Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
20
अध्याय 20 / 45

Adhyāya 20

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

॥ अष्टमं ब्राह्मणम् ।मन्त्र १ [III.vIi.1] अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि प्रक्ष्यामि तौ चेन्मे वक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।पृच्छ गार्गीति

.. aShTamaM brAhmaNam . mantra 1 ##[III.vIi.1]## atha ha vAchaknavyuvAcha brAhmaNA bhagavanto hantAhamimaM dvau prashnau prakShyAmi prakShyAmi tau chenme vakShyati na vai jAtu yuShmAkamimaM kashchidbrahmodyaM jeteti | pR^ichCha gArgIti

हिन्दी अर्थ

तिष्ठन्‌ दिवोऽन्तसे यं योन वेद यस्थ योः शरीरं यो यद्चन्द्रतारके तिष्ठ इचन्द्रतारकादन्तर य॑ चन्द्रतारकं तिष्टन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद॒ यस्याकाशः करीरं य आकाशमन्तरो यमयव्येष त आत्मान्तयाम्य-

English

Then Vâkaknavî said: 'Venerable Brâhmanas, I shall ask him two questions. If he will answer them, none of you, I think, will defeat him in any argument concerning Brahman.' Yâgñavalkya said: 'Ask, O Gârgî.'

अध्याय २०

श्लोक 1-2

इत्यष्टमं ब्राह्मणम् ॥ नवमं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [III.ix.1] अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति ।स हैतयैव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेत्य् त्रि च शता त्रयस् च त्री च सहस्र इति ओमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।त्रयस्त्रिँशदित्य् ओमिति होवाच ।कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।षडित्य् ओमिति होवाच ।कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।त्रय इत्य् ओमिति होवाच ।कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्य् द्वावित्य् ओमिति होवाच ।कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्य् अध्यर्ध इत्य् ओमिति होवाच ।कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्य् एक इत्य् ओमिति होवाच ।कतमे ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति

ityaShTamaM brAhmaNam .. navamaM brAhmaNam mantra 1 ##[III.ix.1]## atha hainaM vidagdhaH shAkalyaH paprachCha kati devA yAj~navalkyeti | sa haitayaiva nividA pratipede yAvanto vaishvadevasya nividyuchyante trayashcha trI cha shatA trayashcha trI cha sahasrety tri cha shatA trayas cha trI cha sahasra iti omiti hovAcha katyeva devA yAj~navalkyeti | trayastri{\m+}shadity omiti hovAcha | katyeva devA yAj~navalkyeti | ShaDity omiti hovAcha | katyeva devA yAj~navalkyeti | traya ity omiti hovAcha | katyeva devA yAj~navalkyety dvAvity omiti hovAcha | katyeva devA yAj~navalkyety adhyardha ity omiti hovAcha | katyeva devA yAj~navalkyety eka ity omiti hovAcha | katame te trayashcha trI cha shatA trayashcha trI cha sahasreti

हिन्दी अर्थ

७४५२ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ३ जो जलमें रहनेवाला जलके भीतर है, जिसे जल नहीं जानता, जल जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर जलका नियमन करताहै, वह्‌ त्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है भौतर हे, जिसे अग्नि नहीं जानता, अग्नि जिसका शरीरहेओर जो भीतर रहकर अग्निका नियमन करता है, वह तुम्हारा आतमा अन्तर्यामी

English

Then Vidagdha Sâkalya asked him : 'How many gods are there, O Yâgñavalkya?' He replied with this very Nivid : 'As many as are mentioned in the Nivid of the hymn of praise addressed to the Visvedevas, viz. three and three hundred, three and three thousand .'

अध्याय २०

श्लोक 1-3

मन्त्र २८ [III.ix.28] तान्हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ यथा वृक्षो वनस्पतिस् तथैव पुरुषोऽमृषा तस्य लोमानि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः

mantra 28 ##[III.ix.28]## tAnhaitaiH shlokaiH paprachCha yathA vR^ikSho vanaspatis tathaiva puruSho.amR^iShA tasya lomAni parNAni tvagasyotpATikA bahiH

हिन्दी अर्थ

जो अन्तरिक्षमे रहनेवाला अन्तरिक्षके भीतर हे, जिसे अन्त- रिक्ष नहीं जानता, अन्तरिश्च जिसका शरीर है ओरजो भीतर रहकर अन्तरिक्षका नियमन करता है, वह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी जो वायुम रहनेवाला वायके भीतर है, जिसे वाु नहीं जानता, वायु जिसका शरीर हैओरजो भीतर रहकर वायुका नियमन करतां है, वह्‌ तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है जो दुलोकमे रहनेवाला दुलोकके भीतर टै, जिसे दयुलोक नहीं जानता, दुलोक्‌ जिसका शरीरहै ओर जो भीतर रहकर द्युलोक- का नियमन करतादहै, वह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अग्रत है

English

Then Yâgñavalkya questioned them with these Slokas:

अध्याय २०

श्लोक 2

मन्त्र २ [III.vIi.2] सा होवाचाहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेद् उपोत्तिष्ठेद् एवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम् ।तौ मे ब्रूहीति ।पृच्छ गार्गीति

mantra 2 ##[III.vIi.2]## sA hovAchAhaM vai tvA yAj~navalkya yathA kAshyo vA vaideho vograputra ujjyaM dhanuradhijyaM kR^itvA dvau bANavantau sapatnAtivyAdhinau haste kR^itvopottiShThed upottiShThed evamevAhaM tvA dvAbhyAM prashnAbhyAmupodasthAm | tau me brUhIti | pR^ichCha gArgIti

हिन्दी अर्थ

जो आदित्यम रहनेवाला आदितथके भीतर है, जिघे आदित्य नहीं जानता, आदित्य जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर अ।दित्यका नियमन करता है, वहं तुम्हारा अत्मा अन्तर्यामी अभृत है ॥ € ॥ जो चन्रमा भर तारा रहनेवाला चन्द्रमा ओर ताराओके भीतर ठै, जिसे चन्द्रमा ओौर ताराएं नहीं जानती, चन्द्रमा ओर ताराएं जिसक्रा शरीर हँ ओर जो भातर रहकर चन्द्रमा ओर ताराओंका नियमन करता वाला अकारक भीतर है, जिसे आकाश नहीं जानता, आका जिसका दारौरटै ओरजो भीतर रहकर आकाशका नियमन करतार, वह

English

Yâgñavalkya said: 'Vâyu (air) is that thread, O Gautama. By air, as by a thread, O Gautama, this world and the other world, and all creatures are strung together. Therefore, O Gautama, people say of a dead person that his limbs have become unstrung; for by air, as by a thread, O Gautama, they were strung together.' The other said: 'So it is, O Yâgñavalkya. Tell now (who is) the puller within.'

अध्याय २०

श्लोक 2-2

सहस्र इति मन्त्र २ [III.ix.2] स होवाच महिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिँशत्त्वेव देवा इति कतमे ते त्रयस्त्रिँशदित्य् अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्यास् ते एकत्रिँशद् इन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिँशाविति

sahasra iti mantra 2 ##[III.ix.2]## sa hovAcha mahimAna evaiShAmete trayastri{\m+}shattveva devA iti katame te trayastri{\m+}shadity aShTau vasava ekAdasha rudrA dvAdashA.a.adityAs te ekatri{\m+}shad indrashchaiva prajApatishcha trayastri{\m+}shAviti

हिन्दी अर्थ

जो तममे रहनेवाला तमके भीतर है, जिसे तम नहीं जानता, तम॒ जिप्तकाशरीरदहै ओर जो भोतर हकर तमका नियमन करता ह वह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अपरत जो तेजपे रहुनेवाला तेजके भोतर है, जिसे तेज नहीं जानता, तेज जिसका शरीर है ओरं जो भीतर रहकर तेजका नियमन करता है, वह्‌ तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है, यह्‌ अधिदेवत-दञेन हु, आगे समानमन्यत्‌ । योऽप्सु तिष्टन्‌- रोष सव वृतोय मन्त्रके समान ही । है । जो जलमे, अग्निम, अन्तरिक्षमें आदित्ये, दिक्षु, चन्द्रतारके, दिशाओमं, चन्द्रमा एवं ताराओमिं

English

Yâgñavalkya replied: 'They are only the various powers of them, in reality there are only thirty-three gods .' He asked: 'Who are those thirty-three?' Yâgñavalkya replied: 'The eight Vasus, the eleven Rudras, the twelve Âdityas. They make thirty-one, and Indra and Pragâpati make the thirty-three .'

अध्याय २०

श्लोक 2-3

त्वच एवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः तस्मात्तदतृण्णात्प्रैति रसो वृक्षादिवाऽऽहतात्

tvacha evAsya rudhiraM prasyandi tvacha utpaTaH tasmAttadatR^iNNAtpraiti raso vR^ikShAdivA.a.ahatAt

हिन्दी अर्थ

वेद थस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तसे यञयत्येष त जो समस्त भूतोमे स्थित रहनेवाला समस्त भूतोके भीतर है, जिसे समस्त श्रुत नहीं जानते, समस्त भूत जिसके शरीर हँ ओरजो भीतर रहकर समस्त भरुतोका नियमन करता है, वह्‌ तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी जो प्राणमं रहनेवाला प्राणके भीतर है, जिसे प्राण नहीं जानता, प्राण जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर प्राणका नियमन करता है, वह्‌

English

She said: 'O Yâgñavalkya, as the son of a warrior from the Kâsîs or Videhas might string his loosened bow, take two pointed foe-piercing arrows in his hand and rise to do battle, I have risen to fight thee with two questions. Answer me these questions.' Yâgñavalkya said: 'Ask, O Gârgî.'

अध्याय २०

श्लोक 3

मन्त्र ३ [III.vIi.3] सा होवाच यदूर्ध्वम् याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते आचक्षते कस्मिँस्तदोतं च प्रोतं चेति

mantra 3 ##[III.vIi.3]## sA hovAcha yadUrdhvam yAj~navalkya divo yadavAkpR^ithivyA yadantarA dyAvApR^ithivI ime yadbhUtaM cha bhavachcha bhaviShyachchetyAchakShate AchakShate kasmi{\m+}stadotaM cha protaM cheti

हिन्दी अर्थ

वाणीके भीतर है, जिसे वाणी नहीं जानती, वाणी जिसका शरीर है ओर जो सीतर रहकर वाणौका नियमन करता है, वह्‌ तुम्हारा आत्मा जो नेत्रमे रहनेवाला नेत्रके भीतर है, जिसे नेत्र नहीं जानता, नेत्र जिसका गरीरहै ओर जो भीतर रहकर नेचका नियमन करता है, वह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है जो श्रोत्रमे रहुनेवाला श्रोच्रके भीतर है, जिसे श्रोत्र नहीं जानता, श्रोत्र जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर श्रोत्रका नियमन करता हे, वह्‌ तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमत है

English

She said: 'O Yâgñavalkya, that of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth , past, present, and future, tell me in what is it woven, like warp and woof?'

अध्याय २०

श्लोक 3-2

मन्त्र ३ [III.ix.3] कतमे वसव इत्य् अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चाऽऽदित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसव अदित्यस् च द्यौस् च चन्द्रमास् च नक्षत्राणि च एते वसवस् एतेषु हीदं वसु सर्वँ हितमिति तस्माद्वसव इति

mantra 3 ##[III.ix.3]## katame vasava ity agnishcha pR^ithivI cha vAyushchAntarikShaM chA.a.adityashcha dyaushcha candramAshcha nakShatrANi chaite vasava adityas cha dyaus cha candramAs cha nakShatrANi cha ete vasavas eteShu hIda.n vasu sarva{\m+} hitamiti tasmAdvasava iti

हिन्दी अर्थ

जो मनमें रहनेवाला मनके भीतर है, जिसे मन नहीं जानता, मन जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर मनका नियमन करता है, वह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है जो स्वकूमे रहनेवाला त्वकके भीतर है, जिसे त्वक्‌ नहीं जानती, त्वक्‌ जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर त्वक्का नियमन करता हे, वह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है जो विज्ञानमें रहनेवाला विज्ञानके भीतर है, जिसे विज्ञान नहीं जानता, विज्ञान जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर विज्ञानका नियमन करता हे, वह तुम्हारा आत्मा

English

He asked: 'Who are the Vasus.' Yâgñavalkya replied: 'Agni (fire), Prithivî (earth), Vâyu (air), Antariksha (sky), Âditya (sun), Dyu (heaven), Kandramas (moon), the Nakshatras (stars), these are the Vasus, for in them all that dwells (this world) rests; and therefore they are called Vasus.'

अध्याय २०

श्लोक 3-3

माँसान्यस्य शकराणि किनाटँ स्नाव तत्स्थिरम्।अस्थीन्यन्तरतो दारूणि मज्जा मज्जोपमा कृता

mA{\m+}sAnyasya shakarANi kinATa{\m+} snAva tatsthiram.h| asthInyantarato dArUNi majjA majjopamA kR^itA

हिन्दी अर्थ

जो वीर्यम रहनेवाला वीक भीतर है, जिसे वीयं नहीं जानता, वीयं जिसका शरीर है ओर जो भीतर रहकर वीयंका नियमन करता है, वह्‌ तम्हा रा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है । वह्‌ दिखायी न अथाष्यासेम्‌ू--यः प्राणे प्रजनने । पस्मात्‌ पुनः कारणात्‌ चीता । तथामतो मनःसङ्करप- णां कमंफलबिभागकर्ता-- अतः परमशनायादिविनि- इससे आगे क्षुधादिरहित निरु यक्तं निरूपाधिकं साक्तादपरोक्तात्‌ । पाधिकर साक्षात्‌ अपसोक्ष सर्वान्तर

English

She said: 'O Yâgñavalkya, that of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth , past, present, and future, tell me in what is it woven, like warp and woof?'

अध्याय २०

श्लोक 4

मन्त्र ४ [III.vIi.4] स होवाच यदूर्ध्वम् गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आचक्षते आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति

mantra 4 ##[III.vIi.4]## sa hovAcha yadUrdhvam gArgi divo yadavAkpR^ithivyA yadantarA dyAvApR^ithivI ime yadbhUtaM cha bhavachcha bhaviShyachchetyAchakShata AchakShate AkAshe tadotaM cha protaM cheti

हिन्दी अर्थ

फिर वाचक्नवीने कहा, ूजनौय ब्राह्मणगण ! अब मँ इनसे दो प्रशन पुद्ुगी । यदि ये मेरे उन प्रदनोंका उत्तरदेदेंगे तो आप्मेसे कोई ब्रह्मसम्बन्धी वादमे नदीं जीत सकेगा ।' ब्राह्मण- अच्छा फिर वाचक्नवीने कहा । पहले याज्ञवत्यके निषेध करनेपर मस्तक सा होवाचाहं वै खा याज्ञवल्क्य यथा कादयो वा सपरनातिव्याधिनेो हस्ते करुखोपोत्तिष्टेदेवमेवाहं खा ७६० बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ३

English

Yâgñavalkya said: 'That of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth, past, present, and future, that is woven, like warp and woof, in the ether (âkâsa).'

अध्याय २०

श्लोक 4-2

मन्त्र ४ [III.ix.4] कतमे रुद्रा इति ।दशेमे पुरुषे प्राणा आत्मैकादशस् ते यदाऽस्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्त्य् उत्क्रामन्ति अथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति

mantra 4 ##[III.ix.4]## katame rudrA iti | dasheme puruShe prANA AtmaikAdashas te yadA.asmAchCharIrAnmartyAdutkrAmanty utkrAmanti atha rodayanti tadyadrodayanti tasmAdrudrA iti

हिन्दी अर्थ

॥ . वल्वयसे कहा-- भें तुमसे दो प्रन होवाच-अहंवेसखाल्नां दो पद्गी' एेसा इसका अस्वय है । वे प्रश्नौ ्रष्यामीत्यनुषेञ्यते; कौ प्रन कौनसे है ? एेसी जिज्ञासा वह्‌ बोली, है याज्ञवल्क्य ! जो दयुलोकसे ऊपर है, जो पृथिवीसे नीचे हे ओर जो द्युलोक ओर पृथिवीके मध्यमे है ओर स्वयं भीजोये चलोक ओर पृथिवी हैँ तथा जिन्हं भृत, वतंमान ओर भविष्य-इष प्रकार कहुते होवाच --पदृध्वंषुपरि वह बोली, जो चुलोकखूप क अण्डकपालसे ऊध्वं-ऊपर है ओर दिवःच्रण्डकपरालाद्‌ यचावागधः जो पृथिवीसे यानी इस

English

He asked: 'Who are the Rudras?' Yâgñavalkya replied: 'These ten vital breaths (prânas, the senses, i.e. the five gñânendriyas, and the five karmendriyas), and Âtman , as the eleventh. When they depart from this mortal body, they make us cry (rodayanti), and because they make us cry, they are called Rudras.'

अध्याय २०

श्लोक 4-3

यद्वृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति

yadvR^ikSho vR^ikNo rohati mUlAnnavataraH punaH martyaH svinmR^ityunA vR^ikNaH kasmAnmUlAtprarohati

हिन्दी अर्थ

याज्ञवद्वर्यका उत्तर च्चेस्याचक्षत आकाशे तदोतं च पोतं चेति उस याज्ञवल्क्यने कहा, "हे गागि ! जो दलोकसे ऊपर, पृथिवीसे नीचे ओर जो दुलोक एवं पृथिवीके मध्यमे है ओर स्वयं मी जो ये दयलोक ओर पृथिवी हें तथा जिन्हं भूत, वत॑मान एवं भविष्य- इस प्रकार कहते ह, स होतरचेतरः- है गाभियत्‌ चलम्‌, अकाशे तदोतं प्रोतं च, उस इतर याज्ञवल्क्यने कहा,

English

Yâgñavalkya said: 'That of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth, past, present, and future, that is woven, like warp and woof, in the ether (âkâsa).'

अध्याय २०

श्लोक 5

मन्त्र ५ [III.vIi.5] सा होवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचो ऽपरस्मै धारयस्वेति ।पृच्छ गार्गीति

mantra 5 ##[III.vIi.5]## sA hovAcha namaste.astu yAj~navalkya yo ma etaM vyavocho .aparasmai dhArayasveti | pR^ichCha gArgIti

हिन्दी अर्थ

वह्‌ बोली, "हे याज्ञवत््य ! आपको नमस्कार है, जिन्होंने मे इस प्रदनका उत्तर दे दिया; अब आप दुसरे प्ररनके लिये तेयार हौ जाइये । नमस्कार है--इत्यादि कथन यह प्रदशित करनेके लियेहै किइस प्ररनका उत्तर देना कठिन था । भविष्यच्चेत्याचक्षते करस्मिस्तदोतं च पोतं चेति ।६॥ वह्‌ बोली, है याज्ञवल्त्र्य ! जो चुलोकसे ऊपर हे, जो पृथिवीते नीचे है भौर जो दुलोक ओर पृथिवीके मध्यमे है ओर स्वयं भीजोये दुलोक

English

She said: 'I bow to thee, O Yâgñavalkya, who hast solved me that question. Get thee ready for the second.' Yâgñavalkya said : 'Ask, O Gârgî.'

अध्याय २०

श्लोक 5-2

मन्त्र ५ [III.ix.5] कतम आदित्या इति ।द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या अदित्यास् एते हीदँ सर्वमाददाना यन्ति ते यदिदँ सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति

mantra 5 ##[III.ix.5]## katama AdityA iti | dvAdasha vai mAsAH saMvatsarasyaita AdityA adityAs ete hIda{\m+} sarvamAdadAnA yanti te yadida{\m+} sarvamAdadAnA yanti tasmAdAdityA iti

हिन्दी अर्थ

व्याख्यातमन्यत्‌; सा हौवाच (न ( छठे मन्त्रके पदों ) कौ ह व्याख्या पहले (दृतीय मन्त्रम) की यदुभ्व॒याज्ञवल्क्येत्यादिप्ररनः जा चुकी है । '्यदुध्वं याज्ञवत्वयः च्चेत्याचक्षत॒ आकादा एव तदोतं च घरोतं चेति कस्मिग्नु खल्वाकादा ओतश्च पोतरचेति + उस याज्ञवल्तरयने कहा, “हे गागि ! जो चुलोकसे ऊपर, पृथिवीसे नीचे ओर जो द्युलोक क पृथिवीके मध्यमे है तथा स्वयं भी जो ये चुलोक ओर पृथिवी है मौर जिन्हं मृत, व्तंमान ओर भविष्य-इस प्रकार कहते ई,

English

He asked: 'Who are the Âdityas?' Yâgñavalkya replied: 'The twelve months of the year, and they are Âdityas, because they move along (yanti), taking up everything (âdadânâh). Because they move along, taking up everything, therefore they are called Âdityas.'

अध्याय २०

श्लोक 5-3

रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते धानारुह इव वै वृक्षो ऽञ्जसा प्रेत्य सम्भवः

retasa iti mA vochata jIvatastatprajAyate dhAnAruha iva vai vR^ikSho .a~njasA pretya sambhavaH

हिन्दी अर्थ

काश एषेति याज्ञवस्क्यः । काश ओतश्च प्रोतश्चेति आका लमेष तावत्‌ कालत्रयातीतखाद्‌ गार्गकि पूर्वोक्तं वाक्को पुनः कहकर याज्ञवल्क्यने आकाशम ही ओतप्रोत है" एेसा कहकर पहले पत्ति ) दोनों दोषोको निवृत्त करने- की इच्छासे याज्ञवल्क्य कहते हँ ९९ बहद्‌ररण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ३

English

She said: 'I bow to thee, O Yâgñavalkya, who hast solved me that question. Get thee ready for the second.' Yâgñavalkya said : 'Ask, O Gârgî.'

अध्याय २०

श्लोक 6

मन्त्र ६ [III.vIi.6] सा होवाच यदूर्ध्वम् याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक् पृथिव्याः यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते आचक्षते कस्मिँस्तदोतं च प्रोतं चेति

mantra 6 ##[III.vIi.6]## sA hovAcha yadUrdhvam yAj~navalkya divo yadavAk pR^ithivyAH yadantarA dyAvApR^ithivI ime yadbhUtaM cha bhavachcha bhaviShyachchetyAchakShate AchakShate kasmi{\m+}stadotaM cha protaM cheti

हिन्दी अर्थ

बै तद्‌ यत्‌ पृर्वत्यसि कर्मन खराकाश्च ओतश्च प्रोतऽ्चेति, गागि ब्राह्मणा ब्रह्मविदोऽमि- श्रनुमानव्रमाखद्रारा ग्रक्षरका निरूप त्या; तथापि लोकञुद्विेक्षया तो मौ चूक लोकछुटिक उपेक्षसे 2 व्व उसके अस्तितवमे आशङ्का की जाती दादेत्वकी नही; क्योंकि सेव्यसे फलप्राप्नि होती देखी ही गयी है । इस विषयमे द्युलोक ओर पृथिवी

English

She said: 'O Yâgñavalkya, that of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth, past, present, and future, tell me in what is it woven, like warp and woof?'

अध्याय २०

श्लोक 6-2

मन्त्र ६ [III.ix.6] कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति ।स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति ।कतमः स्तनयित्नुरित्य् अशनिरिति ।कतमो यज्ञ इति ।पशव इति

mantra 6 ##[III.ix.6]## katama indraH katamaH prajApatiriti | stanayitnurevendro yaj~naH prajApatiriti | katamaH stanayitnurity ashaniriti | katamo yaj~na iti | pashava iti

हिन्दी अर्थ

यो या एदन्तरं है गानि है गागि ! इस लोकमें जो कोई अपि दित्वाविज्ञाय अरस्मिस्लोह्ि इस अक्षरको न जानकर अर्थात्‌ जुहोति यजते तपस्तप्यते विना जाते हवन, यज्ञ ओर अनेकों ग्रक्षरका स्वरूप, लक्षण ग्रौर प्रद्ितीयत्व श्रग्ेद्हनप्रकाश्चकत्ववत्‌ स्वा- प्रघानवादौका कथन है कि अग्निके दहन ओर प्रकाशकत्वके, हे गागि ! यह्‌ अक्षर स्तर दृष्टिका विषय नहीं, कितु द्रष्टा हे, श्रवणका विषय नहीं, कितु श्रोता है, मननका विषय नदीं, कितु मन्ता है, स्वयं अविज्ञात रहकर द्सरोका विज्ञाता है । इससे भिन्न कोई द्रष्टा नहीं है,

English

He asked: 'And who is Indra, and who is Pragâpati?' Yâgñavalkya replied: 'Indra is thunder, Pragâpati is the sacrifice.' He asked: 'And what is the thunder?' Yâgñavalkya replied: 'The thunderbolt.' He asked: 'And what is the sacrifice?' Yâgñavalkya replied: 'The (sacrificial) animals.'

अध्याय २०

श्लोक 6-3

यत्समूलमावृहेयुर् वृक्षम् न पुनराभवेत्।मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति

yatsamUlamAvR^iheyur vR^ikSham na punarAbhavet.h| martyaH svinmR^ityunA vR^ikNaH kasmAnmUlAtprarohati

हिन्दी अर्थ

तद्‌ वा एतदन्तरं माभि अदृष्टं दे गागि! वह यह अक्षर न केनचिद्‌ दृष्टम्‌ , अ विषयसात्‌ श नहीं र हे, क्तु स्वयं दृष्टिस्वरूप होनेके कारण द्रष्टा हे, यह परा गतिरहै, यह परब्रह्म है भौर यही पृथिवीते लेकर आकाशपयेन्त समस्त सत्यका सत्य ब यदस्मान्नमस्कारेण सुच्चेष्वं न वे जातु युष्माक- सस क(श्चद्‌ ब्रह्माद्य जेतेति तती ह्‌

English

She said: 'O Yâgñavalkya, that of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth, past, present, and future, tell me in what is it woven, like warp and woof?'

अध्याय २०

श्लोक 7

मन्त्र ७ [III.vIi.7] स होवाच यदूर्ध्वम् गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आचक्षते आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति ।कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति

mantra 7 ##[III.vIi.7]## sa hovAcha yadUrdhvam gArgi divo yadavAkpR^ithivyA yadantarA dyAvApR^ithivI ime yadbhUtaM cha bhavachcha bhaviShyachchetyAchakShata AchakShate AkAsha eva tadotaM cha protaM cheti | kasminnu khalvAkAsha otashcha protashcheti

हिन्दी अर्थ

उस गार्गनि कटा, (पुज्य ब्राह्मणगण ! आपलोग इसीको वहुत मानें कि इन याज्ञवत्वयजीसे आपको नमस्कारद्रारा ही छुटकारा मिल जाय। आपसे कोई भी कभी इन्हं ब्रह्मविषयक वादमे जोतनेवाला न हीं है ॥ सा होवाच है ाह्मणा भग्‌- स्माद्‌ याक्तवन्क्यान्नसस्कारेण मुच्येष्वम्‌--अस्मे नमस्कारं भावं कथयन्‌ सर्वान्तरं ब्रह्म प्रकाशितवान्‌, तस्य च ब्रह्मणो व्पाकृतविषये घत्रभेदेषु

English

Yâgñavalkya said: 'That of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth, past, present, and future, that is woven, like warp and woof, in the ether.' Gârgî said: 'In what then is the ether woven, like warp and woof?'

अध्याय २०

श्लोक 7-2

मन्त्र ७ [III.ix.7] कतमे षडित्य् अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चाऽऽदित्यश्च द्यौश्चैते षड् अदित्यस् च द्यौस् च एते षट् इतिk OM. इति एते हीदँ सर्वं षडिति

mantra 7 ##[III.ix.7]## katame ShaDity agnishcha pR^ithivI cha vAyushchAntarikSha.n chA.a.adityashcha dyaushchaite ShaD adityas cha dyaus cha ete ShaT iti##k OM. ##iti ete hIda{\m+} sarvaM ShaDiti

हिन्दी अर्थ

इसके पश्चात्‌ इस याज्ञवल्वयसे शाकल्य विदग्धे पुद्धा, है याज्ञवल्क्य ! क्रितने देवगण हँ ?' तब याज्ञवल्क्यने इस आगे कही जानेवाली निविदुसे ही उनकी संख्याक प्रतिपादन्‌ किया । "जितने वैरवदेवकी नि विद्म अर्थात्‌ पप्रच्छ कतिसंख्याका देवा हे याउन्तो यावत्संख्याका देवा चकानि मन्त्रपदानि, कानिचिद्‌ इती प्रकार वे तीन ओर तीन सह है । यानी सम्पण देव इतने हँ । इसपर शाकल्यने भी ठीक है"

English

He asked: 'Who are the six?' Yâgñavalkya replied: 'Agni (fire), Prithivî (earth), Vâyu (air), Antariksha (sky), Âditya (sun), Dyu (heaven), they are the six, for they are all this, the six.'

अध्याय २०

श्लोक 7-3

जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् तिष्ठमानस्य तद्विद इति

jAta eva na jAyate ko nvenaM janayetpunaH vij~nAnamAnandaM brahma rAtirdAtuH parAyaNam tiShThamAnasya tadvida iti

हिन्दी अर्थ

तंतीस देवताग्रोका विवरण देवा इति कतमे ते ्रयच्ि ५शदित्यष्टो वसव एकादश उस याज्ञवल्वयने कहा, थे तो इनकी महिमाएं ही ह । देवगण तो तैंतीस ही ह ८ शाकल्य वे तैंतीस देव कौन-से ६!" व्च ओरं प्रजापतिके सहित तंतीस ई ७८८ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ३ स होवाचेतरः- महिमानो इसपर इतर ( याज्ञवल्क्य ) ने विभूतयः, एषां त्रय्िशतः कहा- ये तीन ओर तीन सौ आदि

English

Yâgñavalkya said: 'That of which they say that it is above the heavens, beneath the earth, embracing heaven and earth, past, present, and future, that is woven, like warp and woof, in the ether.' Gârgî said: 'In what then is the ether woven, like warp and woof?'

अध्याय २०

श्लोक 8

मन्त्र ८ [III.ix.8] कतमे ते त्रयो देवा इति इम एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति ।कतमौ तौ द्वौ देवावित्य् अन्नं चैव प्राणश्चेति ।कतमोऽध्यर्ध इति ।योऽयं पवत इति

mantra 8 ##[III.ix.8]## katame te trayo devA iti ima eva trayo lokA eShu hIme sarve devA iti | katamau tau dvau devAvity annaM chaiva prANashcheti | katamo.adhyardha iti | yo.ayaM pavata iti

हिन्दी अर्थ

देवगण इन तेतीस देवताओंकी तो ठँतीस दही देवगण हैँ, वे तैंतीस देवगण कौनसे हँ? सो बतलाया शाकल्य “वसु कौन हैँ ?' याज्ञवल्क्य अग्नि, पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, आदित्य, द्युलोक, चन्द्रमा ओर नक्षत्र-ये वयु हँ; इन्हीमे यह सव जगत्‌ निहित है, इसीसे ये वसु हं" सवेन का्यकरणसंषातसूपेण त- “वसु कोनहि? इस प्रकार उनमेसे प्रत्येकका स्वरूप पृछा

English

He asked: 'Who are the three gods?' Yâgñavalkya replied: 'These three worlds, for in them all these gods exist.' He asked: 'Who are the two gods?' Yâgñavalkya replied: 'Food and breath.' He asked: 'Who is the one god and a half?' Yâgñavalkya replied: 'He that blows.'

अध्याय २०

श्लोक 9

मन्त्र ८ [III.vIi.8] स होवाचैतद्वै तदक्षरऽ गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य् अस्थूलमनण्व् अह्रस्वमदीर्घम् अलोहितमस्नेहम् अच्छायमतमो ऽवाय्वनाकाशम् असङ्गम् अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवाग् अमनो ऽतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अमात्रम् अनन्तरम् अबाह्यं न तदश्नाति किं चन न तदश्नाति कश्चन ।मन्त्र ९ [III.vIi.9] एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्त्य् संवत्सरा इति विधृतास् तिष्ठन्ति एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः पर्वतेभ्यस् प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमन्व् एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशँसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः

mantra 8 ##[III.vIi.8]## sa hovAchaitadvai tadakShara.a gArgi brAhmaNA abhivadanty asthUlamanaNv ahrasvamadIrgham alohitamasneham achChAyamatamo .avAyvanAkAsham asa~Ngam achakShuShkam ashrotram avAg amano .atejaskam aprANam amukham amAtram anantaram abAhya.n na tadashnAti kiM chana na tadashnAti kashchana | mantra 9 ##[III.vIi.9]## etasya vA akSharasya prashAsane gArgi sUryAchandramasau vidhR^itau tiShThata etasya vA akSharasya prashAsane gArgi dyAvApR^ithivyau vidhR^ite tiShThata etasya vA akSharasya prashAsane gArgi nimeShA muhUrtA ahorAtrANyardhamAsA mAsA R^itavaH saMvatsarA iti vidhR^itAstiShThanty saMvatsarA iti vidhR^itAs tiShThanti etasya vA akSharasya prashAsane gArgi prAchyo.anyA nadyaH syandante shvetebhyaH parvatebhyaH parvatebhyas pratIchyo.anyA yAM yAM cha dishamanv etasya vA akSharasya prashAsane gArgi dadato manuShyAH prasha{\m+}santi yajamAnaM devA darvIM pitaro.anvAyattAH

हिन्दी अर्थ

कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरषे पाणा आत्मैका- दशस्ते यदास्माच्छरीरान्म्यादत्कामन्त्यथ रोदयन्ति प्राण ( इद्धया ) ओर ग्पारहुवां आत्मा ( मन )। ये जिस समय इस मरणशील चरीरसे उत्रमण करते हैँ, उस समय ख्लाते है; अतः उक्तरमण- कालमें चूंकि अपने सम्बन्धिथोको रुलाते ह; इसलिये रोदनके कारण होनेसे † ति „ “इस पुरुषमे कमेद्धिय ओर ज्ञाने- आमा मन एकादशः -एका- आत्मा--मन, जो भ्यारहकी पूति दश्चानां पूरणः ते एते प्राणा करनेवाला है । वेये प्राण जिस

English

He said: 'O Gârgî, the Brâhmanas call this the Akshara (the imperishable). It is neither coarse nor fine, neither short nor long, neither red (like fire) nor fluid (like water); it is without shadow, without darkness, without air, without ether, without attachment , without taste, without smell, without eyes, without ears, without speech, without mind, without light (vigour), without breath, without a mouth (or door), without measure, having no within and no without, it devours nothing, and no one devours it.'

अध्याय २०

श्लोक 9-2

मन्त्र ९ [III.ix.9] तदाहुर् यदयमेक एव एक इवैव पवते ।आथ कथमध्यर्ध इति ।यदस्मिन्निदँ सर्वमध्यार्ध्नोत् तेनाध्यर्ध इति ।कतम एको देव इति ।प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते

mantra 9 ##[III.ix.9]## tadAhur yadayameka eva eka ivaiva pavate .Atha kathamadhyardha iti | yadasminnida{\m+} sarvamadhyArdhnot tenAdhyardha iti | katama eko deva iti | prANa iti sa brahma tyadityAchakShate

हिन्दी अर्थ

७९० बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ३ शाकल्य-- आदित्य कौन हें ?' याज्ञवल्क्य-- 'संवत्सरके अवयवभ्रूत ये बारह मास ही आदित्य है; व्थोकि ये इस सवका आदान ( ग्रहण ) करते हए चलते हे, इसलिये आदित्य ह" । बै मासाः संबस्सरस्य कालस्याव- वलय 'नारह महीने संवत्सररूप यवाः प्रसिद्धाः, एते आदित्याः कालके अवयव प्रसिद्ध दहै वेही कथम्‌ १ एते हि यस्मात्‌ पुनः आदित्य हँ। सो किस प्रकार ?

English

Here they say: 'How is it that he who blows like one only, should be called one and a half (adhyardha)?' And the answer is: 'Because, when the wind was blowing, everything grew (adhyardhnot).' He asked: 'Who is the one god?' Yâgñavalkya replied: 'Breath (prâna), and he is Brahman (the Sûtrâtman), and they call him That (tyad).'

अध्याय २०

श्लोक 10

मन्त्र १० [III.vIi.10] यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा ऽस्मिँल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्य् अन्तवदेवास्य तद्भवति अन्तवन् k अन्तवद् एवास्य स लोको k तद् प्रो स लोको भवति यो वा एतदक्षरम् गार्ग्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रैति स कृपणो ऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः

mantra 10 ##[III.vIi.10]## yo vA etadakShara.n gArgyaviditvA .asmi{\m+}lloke juhoti yajate tapastapyate bahUni varShasahasrANy antavadevAsya tadbhavati antavan ##k## antavad evAsya sa loko ##k## tad pro sa loko bhavati yo vA etadakSharam gArgyaviditvA.asmAllokAtpraiti sa kR^ipaNo .atha ya etadakShara.n gArgi viditvA.asmAllokAtpraiti sa brAhmaNaH

हिन्दी अर्थ

शकल्थ- इन्द्र कौन है ओर प्रजापति कौन है ? याज्ञवत्वय- स्तनयिल्नु ( विचयुत्‌ ) ही इर है ओर यज्ञ प्रजापति है । शाकल्य ब्राहमणं ९ शाङ्करभाष्याथं ७९१ कतम इन्द्रः कतमः प्रजापति- “इन्द्र कौन है ओर प्रजापति रिति, स्तनयिल्सुरेषे्द्रो यज्ञः कौन है / स्तनयितनु ही इनदर है प्रजापतिरिति, कतमः स्तन- ओर यज्ञ प्रनापति है ॥ स्तनथिल्नु पृथिवी, वायु, अन्तरिक्ष, आदित्य ओर द्युलोक ये खः देवगण है ये वसु आदि तंतीस देवताओंके रूपमे अग्नि आदि छः ही हैः ।

English

'Whosoever, O Gârgî, without knowing that Akshara (the imperishable), offers oblations in this world, sacrifices, and performs penance for a thousand years, his work will have an end. Whosoever, O Gargî, without knowing this Akshara, departs this world, he is miserable (like a slave) . But he, O Gârgî, who departs this world, knowing this Akshara, he is a Brâhmana.'

अध्याय २०

श्लोक 10-2

मन्त्र १० [III.ix.10] पृथिव्येव यस्याऽऽयतनम् अग्निर्लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवायँ शारीरः पुरुषः स एष ।वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्य् अमृतम् इति होवाच

mantra 10 ##[III.ix.10]## pR^ithivyeva yasyA.a.ayatanam agnirloko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAya{\m+} shArIraH puruShaH sa eSha | vadaiva shAkalya tasya kA devatety amR^itam iti hovAcha

हिन्दी अर्थ

नचतत्राणि च वजंयित्वा षड मव- चमा ओर नक्ष्रोको छोडकर छः न्ति- षटसंख्याविशिष्टाः । एते अर्थात्‌ षट्‌संव्याविरिष्ट होते ह, दि यस्मात्‌, त्रयद्धिशदादि यदुक्त क्योंकि ये तैतीस आदि बतलाये देवताग्रोकी तीन, दो ग्रौर उढ संख्याग्नोका विवरण कतमे ते रयो देवा इतीम एव अयो खोका एषु धे दो देव कौन हैँ? याज्ञवलप- अन्न ओर प्राण ।' शाकल्य-- खद्‌ देव कौन हैँ? याज्ञवल्क्य- “जो यह्‌ बहुता है" ॥ = ॥ इम एव त्रयो लोका इति-

English

Sâkalya said : 'Whosoever knows that person (or god) whose dwelling (body) is the earth, whose sight (world) is fire , whose mind is light,--the principle of every (living) self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya said: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. This corporeal (material, earthy) person, "he is he." But tell me , Sâkalya, who is his devatâ (deity)?' Sâkalya replied: 'The Immortal .'

अध्याय २०

श्लोक 11

मन्त्र ११ [III.vIi.11] तद्वा एतदक्षरं गार्ग्य् अदृष्टं द्रष्टृश्रुतँ श्रोत्त्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ मन्तृ अविज्ञातम् विज्ञातृ नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्त्र् एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्य् आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति

mantra 11 ##[III.vIi.11]## tadvA etadakShara.n gArgy adR^iShTaM draShTR^ishruta{\m+} shrottramataM mantravij~nAtaM vij~nAtR^i mantR^i avij~nAtam vij~nAtR^i nAnyadato.asti draShTR^i nAnyadato.asti shrotR^i nAnyadato.asti mantR^i nAnyadato.asti vij~nAttr etasminnu khalvakShare gArgy AkAsha otashcha protashcheti

हिन्दी अर्थ

यहां एसा कहते है- "यह जो वाय है एकही-सा बहता है, फिर यहं जध्यध-ङढ्‌ किस प्रकार है ? उत्तर क्योंकि इसीमे यह्‌ ब ऋद्धको प्राप्त होता है, इसलिये यह अध्यध ( उ ) है ।' शाकल्य- ओंसे विशिष्ट एकप्राण हीदहै। वहाँ अधिकारमभेदसे एक ही देवके नाम, रूप, कमे, गण ओर रक्तिका शाकल्य "पृथिवी हौ जिसका आयतन है तथा अग्नि लोक ( दशन ) भोर मन ज्योति ( संकल्प-विकल्पका साधन ) हे, जो भी उस पुरुषको सम्पूणं अध्यात्म कायं-करणसमूहुका परायण जानता छ

English

'That Brahman,' O Gârgî, 'is unseen, but seeing; unheard, but hearing; unperceived, but perceiving; unknown, but knowing. There is nothing that sees but it, nothing that hears but it, nothing that perceives but it, nothing that knows but it. In that Akshara then, O Gârgî, the ether is woven, like warp and woof.'

अध्याय २०

श्लोक 11-2

मन्त्र ११ [III.ix.11] काम एव यस्याऽऽयतनँ हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवायं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।स्त्रिय इति होवाच

mantra 11 ##[III.ix.11]## kAma eva yasyA.a.ayatana{\m+} hR^idayaM loko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAyaM kAmamayaH puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devateti | striya iti hovAcha

हिन्दी अर्थ

साश्रयः, अ्र्निलोको यस्य-- संकल्पविकरपादिकायं करोति कायंकरणसंधातवान्‌ दध लोहित निष्पन्न होता है। उसीसे बीजका आश्रयभूत लोहितमय शरीर बनता है । आगेके अन्य काम एव यस्थायतन . हृदयं लोको मनो- काममयः पुरुषः स॒ एष वदेव शाकस्य तस्य का

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling is love (a body capable of sensual love), whose sight is the heart, whose mind is light.--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. This love-made (loving) person, he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'The women .'

अध्याय २०

श्लोक 12

मन्त्र १२ [III.vIi.12] सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस् तदेव बहु मन्येध्वम् यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वम् न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ततो ह वाचक्नव्युपरराम

mantra 12 ##[III.vIi.12]## sA hovAcha brAhmaNA bhagavantas tadeva bahu manyedhvam yadasmAnnamaskAreNa muchyedhvam na vai jAtu yuShmAkamimaM kashchidbrahmodyaM jeteti tato ha vAchaknavyupararAma

हिन्दी अर्थ

शाकल्य- “काम ही जिसका आयतन है, हृदय लोक है ओर मन ज्योति है, उस पुरुषको जो भी सम्पूणं आध्यात्मिक काये-करण- ७९८ बृहदारण्यकोपनिषद्‌ अध्याय ३ रूपाण्येव यस्यायतनं चश्षुछोको मनोज्योतियों स एष वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति सव्यमिति शाकल्य- “रूप ही जिसका आयतन है, चक्षु लोक दहै ओर मन ज्योति हे, जो भी उस पुरुषको सम्पूणं अध्यात्म का्ं-करणसमूटका परायण जानता हवही ज्ञाता है । है याज्ञवल्व्य तुम तो विना जाने ही

English

Then said Gargî: 'Venerable Brâhmans, you may consider it a great thing, if you get off by bowing before him. No one, I believe, will defeat him in any argument concerning Brahman.' After that Vâkaknavî held her peace.

अध्याय २०

श्लोक 12-2

मन्त्र १२ [III.ix.12] रूपाण्येव यस्याऽऽयतनम् चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवासावादित्ये पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।सत्यमिति होवाच

mantra 12 ##[III.ix.12]## rUpANyeva yasyA.a.ayatanam chakShurloko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAsAvAditye puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devateti | satyamiti hovAcha

हिन्दी अर्थ

रूपाण्येव यस्यायतनम्‌ । रूप ही जिसका आयतन है । एवासावादित्ये पूुरूषः- सर्वेषां यहं = द 1 दि रूपाणां तिशष कार्यम।दितये सूपोका जी विशिष्ट कायंहै वही आक एव यस्यायतन - न्नात्र खोको मना- श्रातिश्नुत्कः युरुषः स एष उदेव शाकस्य तस्य का शाकल्य आकाश ही जिसका आयतन हे, श्रोत्र लोक है ओर मन ज्योति है, जो भी उस पुरुषको सम्पणे अध्यात्म काये-करणसमृहका परायण जानता है, वही ज्ञाता है । है याज्ञवल्क्य ! तुम तो विना जानेही

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling are the colours, whose sight is the eye, whose mind is light,--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. That person in the sun, "he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'The True .'

अध्याय २०

श्लोक 13

मन्त्र १३ [III.ix.13] आकाश एव यस्याऽऽयतनँ श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवायँ श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।दिश इति होवाच

mantra 13 ##[III.ix.13]## AkAsha eva yasyA.a.ayatana{\m+} shrotraM loko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAya{\m+} shrautraH prAtishrutkaH puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devateti | disha iti hovAcha

हिन्दी अर्थ

आकराञ्च एव यस्पायतनमर्‌ आकाश ही जिसका आयतन य एवायं श्रोत्रे भवः श्रौत्रः, ६। जो भी यह्‌ भोत्रमे रहनेवाला मयतीति प्रातिश्रुत्कः, तस्य का प्रातिशर्क है, उसका देवता कौन तम एव॒ यस्यायतन ‡ हदयं छोको मनो- पुरुषः सं एष वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति शाकव्य- 'तम ही जिसका आयतन हि, हृदय लोकं है, मन ज्योति हे, जो भी उस पुरुषको सम्पूणं अध्यात्म कार्य-करणसमूहका परायण जानता हे, वही ज्ञाता है, याज्ञवस्क्य ! तुम तो बिना जाने ही पण्डित

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling is ether, whose sight is the ear, whose mind is light,--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. The person who hears and answers, "he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'Space.'

अध्याय २०

श्लोक 14

मन्त्र १४ [III.ix.14] तम एव यस्याऽऽयतनँ हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवायं छायामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।मृत्युरिति होवाच

mantra 14 ##[III.ix.14]## tama eva yasyA.a.ayatana{\m+} hR^idayaM loko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAyaM ChAyAmayaH puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devateti | mR^ityuriti hovAcha

हिन्दी अर्थ

तम्‌ एव यस्यायतनम्‌ । तम ¦ तम ही जिसका आयतन है । त शानरा्न्धकारः परिगृह्यते (तमः शब्दसे रात्रि आादिका अन्धकार तरह्मण ९ शङ्करमाष्याथं ८०१ देवतं तस्य निष्पत्तिकारणम्‌ रूपाण्येव यस्यायतनं चक्ु्खोको मनोज्योतिर्थो वै देव शाकस्य तस्य का देवतेस्यसुरिति होवाच शाकल्य “प ही जिसका आयतन हे, नेत्र लोक है ओर मन ज्योति हे, उस पुरुषको जो भी सम्पूणं अध्यात्म काय॑-करणसंघातका प्रायण जानता है, वही ज्ञाता है! ह याज्ञवल्क्य ! तुम तो बिना जाने

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling is darkness, whose sight is the heart, whose mind is light,--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. The shadowy person, "he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'Death.'

अध्याय २०

श्लोक 15

मन्त्र १५ [III.ix.15] रूपाण्येव यस्याऽऽयतनम् चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणं परायणम् यमात्थ य एवायमादर्शे पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्य् असुरिति होवाच

mantra 15 ##[III.ix.15]## rUpANyeva yasyA.a.ayatanam chakShurloko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNa.n parAyaNam yamAttha ya evAyamAdarshe puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devatety asuriti hovAcha

हिन्दी अर्थ

रूपाण्येव यस्यायतनम्‌ । पूवं रूप ही जिसका आयतन है साधारणानि रूपाण्युक्तानि, इह तु पहले साधारण सूप के गये है, १. मृत्यु" शब्दसे यहां ईश्वर ( अभ्याकृत ) समन्ञना चाहिये, जसा कि आप एवं ॒यस्यायतन हृदयं लोको सनो- पुरषः स एष वदेव शाकस्य तस्य का देवतेति वरुण शाकत्य-- जल ही जिसका आयतन है, हृदथ लोक है ओौर मन ज्योति हे, उस पूरुषको जो भी सम्पूणं अध्यात्म कार्य-करणसंघातका परायण जानता है, वही ज्ञाता है । है याज्ञवल्य ! तुम तो बिना जाने

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling are (bright) colours, whose sight is the eye, whose mind is light,--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. The person in the looking-glass, "he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'Vital breath' (asu).

अध्याय २०

श्लोक 16

मन्त्र १६ [III.ix.16] आप एव यस्याऽऽयतनँ हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवायमप्सु पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।वरुण इति होवाच

mantra 16 ##[III.ix.16]## Apa eva yasyA.a.ayatana{\m+} hR^idayaM loko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAyamapsu puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devateti | varuNa iti hovAcha

हिन्दी अर्थ

९ प्राणहरा वर्षण करनेपर ही आदर्थादि प्रतिविम्ब ग्रहण करनेके योग्य होते है; इसलिये असुको भरतिविम्बसंज्ञक पुरुषकी निष्पत्तिका कारण बतलाना आप एव यस्य॒ श्रयतनम्‌ । जल हौ जिसका आयतन है । रेत एवं यस्यायतन हृदयं खोको मनोज्योतिर्यो परुषः स एष वदेव शाकल्य तस्य का देवतेति पजा- शाकल्य-- वीयं ही जिसका आयतन है, हृदय लोक है ओर मन ज्योतिदहे, जो भी उस पुरुषको सम्परणं अध्यात्म कायं-करणसंघातका ङ्ग परायण जानता है, वही ज्ञाता है । है याज्ञवल्क्य ! तुम तो बिना जाने

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling is water, whose sight is the heart, whose mind is light,--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. The person in the water, "he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'Varuna.'

अध्याय २०

श्लोक 17

मन्त्र १७ [III.ix.17] रेत एव यस्याऽऽयतनँ हृदयं लोको मनो ज्योतिर् यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याऽऽत्मनः परायणँ, परायणम् स वै वेदिता स्याद् याज्ञवल्क्य ।वेद वा अहं तं पुरुषँ सर्वस्याऽऽत्मनः परायणम् परायणम् यमात्थ य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति ।प्रजापतिरिति होवाच

mantra 17 ##[III.ix.17]## reta eva yasyA.a.ayatana{\m+} hR^idayaM loko mano jyotir yo vai taM puruShaM vidyAtsarvasyA.a.atmanaH parAyaNa{\m+}, parAyaNam sa vai veditA syAd yAj~navalkya | veda vA ahaM taM puruSha{\m+} sarvasyA.a.atmanaH parAyaNam parAyaNam yamAttha ya evAyaM putramayaH puruShaH sa eSha vadaiva shAkalya tasya kA devateti | prajApatiriti hovAcha

हिन्दी अर्थ

१. वापी एवं क्रुपादिसे पिया हृञा जल जो शरीरमे मूत्रादि संघातको करता है वह वरुणसे ही होता है। रश्मियोद्ारा पृथिवीपर गिरा हुआ जल (वरुण शब्दसे कहा जाता है; क्योंकि वह॒ सूंकिरणोसे पृथिवीपर गिरनेवारा जल दी वस्थित एकैको देवः प्राणमेद एक-एक देवता ही अपनेको देवलोक ओर पुरुषभेदसे' तीन-तीन , „ „ वल्वयने कहा! त्वां स्विद्‌ इसमे ल्क्यः । त्वा स्वादात्‌ वतक, । स्विद्‌" यह्‌ निपात वितकं अर्थम इमे नं ब्राह्मणाः, अङ्गारावत्त- है, निश्चय दौ इन ब्राह्मणोने तुमह

English

Sâkalya said: 'Whosoever knows that person whose dwelling is seed, whose sight is the heart, whose mind is light,--the principle of every self, he indeed is a teacher, O Yâgñavalkya.' Yâgñavalkya replied: 'I know that person, the principle of every self, of whom thou speakest. The filial person, "he is he." But tell me, Sâkalya, who is his devatâ?' Sâkalya replied: 'Pragâpati.'

अध्याय २०

श्लोक 18

मन्त्र १८ [III.ix.18] शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यस् त्वाँ स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति

mantra 18 ##[III.ix.18]## shAkalyeti hovAcha yAj~navalkyas tvA{\m+} svidime brAhmaNA a~NgArAvakShayaNamakratA3 iti

हिन्दी अर्थ

देवता रौर प्रतिष्ठासहित दिशाग्रोके ज्ञानकी प्रतिज्ञा पञ्ारानां ब्राह्मणानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति "हे याज्ञवल्क्य !' एेसा शाकल्यने कहा, यह्‌ जो तुम इन कुरुपाच्राल- देशीय ब्राह्मणोपर आक्षेप करते होसो क्या तुम ब्रह्मवेत्ता हो-रेसौ समभाकर करते हो ? याज्ञवल्क्य- मेरा ब्रह्यज्ञान यह है कि भं = कि कहा, तुमने जो यह कुरुपाच्चाल- + देशीय त्ब्राह्मणोंका अतिवाद-अति- नत्यवादीः-अरलयुक्तवानसि-स्वयं'माषण (आशक्षेपद्वारा तिरस्कारः) क्रिया

English

Yâgñavalkya said: 'Sâkalya, did those Brâhmanas (who themselves shrank from the contest) make thee the victim ?' Sâkalya said: 'Yâgñavalkya, because thou hast decried the Brâhmanas of the Kuru-Pañkâlas, what Brahman dost thou know?'

अध्याय २०

श्लोक 19

मन्त्र १९ [III.ix.19] याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो यदिदं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणानत्यवादीः किं ब्रह्म विद्वानिति ।दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति ।यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः

mantra 19 ##[III.ix.19]## yAj~navalkyeti hovAcha shAkalyo yadidaM kurupa~nchAlAnAM brAhmaNAnatyavAdIH kiM brahma vidvAniti | disho veda sadevAH sapratiShThA iti | yaddisho vettha sadevAH sapratiShThAH

हिन्दी अर्थ

है कि थये स्वयं भयग्रस्त हौनेके कारण तुम्हुं अगारे निकालनेका चिमटा बनाये हुए है" सो क्या तुम देवता ग्रौर प्रतिष्ठासटहित पूरवदिशाका वर्णन इस पुवदिशायें तुम किस देवतासे युक्तं हो ? याज्ञवल्क्य -- "वही में आदिय ( सूयं ) देवतावाला हं + शाकल्य "वह॒ आदित्य किसे परहिष्ठित है १ याज्ञवल्क्य नेत्रमे शाकल्य नेत्र किसमें प्रतिष्ठित

English

Yâgñavalkya said: 'I know the quarters with their deities and their abodes.' Sâkalya said: 'If thou knowest the quarters with their deities and their abodes,

अध्याय २०

श्लोक 20

मन्त्र २० [III.ix.20] किन्देवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीत्य् आदित्यदेवत इति ।स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति ।चक्षुषीति ।कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति।रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।इति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 20 ##[III.ix.20]## kindevato.asyAM prAchyAM dishyasIty Adityadevata iti | sa AdityaH kasminpratiShThita iti | chakShuShIti | kasminnu chakShuH pratiShThitamiti| rUpeShviti chakShuShA hi rUpANi pashyati | kasminnu rUpANi pratiShThitAnIti | iti hR^idaya iti hovAcha hR^idayena hi rUpANi jAnAti hR^idaye hyeva rUpANi pratiShThitAni bhavantIty evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

किम्देवतः का देवतास्य तव ुषास्ते, इहैव तद्धतस्तां तां अर्थात्‌ दिशास्वरूपमें स्थित हृए द्वारा वह प्रयुक्त होता हि, उन्होने अपनेको ग्रहण करनेके लिये ही चक्षुको उत्पन्न किया है । अतः देवता ग्रौर प्रतिष्ठाके सित दक्षिण दिशाका वर्णन प्रतिष्ठित इति दक्षिणायामिति करिमन्ु दक्षिणा प्रतिष्ठि- ८१० चृहदारण्यकोपनिषद्‌ मध्याय ३

English

'Which is thy deity in the Eastern quarter?' Yâgñavalkya said: 'Âditya (the sun).' Sâkalya said: 'In what does that Âditya abide?' Yâgñavalkya said: 'In the eye.' Sâkalya said: 'In what does the eye abide?' Yâgñavalkya said: 'In the colours, for with the eye he sees the colours.' Sâkalya said: 'And in what then do the colours abide?' Yâgñavalkya said: 'In the heart , for we know colours by the heart, for colours abide in the heart .' Sâkalya said: 'So it is indeed, O Yâgñavalkya.'

अध्याय २०

श्लोक 21

मन्त्र २१ [III.ix.21] किन्देवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।यमदेवत इति ।स यमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति ।यज्ञ इति ।कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति।दक्षिणायामिति ।कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धत्ते ऽथ दक्षिणां ददाति श्रद्धायाँ ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति भवति इति कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति हृदय इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 21 ##[III.ix.21]## kindevato.asyAM dakShiNAyAM dishyasIti | yamadevata iti | sa yamaH kasminpratiShThita iti | yaj~na iti | kasminnu yaj~naH pratiShThita iti. dakShiNAyAmiti | kasminnu dakShiNA pratiShThiteti shraddhAyAmiti yadA hyeva shraddhatte .atha dakShiNAM dadAti shraddhAyA{\m+} hyeva dakShiNA pratiShThiteti bhavati iti kasminnu shraddhA pratiShThiteti hR^idaya iti hovAcha hR^idayena hi shraddhAM jAnAti hR^idaye hyeva shraddhA pratiShThitA bhavatIty evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

दिश्यसीति पूववत्‌ । दक्षिणायां असि' इस वाक्यका अथं परूदवत्‌ दिशि का देवता तत्र १ यमदेवत सममना चाहिये । अर्थात्‌ दक्षिण ५६ † दिशा तुम्हारा कौन देवता है ? किन्देवतोऽस्यां प्रतीच्यां “इस पश्चिम ॒दिशामें तुम किस देवता मम । स वरुणः कस्मिन्‌ मरा अधिष्ठावृदेव वरुण ह ।' वहं हि (जलमेः- क्योंकि वरुण ज देवता श्रौर्‌ प्रतिष्ठाके सहित उत्तर दिलाका वणंन

English

Sâkalya said: 'Which is thy deity in the Southern quarter?' Yâgñavalkya said: 'Yama.' Sâkalya said: 'In what does that Yama abide?' Yâgñavalkya said: 'In the sacrifice.' Sâkalya said: 'In what does the sacrifice abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Dakshinâ (the gifts to be given to the priests).' Sâkalya said: 'In what does the Dakshinâ abide?' Yâgñavalkya said: 'In Sraddhâ (faith), for if a man believes, then he gives Dakshinâ, and Dakshinâ truly abides in faith.' Sâkalya said: 'And in what then does faith abide?' Yâgñavalkya said: 'In the heart, for by the heart faith knows, and therefore faith abides in the heart.' Sâkalya said: 'So it is indeed, O Yâgñavalkya.'

अध्याय २०

श्लोक 22

मन्त्र २२ [III.ix.22] किन्देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति ।वरुणदेवत इति ।स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इत्य् अप्स्विति ।कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठितेति इति रेतसीति ।कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितेति इति हृदय इति तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर् हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 22 ##[III.ix.22]## kindevato.asyAM pratIchyAM dishyasIti | varuNadevata iti | sa varuNaH kasmin pratiShThita ity apsviti | kasminnvApaH pratiShThiteti iti retasIti | kasminnu retaH pratiShThiteti iti hR^idaya iti tasmAdapi pratirUpaM jAtamAhur hR^idayAdiva sR^ipto hR^idayAdiva nirmita iti hR^idaye hyeva retaH pratiShThitaM bhavatIty evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

“इस उत्तर दिशामे तुम किस देवतावाले हो ?' याज्ञवस्क्य-- सोमदेवतावाला हं शाकल्य -- वह सोम किसमे प्रतिष्ठित है ? याज्ञवल्क्य "क्षामे ।' शाकल्य दीक्षा किसमे प्रतिष्ठित है ? कारणभ्रेषे कायभरेषो मा भूदिति; इस उत्तर दिशामें तुम कौन हू" सोम" इस शब्दसे सोमलता ओर सोमदेवताको एक मानकर

English

Sâkalya said: 'Which is thy deity in the Western quarter?' Yâgñavalkya said: 'Varuna.' Sâkalya said: 'In what does that Varuna abide?' Yâgñavalkya said: 'In the water.' Sâkalya said: 'In what does the water abide?' Yâgñavalkya said: 'In the seed.' Sâkalya said: 'And in what does the seed abide?' Yâgñavalkya said: 'In the heart. And therefore also they say of a son who is like his father, that he seems as if slipt from his heart, or made from his heart; for the seed abides in the heart.' Sâkalya said: 'So it is indeed, O Yâgñavalkya.'

अध्याय २०

श्लोक 23

मन्त्र २३ [III.ix.23] किन्देवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।सोमदेवत इति ।स सोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति ।दीक्षायामिति ।कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति इति हृदय इति होवाच हृदयेन हि सत्यं जानाति हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीत्य् एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य

mantra 23 ##[III.ix.23]## kindevato.asyAmudIchyAM dishyasIti | somadevata iti | sa somaH kasminpratiShThita iti | dIkShAyAmiti | kasminnu dIkShA pratiShThiteti satya iti tasmAdapi dIkShitamAhuH satyaM vadeti satye hyeva dIkShA pratiShThiteti kasminnu satyaM pratiShThitamiti iti hR^idaya iti hovAcha hR^idayena hi satyaM jAnAti hR^idaye hyeva satyaM pratiShThitaM bhavatIty evamevaitad yAj~navalkya

हिन्दी अर्थ

देवता श्रौर प्रतिष्ठके सित ध्रुवा दिश्ाका वर्णन "इस ध्र वा दिशामें तुम कौन देवतावाले हो ?' याज्ञवल्क्य "वह॒ अग्नि किसमं प्रतिष्ठित है?" याज्ञवल्क्य-- "वाकम ” शाकव्य-- वान्‌ किषमें प्रतिष्ठित है ?' ऊर्ध्वायां हि प्रकालभूयस्त्वम्‌ इस ध्र्‌ःवा दिशामे तुम कौन देवतावाले हो ?' मेरके चारों ओर

English

Sâkalya said: 'Which is thy deity in the Northern quarter?' Yâgñavalkya said: 'Soma.' Sâkalya said: 'In what does that Soma abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Dîkshâ .' Sâkalya said: 'In what does the Dîkshâ abide?' Yâgñavalkya said: 'In the True; and therefore they say to one who has performed the Dîkshâ, Speak what is true, for in the True indeed the Dîkshâ abides.' Sâkalya said: 'And in what does the True abide?' Yâgñavalkya said: 'In the heart, for with the heart do we know what is true, and in the heart indeed the True abides.' Sâkalya said: 'So it is indeed, O Yâgñavalkya.'

अध्याय २०

श्लोक 25

मन्त्र २४ किन्देवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीत्य् अग्निदेवत इति ।सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति भवति इति वाचीति ।कस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठितेति हृदय इति ।कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितमिति ओम्

mantra 24 ##[III.ix.24]## kindevato.asyAM dhruvAyAM dishyasIty agnidevata iti | so.agniH kasminpratiShThita iti bhavati iti vAchIti | kasminnu vAkpratiShThiteti hR^idaya iti | kasminnu hR^idayaM pratiShThitamiti om.##bhavati iti mantra 25 ##[III.ix.25]## ahalliketi hovAcha yAj~navalkyo yatraitadanyatrAsmanmanyAsai | yaddhyetadanyatrAsmatsyAch ChvAno vainadadyur vayA{\m+}si vainadvimathnIranniti

हिन्दी अर्थ

आत्मभूत थं। जो रूप था,वह्‌ पूव दिशाके सहित याज्ञवल्क्यका हृदय- केवल कर्म, पत्ोत्पादनरूप कमं हदय ग्रौर शरीरका भ्रन्योन्याश्चयत्व अहच्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो यत्रेतदन्य- नास्मन्मन्यासे य द्धे तदन्यत्रास्मतस्याच्छ्वानो वेन- समय तुम इसे अलग मानते हो, उस तो इसे कुत्ते खा जाय, अथव ' एेसा सम्बोधन करके कटहा-“जिस

English

Sâkalya said: 'Which is thy deity in the zenith?' Yâgñavalkya said: 'Agni.' Sâkalya said: 'In what does that Agni abide.' Yâgñavalkya said: 'In speech.' Sâkalya said: 'And in what does speech abide Yâgñavalkya said: 'In the heart.' Sâkalya said: 'And in what does the heart abide?'

अध्याय २०

श्लोक 26

मन्त्र २६ [III.ix.26] कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ ‍ स्थ इति ।प्राण इति ।कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इत्य् अपान इति ।कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।व्यान इति ।कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इत्य् उदान इति ।कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।समान इति ।स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यते ऽशीर्यो न हि शीर्यते ऽसङ्गो न हि सज्यते ऽसितो न व्यथते न रिष्यत्य् एतान्यष्टावायतनान्य् अष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।स यस्तान्पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।तँ ह न मेने शाकल्यस् तस्य ह मूर्धा विपपात अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुर् अपजह्रुर् k अपि ह अस्य परिमोषिणस् अस्थीनि अन्यन्मन्यमानाः

mantra 26 ##[III.ix.26]## kasminnu tvaM chAtmA cha pratiShThitau {} stha iti | prANa iti | kasminnu prANaH pratiShThita ity apAna iti | kasminnvapAnaH pratiShThita iti | vyAna iti | kasminnu vyAnaH pratiShThita ity udAna iti | kasminnUdAnaH pratiShThita iti | samAna iti | sa eSha neti netyAtmA.agR^ihyo na hi gR^ihyate .ashIryo na hi shIryate .asa~Ngo na hi sajyate .asito na vyathate na riShyaty etAnyaShTAvAyatanAny aShTau lokA aShTau devA aShTau puruShAH | sa yastAnpuruShAnniruhya pratyuhyAtyakrAmat taM tvaupaniShadaM puruShaM pR^ichChAmi | taM chenme na vivakShyasi mUrdhA te vipatiShyatIti | ta{\m+} ha na mene shAkalyas tasya ha mUrdhA vipapAta api hAsya parimoShiNo.asthInyapajahrur apajahrur ##k ## api ha asya parimoShiNas asthIni anyanmanyamAnAH

हिन्दी अर्थ

अहरिरकेति होवाच यान्- जो दिनमें छोन हो जाता है वह अहल्लिक वर्कथः, नामान्तरेण सम्बोधनं अर्थात्‌ प्रेतवाची अन्य नामसे सम्बोधन किया । जिस समय यह्‌ हदय-इस शरीरका आत्मा हमसे अन्यत्र किसी देशान्तरमें रहता है- समानपर्यन्त शरीरादिकी प्रतिष्ठा तथा म्रात्मस्वरूपका वणन श्रौर शाकल्यका शिरःपतन शाकल्य इस प्रकार तुमने

English

Sâkalya said: 'And in what dost thou (thy body) and the Self (thy heart) abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Prâna (breath).' Sâkalya said: 'In what does the Prâna abide?' Yâgñavalkya said: In the Apâna (down-breathing) .' Sâkalya said: 'In what does the Apâna abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Vyâna (back-breathing ) .' Sâkalya said: 'In what does the Vyâna-abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Udâna (the out-breathing) .' Sâkalya said: 'In what does the Udâna abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Samâna . That Self (âtman) is to be described by No, no ! He is incomprehensible, for he cannot be (is not) comprehended; he is imperishable, for he cannot perish; he is unattached, for he does not attach himself; unfettered, he does not suffer, he does not fail.'

अध्याय २०

श्लोक 27

मन्त्र २७ [III.ix.27] अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान्वा वः पृच्छामीति ।ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः

mantra 27 ##[III.ix.27]## atha hovAcha brAhmaNA bhagavanto yo vaH kAmayate sa mA pR^ichChatu sarve vA mA pR^ichChata yo vaH kAmayate taM vaH pR^ichChAmi sarvAnvA vaH pR^ichChAmIti | te ha brAhmaNA na dadhR^iShuH

हिन्दी अर्थ

तुम (शरीर ) ओर आत्मा ( हृदय ) किसमें प्रतिष्ठत हो ॥' याज्ञवल्क्य- श्राणमें ।' शाकल्य श्राण किसने प्रतिष्ठित है? अपाने ।' अपान किसे प्रतिष्ठित है ? 'व्यानमें । ध्यान किसमं याज्ञवल्व्यका सभासदोको प्रदन करनेके लिये श्रामन्व्रण यस्थ नेति नेतीत्यन्यप्रतिषेध- जिस ब्रह्मका (तेति-नेति" इष दारेण ब्रह्मणो निर्देशः कृतः, प्रकार अन्य पदाथि प्रतिषेषद्रारा किर याज्ञवल्वयने कहा, शून्य ब्राह्मणगण ! आपमैसे जिसको इच्छा हो वह मुमे प्रन करे, अथवा आप सभौ मुभे प्रशन करे, इसी प्रकार आपेसे जिसकी इच्छा हो, उससे मेँ प्रन करता हँ या आप सभीसे मे

English

Then Yâgñavalkya said: 'Reverend Brâhmanas, whosoever among you desires to do so, may now question me. Or question me, all of you. Or whosoever among you desires it, I shall question him, or I shall question all of you. But those Brâhmanas durst not (say anything).

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

पिछलाअध्याय 19Adhyāya 19अगलाअध्याय 21Adhyāya 21
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 20
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.