे सब ओर बराबर कर दो,

English

Wishing to curse her, the revered one did not curse, best of sages; he seized her by the hair.

अध्याय ६

श्लोक 34

ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वते विवस्वान् अथ तच् छ्रुत्वा क्रुद्धस् त्वष्टारम् अभ्यगात्

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvate vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt

हिन्दी अर्थ

तब राजा पृथुने अपने धनुषकी नोकसे लाखों पर्वतोंको उखाड़ा और उन्हें एक स्थानपर एकत्रित किया। इससे पर्वत बढ़ गये। इससे पहलेकी सृष्टिमें भूमि समतल न होनेके कारण पुरों अथवा

English

Then she told Vivasvan everything as it had happened. Hearing that, Vivasvan, angry, went to Tvashtri.

अध्याय ६

श्लोक 35

दृष्ट्वा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम् निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयाम् आस वै तदा

dṛṣṭvā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayām āsa vai tadā

हिन्दी अर्थ

ग्रामोंका कोई सीमाबद्ध विभाग नहीं हो सका था।

English

Seeing him, Tvashtri duly honoured the Sun, who wished to burn him in anger, and then soothed him:

अध्याय ६

श्लोक 36

तवातितेजसाविष्टम् इदं रूपं न शोभते असहन्ती च संज्ञा सा वने चरति शाड्वले

tavātitejasāviṣṭam idaṃ rūpaṃ na śobhate asahantī ca saṃjñā sā vane carati śāḍvale

हिन्दी अर्थ

नहीं होते थे। यह सब तो वेन-कुमार पृथुके

English

"This form of yours, filled with excessive brilliance, does not look well, and Samjna, not bearing it, roams in the forest of grass.

अध्याय ६

श्लोक 37

द्रष्टा हि तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगम् आस्थाय गोपते

draṣṭā hi tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogam āsthāya gopate

हिन्दी अर्थ

भाग समतल था, वहीं-वहींपर समस्त प्रजाने निवास करना पसंद किया। उस समयतक प्रजाका आहार केवल फल-मूल ही था और वह भी बडी कठिनाईसे मिलता था। राजा पृथुने

English

Today you will see your own well-conducted, praiseworthy wife endowed with yogic power, having taken to yoga, lord of rays.

अध्याय ६

श्लोक 38

अनुकूलं तु ते देव यदि स्यान् मम संमतम् रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तम् अरिंदम

anukūlaṃ tu te deva yadi syān mama saṃmatam rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntam ariṃdama

हिन्दी अर्थ

स्वायम्भुव मनुको बछडा बनाकर अपने हाथमें ही पृथ्वीको दुहा। उन प्रतापी नरेशने पृथ्वीसे सब प्रकारके अन्नोंका दोहन किया। उसी अन्नसे आज भी सब प्रजा जीवन धारण करती है। उस

English

If it should be agreeable to you, god, with my consent, I shall fashion today a form of yours that is lovely, subduer of foes."

अध्याय ६

श्लोक 39

ततो ऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः भ्रमिम् आरोप्य तत् तेजः शातयाम् आस भो द्विजाः

tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ bhramim āropya tat tejaḥ śātayām āsa bho dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

समय ऋषि, देवता, पितर, नाग, हैत्य, यक्ष, पुण्यजन, गन्धर्व, पर्वत और वृक्ष--सबने पृथ्वीको

English

Then, upon consent, Tvashtri mounted Martanda Vivasvan on a lathe and trimmed away that brilliance, Brahmins.

अध्याय ६

श्लोक 40

ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहतेन वै कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुम् अधिकं शुशुभे तदा

tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhatena vai kāntāt kāntataraṃ draṣṭum adhikaṃ śuśubhe tadā

हिन्दी अर्थ

दुहा। उनके दूध, बछडा, पात्र और दुहनेवाला-- ये सभी पृथक्-पृथक् थे। ऋषियोंके चन्द्रमा बछडा बने, बृहस्पतिने दुहनेका काम किया, तपोमय ब्रह्म उनका दूध था और वेद ही उनके

English

Then the form, made luminous with its brilliance compressed, shone, lovelier than lovely to behold.

अध्याय ६

श्लोक 41

ददर्श योगम् आस्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च

dadarśa yogam āsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca

हिन्दी अर्थ

पात्र थे। देवताओंने सुवर्णमय पात्र लेकर पुष्टिकारक

English

Taking to yoga, he saw his own wife in the form of a mare, unassailable by all beings through her radiance and her discipline.

अध्याय ६

श्लोक 42

वडवावपुषा विप्राश् चरन्तीम् अकुतोभयाम् सो ऽश्वरूपेण भगवांस् तां मुखे समभावयत्

vaḍavāvapuṣā viprāś carantīm akutobhayām so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs tāṃ mukhe samabhāvayat

हिन्दी अर्थ

दूध दुहा। उनके लिये इन्द्र बछडा बने और भगवान् सूर्यने दुहनेका काम किया। पितरोंका ६

English

Roaming fearlessly in a mare's body, Brahmins — the lord, in the form of a horse, approached her at the mouth.

अध्याय ६

श्लोक 43

मैथुनाय विचेष्टन्तीं परपुंसो ऽवशङ्कया सा तन् निरवमच् छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः

maithunāya viceṣṭantīṃ parapuṃso 'vaśaṅkayā sā tan niravamac chukraṃ nāsikābhyāṃ vivasvataḥ

हिन्दी अर्थ

चाँदीका पात्र था। प्रतापी यम बछडा बने,

English

She, struggling against intercourse out of suspicion of a stranger, expelled his seed through her nostrils.

अध्याय ६

श्लोक 44

देवौ तस्याम् अजायेताम् अश्विनौ भिषजां वरौ नासत्यश् चैव दस्रश् च स्मृतौ द्वाव् अश्विनाव् इति

devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṃ varau nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti

हिन्दी अर्थ

अन्तकने दूध दुहा। उनके दूधको 'स्वधा' नाम

English

Two gods were born of her, the Ashvins, best of physicians, remembered as Nasatya and Dasra, the two Ashvins.

अध्याय ६

श्लोक 45

मार्तण्डस्यात्मजाव् एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयाम् आस भास्करः

mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ tāṃ tu rūpeṇa kāntena darśayām āsa bhāskaraḥ

हिन्दी अर्थ

दिया गया है। नागोंने तक्षकको बछड़ा बनाया। तुम्बीका पात्र रखा। ऐरावत नागसे दुहनेका काम

English

These are the two sons of Martanda, the eighth Prajapati. Then the Sun showed her his lovely form.

अध्याय ६

श्लोक 46

सा तु दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष मुनिसत्तमाः यमस् तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः

sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa munisattamāḥ yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

देनेवाली तथा सब प्रकारके अन्नोंको अङ्कुरित करनेवाली है। गोरूपा पृथ्वी मेदिनीके नामसे विख्यात है। यह समुद्रतक पृथुके ही अधिकारमें थी। मधु और कैटभके मेदसे व्याप्त होनेके कारण

English

Seeing her husband, she was delighted, best of sages. But Yama, his mind greatly pained by that action,

अध्याय ६

श्लोक 47

धर्मेण रञ्जयाम् आस धर्मराज इमाः प्रजाः स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः

dharmeṇa rañjayām āsa dharmarāja imāḥ prajāḥ sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

लिया और विषरूपी दुग्धका दोहन किया बि क

English

pleased these people with dharma; he, the Dharmaraja, of supreme radiance, gained through that good action

अध्याय ६

श्लोक 48

पितॄणाम् आधिपत्यं च लोकपालत्वम् एव च मनुः प्रजापतिस् त्व् आसीत् सावर्णिः स तपोधनाः

pitṝṇām ādhipatyaṃ ca lokapālatvam eva ca manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇiḥ sa tapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

असुरोंमें मधु दुहनेवाला बना। उसने मायामय दूध

English

lordship over the ancestors and the position of world-guardian. Savarni became Manu, the Prajapati, rich in austerity.

अध्याय ६

श्लोक 49

भाव्यः समागते तस्मिन् मनुः सावर्णिके ऽन्तरे मेरुपृष्ठे तपो नित्यम् अद्यापि स चरत्य् उत

bhāvyaḥ samāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta

हिन्दी अर्थ

लोहेके पात्रमें दूध दुहा गया था। यक्षोंका कच्चा

English

When he arrives, in the Savarnika interval, he will become Manu; even today he constantly performs austerity on the back of Meru.

अध्याय ६

श्लोक 50

भ्राता शनैश्चरस् तस्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत्

bhrātā śanaiścaras tasya grahatvaṃ sa tu labdhavān tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat

हिन्दी अर्थ

दुहनेवाला था और अन्तर्धान होनेकी विद्या ही उनका दूध था। राक्षसेन्द्रोमें सुमाली नामका

English

His brother Shanaishchara obtained the status of a planet. Tvashtri with that brilliance fashioned Vishnu's discus,

अध्याय ६

श्लोक 51

तद् अप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया यवीयसी तु साप्य् आसीद् यमी कन्या यशस्विनी

tad apratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā yavīyasī tu sāpy āsīd yamī kanyā yaśasvinī

हिन्दी अर्थ

उसने कपालरूपी पात्रमें शोणितरूपी दूधका दोहन किया। गन्धर्वोमें चित्ररथने बछड़ेका काम पूरा किया। कमल ही उनका पात्र था। सुरुचि दुहनेवाला था और पवित्र सुगन्ध ही उनका दूध

English

unobstructed in battle, with the intent of destroying the Danavas. The younger one, Yami, was a famed daughter,

अध्याय ६

श्लोक 52

अभवच् च सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी मनुर् इत्य् उच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते

abhavac ca saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate

हिन्दी अर्थ

था। पर्वतोंमें महागिरि मेरुने हिमवानूको बछडा बनाया और स्वयं दुहनेवाला बनकर शिलामय पात्रमें रत्नों एवं ओषधियोंको दूधके रूपमें दूहा। वृक्षोंमें प्लक्ष (पाकड़) बछड़ा था। खिले हुए

English

and became the best of rivers, the Yamuna, purifier of the world. He is called Manu in the world and also Savarna.

अध्याय ६

श्लोक 53

द्वितीयो यः सुतस् तस्य मनोर् भ्राता शनैश्चरः ग्रहत्वं स च लेभे वै सर्वलोकाभिपूजितः

dvitīyo yaḥ sutas tasya manor bhrātā śanaiścaraḥ grahatvaṃ sa ca lebhe vai sarvalokābhipūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

शालके वृक्षने दुहनेका काम किया। पलाशका पात्र था और जलने तथा कटनेपर पुनः अङ्करित हो जाना ही उनका दूध था।

English

The second son of that Manu, the brother Shanaishchara, obtained planethood, honoured by all the worlds.

अध्याय ६

श्लोक 54

य इदं जन्म देवानां शृणुयान् नरसत्तमः आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच् च महद् यशः

ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyān narasattamaḥ āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सबका धारण-पोषण करनेवाली यह पावन वसुन्धरा समस्त चराचर जगत्को

English

The best of men who hears this birth of the gods, if fallen into calamity is freed, and gains great fame.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahma Purana — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.