Brihadaranyaka Upanishad· Bṛhadāraṇyakopaniṣad
8
अध्याय 8 / 45

Adhyāya 8

4 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ4 श्लोक

अध्याय ८

श्लोक 1

॥ द्वितीयं ब्राह्मणम् मन्त्र १ [II.I.1] यो ह वै शिशुँ साधानँ सप्रत्याधानँ सस्थूणँ सदामं वेद सस्थूणम् सदामम् वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्ध्य् अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस् तस्येदमेवाऽऽधानम् इदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणाऽन्नं दाम

|| dvitIyaM brAhmaNam mantra 1 ##[II.I.1]## yo ha vai shishu{\m+} sAdhAna{\m+} sapratyAdhAna{\m+} sasthUNa{\m+} sadAmaM veda sasthUNam sadAmam veda sapta ha dviShato bhrAtR^ivyAnavaruNaddhy ayaM vAva shishuryo.ayaM madhyamaH prANas tasyedamevA.a.adhAnam idaM pratyAdhAnaM prANaH sthUNA.annaM dAma

हिन्दी अर्थ

लोकत्रयकी प्राप्निके साधन तथा देवलोककी उक्कृष्टताका वणन इस प्रकार हैववित्त ओर विद्या- अथ मनुष्यलोक, पिद्लोक ओर देवलोक-ये हौ तीन लोक हँ । वह यह्‌ मनुष्यलोक पुत्रके हारा ही जीता जा सकता है, किसी अन्य करम॑से नटीं । तथा पिदृलोक कम॑ंसे ओर देवलोक विद्यासे जीते जा सकते है । अथेति वाक्योपन्यासाथं; ! अथः यह शब्द वाक्या र्भके निश्वपाथक है । शाल्चोक्त साधनसे 4 प्राप्न होते योग्य तीन दही लोक है

English

Verily he who knows the babe with his place , his chamber , his post , and his rope , he keeps off the seven relatives who hate him. Verily by the young is meant the inner life, by his place this (body) , by his chamber this (head), by his post the vital breath, by his rope the food.

अध्याय ८

श्लोक 2

मन्त्र २ [II.I.2] तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अक्षँल्लोहिन्यो राजयस् ताभिरेनँ रुद्रोऽन्वायत्तो ऽथ या अक्षन्नापस् ताभिः पर्जन्यो या कनीनका तयाऽऽदित्यो यत्कृष्णं, तेनाग्निर् यच्छुक्लं तेनेन्द्रो ऽधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता द्यौरुत्तरया ।नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद

mantra 2 ##[II.I.2]## tametAH saptAkShitaya upatiShThante tadyA imA akSha{\m+}llohinyo rAjayas tAbhirena{\m+} rudro.anvAyatto .atha yA akShannApas tAbhiH parjanyo yA kanInakA tayA.a.adityo yatkR^iShNaM, tenAgnir yachChuklaM tenendro .adharayainaM vartanyA pR^ithivyanvAyattA dyauruttarayA | nAsyAnnaM kShIyate ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

सम्प्रत्तिकमं ग्रौर उसका परिणाम कर्माथंत्यान्न प्रथकपाधनमिति विद्यकमंणोलोंकजयहेतुसं अव सम्प्रत्ति कही जात्ती है- जब पिता यह समता है किमे परनेवाला हँ तो वह पुवसे कहता है -ततु ब्रह्य है, तु यज्ञ है, तु लोक है ।" वह पूत्र बदलेमे कहता है-मै बह्म ह, मे यज्ञ हु, मे लोक हं जो कुं त्तिरिति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो पारसम्प्रद्‌नं कोत्यनेन प्रकारेण कमं त्तस्मिन्काले कतेव्यम्‌ १

English

Then the seven imperishable ones approach him. There are the red lines in the eye, and by them Rudra clings to him. There is the water in the eye, and by it Parganya clings to him. There is the pupil, and by it Âditya (sun) clings to him, There is the dark iris, and by it Agni clings to him. There is the white eye-ball, and by it Indra, clings to him. With the lower eye-lash the earth, with the upper eye-lash the heaven clings to him. He who knows this, his food does never perish.

अध्याय ८

श्लोक 3

मन्त्र ३ [II.I.3] तदेष श्लोको भवति ।अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस् तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् ।तस्याऽऽसत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छिरः शरीरस् एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः ।तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपमिति प्राणा वै यशो निहितं विश्वरूपम् प्राणानेतदाह ।तस्याऽऽसत ऋषयः सप्त तीर इति प्राणा वा ऋषयः प्राणाणेतदाह ।वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति वाग्घ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते

mantra 3 ##[II.I.3]## tadeSha shloko bhavati | arvAgbilashchamasa Urdhvabudhnas tasminyasho nihitaM vishvarUpam | tasyA.a.asata R^iShayaH sapta tIre vAgaShTamI brahmaNA saMvidAneti | arvAgbilashchamasa Urdhvabudhna itIdaM tachChiraH sharIras eSha hyarvAgbilashchamasa UrdhvabudhnaH | tasminyasho nihitaM vishvarUpamiti prANA vai yasho nihitaM vishvarUpam prANAnetadAha | tasyA.a.asata R^iShayaH sapta tIra iti prANA vA R^iShayaH prANANetadAha | vAgaShTamI brahmaNA saMvidAneti vAgghyaShTamI brahmaNA saMvitte

हिन्दी अर्थ

सिवा पुत्रके समान किसी व्यापा रान्तरकी अपेक्षासे लोकजयके हेतु कमं कियादहै पसे उस पितामेये सम्प्रत्तिक्मकतमिं वागादि प्राणोके ग्रावेलका प्रकार पाड्तकर्मणो मोक्षा- चैनमित्यादि । स्वयमेव । अत्र केचिह्ावद्‌काः पृथिवी ओर अग्नसे इसमे हैवी वाक्का आवेश होता है । हैवी वाक्‌ वही हे, जिससे पुरुष जो-जो मी बोलता है, वही-वही हो जाता हे

English

On this there is this Sloka:

अध्याय ८

श्लोक 4

मन्त्र ४ [II.I.4] इमावेव गोतमभरद्वाजाव् अयमेव गोतमो ऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रो ऽयं जमदग्निर् इमावेव वसिष्ठकश्यपाव् अयमेव वसिष्ठो ऽयं कश्यपो वागेवात्रिर् वाचा ह्यन्नमद्यते ऽत्तिर्ह वै नामैतद्यदत्रिरिति ।सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद

mantra 4 ##[II.I.4]## imAveva gotamabharadvAjAv ayameva gotamo .ayaM bharadvAja imAveva vishvAmitrajamadagnI ayameva vishvAmitro .ayaM jamadagnir imAveva vasiShThakashyapAv ayameva vasiShTho .ayaM kashyapo vAgevAtrir vAchA hyannamadyate .attirha vai nAmaitadyadatririti | sarvasyAttA bhavati sarvamasyAnnaM bhavati ya evaM veda

हिन्दी अर्थ

पृथिव्ये पृथिव्याःच एन्‌ च पृथिवी ओर अग्निसे इस सम्प्रति. हैवी अधिहैवात्मिका वानं त कम करनेवालेने देवीति देविक वाकूका आवेश होता है। दिक्दचैनमादित्याच् हैवं भन आविदति तद्र देवं द्युलोक ओर आदित्यसे इसमे देव मनका आवेशा हौ जाता है । हैव मन वहौ है, जिससे यहं आनन्दी ही होता है, कभी शोक नहीं देबश्चनमादिव्यच्च द्वं मन्‌ क च इसमें

English

These two (the two ears) are the Rishis Gautama and Bharadvâga; the right Gautama, the left Bharadvâga. These two (the eyes) are the Rishis Visvâmitra and Gamadagni; the right Visvâmitra, the left Gamadagni. These two (the nostrils) are the Rishis Vasishtha and Kasyapa; the right Vasishtha, the left Kasyapa. The tongue is Atri, for with the tongue food is eaten, and Atri is meant for Atti, eating. He who knows this, becomes an eater of everything, and everything becomes his food.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brihadaranyaka Upanishad — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.