मन्त्र २ [IV.i.2] यत्ते कश्चिदब्रवीत् तच्छृणवामेत्य् अब्रवीन् मे जित्वा शैलिनिर्वाग्वै ब्रह्मेति ।यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छैलिरब्रवीद् वाग्वै ब्रह्मेत्य् अवदतो हि किँ स्यादित्य् अब्रवीत्तु ते तस्याऽऽयतनं प्रतिष्ठाम् ।न मेऽब्रवीदित्य् एकपाद्वा एतत् सम्राड् इति ।स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।वागेवाऽऽयतनम् आकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत ।का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य ।वागेव सम्राड् इति होवाच वाचा वै सम्राड् बन्धुः प्रज्ञायत ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टँ हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव इतिहासस् पुराणम् विद्या उपनिषदस् श्लोकास् सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्यानानिk add. mark 1 इष्टम् हुतम् आशितम् पायितम् अयम् च लोकस् परस् च लोकस् सर्वाणि च भूतानि वाचा एव सम्राट् प्रज्ञायन्ते वाग्वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ।देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।हस्त्यृषभँ सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ।वैदेहस् स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति॥ २ ॥
mantra 2 ##[IV.i.2]## yatte kashchidabravIt tachChR^iNavAmety abravIn me jitvA shailinirvAgvai brahmeti | yathA mAtR^imAnpitR^imAnAchAryavAnbrUyAt tathA tachChailirabravId vAgvai brahmety avadato hi ki{\m+} syAdity abravIttu te tasyA.a.ayatanaM pratiShThAm | na me.abravIdity ekapAdvA etat samrAD iti | sa vai no brUhi yAj~navalkya | vAgevA.a.ayatanam AkAshaH pratiShThA praj~netyenadupAsIta | kA praj~natA yAj~navalkya | vAgeva samrAD iti hovAcha vAchA vai samrAD bandhuH praj~nAyata R^igvedo yajurvedaH sAmavedo.atharvA~Ngirasa itihAsaH purANaM vidyA upaniShadaH shlokAH sUtrANyanuvyAkhyAnAni vyAkhyAnAnIShTa{\m+} hutamAshitaM pAyitamayaM cha lokaH parashcha lokaH sarvANi cha bhUtAni vAchaiva itihAsas purANam vidyA upaniShadas shlokAs sUtrANi anuvyAkhyAnAni vyAkhyAnAni##k add. mark 1 ## iShTam hutam Ashitam pAyitam ayam cha lokas paras cha lokas sarvANi cha bhUtAni vAchA eva samrAT praj~nAyante vAgvai samrAT paramaM brahma nainaM vAgjahAti sarvANyenaM bhUtAnyabhikSharanti | devo bhUtvA devAnapyeti ya evaM vidvAnetadupAste | hastyR^iShabha{\m+} sahasraM dadAmIti hovAcha janako vaidehaH | vaidehas sa hovAcha yAj~navalkyaH pitA me.amanyata nAnanushiShya hareteti
हिन्दी अर्थ
तेषु अप्रगरमभूतेषु ब्रह्मणेषु तान् हैतेवकष्यमणेः इलोकैः पच्छ उनसे इन आगे कहे पृष्टवान् । यथा लोके वृतो वन- इस पुरुषकी त्वचासे ही रक्त चरूता है ओर वृक्षको भी त्वचा (छाल) से ही गोद निकलता है । वृक्ष ओर पुरुषकी इस समानताके कारण ही जिष प्रकार आघात लगनेपर वृक्षपे रस निकलता है, उसी प्रकार चोट सपरच एव॒ सकाशादस्व पुरुष- इस पुरुषकर त्वचाके ही पाससे स्य रुधिरं प्रस्यन्दि, वनस्पतेस्खच। रक्त चकर गिरता है ओर वनस्पतिकी ८२६ बृहदारण्यकोपनिषद् अध्याय ३
English
'Let us hear what anybody may have told you.' Ganaka Vaideha replied: 'Gitvan Sailini told me that speech (vâk) is Brahman.' Yâgñavalkya said: 'As one who had (the benefit of a good) father, mother, and teacher might tell, so did Sailini tell you, that speech is Brahman; for what is the use of a dumb person? But did he tell you the body (âyatana) and the resting-place (pratishthâ) of that Brahman?' Ganaka Vaideha said: 'He did not tell me.' Yâgñavalkya said: 'Your Majesty, this (Brahman) stands on one leg only .' Ganaka Vaideha said: 'Then tell me, Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya said: 'The tongue is its body, ether its place, and one should worship it as knowledge.' Ganaka Vaideha said: 'What is the nature of that knowledge?' Yâgñavalkya replied: 'Your Majesty, speech itself (is knowledge). For through speech, Your Majesty, a friend is known (to be a friend), and likewise the Rig-Veda, Yagur-veda, Sâma-veda, the Atharvâṅgirasas, the Itihâsa (tradition), Purâna-vidyâ (knowledge of the past), the Upanishads, Slokas (verses), Sûtras (rules), Anuvyâkhyânas and Vyâkhyânas (commentaries , &c.); what is sacrificed, what is poured out, what is (to be) eaten and drunk, this world and the other world, and all creatures. By speech alone, Your Majesty, Brahman is known, speech indeed, O King, is the Highest Brahman. Speech does not desert him who worships that (Brahman) with such knowledge, all creatures approach him, and having become a god, he goes to the gods.' Ganaka Vaideha said: 'I shall give you (for this) a thousand cows with a bull as big as an elephant.' Yâgñavalkya said: 'My father was of opinion that one should not accept a reward without having fully instructed a pupil.'