Chandogya Upanishad· Chāndogyopaniṣad
73
अध्याय 73 / 154

Adhyāya 73

10 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ10 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.1

॥ प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानाँ रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः

|| prajApatirlokAnabhyatapatteShAM tapyamAnAnA{\m+} rasAnprAvR^ihadagniM pR^ithivyA vAyumantarikShAtAdityaM divaH

हिन्दी अर्थ

द्विरुक्ति कर्मकी समापिके स्यि है पा्चालोक्षी समामे श्वेतकेतु युभु्च॒पुर्षोके वैराग्यके स्थि ¦ ब्र्मासे रेकर स्तम्बपर्यन्त संसारी

English

Pragâpati brooded over the worlds, and from them thus brooded on he squeezed out the essences, Agni (fire) from the earth, Vâyu (air) from the sky, Âditya (the sun) from heaven.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.2

स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाँ रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूँषि सामान्यादित्यात्

sa etAstisro devatA abhyatapattAsAM tapyamAnAnA{\m+} rasAnprAvR^ihadagnerR^icho vAyoryajU{\m+}Shi sAmAnyAdityAt

हिन्दी अर्थ

आरुणिका पुत्र उवेतकेतु पच्चारुदेशीय रोगोकी समामे आय । उससे जीवरुके पुत्र प्रवाहणने कह¡--ह कुमार ! क्या पिताने त रिक्षा दौ है । इसपर उसने कहा, भगवन्‌ ! १ ॥ तं दोवाच--यश्चटुि्टोऽसि, उसने उससे कदा--थदि कच ' रिक्षा दी गयी है तो-- “वया तुञ्े मालस है कि इस लोकसे जानेपर प्रना कहां जातौ हे ¢ इवेतकेतु-- “भगवन्‌ । नहीं ॥ प्रवाहण क्या तू जानता है कि वह फिर इस रकम कैसे आती है खेतकेतु-- नही,

English

He brooded over these three deities, and from them thus brooded on he squeezed out the essences, the Rik verses from Agni, the Yagus verses from Vâyu, the Sâman verses from Âditya.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.3

स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः

sa etAM trayIM vidyAmabhyatapattasyAstapyamAnAyA rasAnprAvR^ihadbhUrityR^igbhyo bhuvariti yajurbhyaH svariti sAmabhyaH

हिन्दी अर्थ

वेत्थ यदितोऽस्माघ्नोकादधि क्यात्‌ जानता है फि.यहसि ऊष्वं॑ चलना अयन्ति = रोकसे परे प्रजा कहां जाती है? तात्पर्यं यह है कि क्या तञ वेस्थ यथासौ खोको न संपूर्यत ३ इति न भगव

English

He brooded over the threefold knowledge (the three Vedas), and from it thus brooded on he squeezed out the essences, the sacred interjection Bhûs from the Rik verses, the sacred interjection Bhuvas from the Yagus verses, the sacred interjection Svar from the Sâman verses.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.4

तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टँ संदधाति

tadyadR^ikto riShyedbhUH svAheti gArhapatye juhuyAdR^ichAmeva tadrasenarchAM vIryeNarchAM yaj~nasya viriShTa{\m+} saMdadhAti

हिन्दी अर्थ

प्रवाहण (तुञ्े मादम है, यह पितृलोक भरता क्यौ नही ¢ (धेतकेतु-) भगवन्‌ नही ॥ प्रवाहण कया तू जानता है पोचवीं आहुतिके हवन कर दिये जानेप्र आप ८ सोमधृतादि रस ) शुर वेत्थ यथासो रोकः पितु- च्या तू जानता है कि यह सम्बन्धी यं पराप्य पुनरावर्तन्ते, पितृगणतम्बन्धी कोक, निसे श्राप मिः भद्रि होकर फिर लोट आते है, बहर्ती ग्रवाहणसते पराभूत अ अपने पिताके पास आना

English

If the sacrifice is injured from the Rig-Veda side, let him offer a libation in the Gârhapatya fire, saying, Bhûh, Svâha! Thus does he bind together and heal, by means of the essence and the power of the Rik verses themselves, whatever break the Rik sacrifice may have suffered.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.5

स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टँ संदधाति

sa yadi yajuShTo riShyedbhuvaH svAheti dakShiNAgnau juhuyAdyajuShAmeva tadrasena yajuShAM vIryeNa yajuShAM yaj~nasya viriShTa{\m+} saMdadhAti

हिन्दी अर्थ

“तो फिर तू अपनेको शे रिक्षा दी गयी ड, पसा करो बोक्ता था १ जो इन बातोको नहीं जानता वह अपनेको रिष्ित कैसे कह सकता ह ¢ तव वह त्रस्त होकर जपने पिताके स्थानपर आया ओर उससे अथैवमक्ञः सन्किमनु कस्मा- तो र इस भकार अज्ञ होने- ्वमनुशिषटोऽस्मीस्यवो चथा उक्त- ए भी तूने शु शिक्षा दी गयी हैः ृ्टान्य्थजातानि न विद्यान्न ई मेपू हरे तोश ची

English

If the sacrifice is injured from the Yagur-veda side, let him offer a libation in the Dakshina fire, saying, Bhuvah, Svâhâ! Thus does he bind together and heal, by means of the essence and the power of the Yagus verses themselves, whatever break the Yagus sacrifice may have suffered.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.6

अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति

atha yadi sAmato riShyetsvaH svAhetyAhavanIye juhuyAtsAmnAmeva tadrasena sAmnAM vIryeNa sAmnAM yaj~nasya viriShTaM saMdadhAti

हिन्दी अर्थ

यथाहमेषां नेकथन वेद्‌ यदयहभिभानवेदिष्यं कथं ते “उस क्षत्रियनन्धुन सुकषसे पाँच प्रक पठे थे; कितु में उनमेते एकका भी विवेचन नहीं कर सका ' उश्तने कहा-- तुमने उस समय (भति दी ) जसे य भरन शङ घुनाये है उनमेसे मे एकको भी नह पञ्च पश्चसंख्याकान्प्ररनान्‌ शराजन्यवन्धुने-राजन्य (क्षत्रि राजन्यबन्धू राजन्या वन्धवो- रोग ) जिसके बर्‌ हो राजन्यबन्धुः कहते है भरा

English

If the sacrifice is injured by the Sâma-veda side, let him offer a libation in the Âhavanîya fire, saying, Svah, Svâhâ! Thus does he bind together and heal, by means of the essence and the power of the Sâman verses themselves, whatever break the Sâman sacrifice may have suffered.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.7

तद्यथा लवणेन सुवर्णँ संदध्यात्सुवर्णेन रजतँ रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसँ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा

tadyathA lavaNena suvarNa{\m+} saMdadhyAtsuvarNena rajata{\m+} rajatena trapu trapuNA sIsa{\m+} sIsena lohaM lohena dAru dAru charmaNA

हिन्दी अर्थ

तव उक्त पिताने कहा--हे जञेसे ये प्रन मुञ्चसे कहे है उससे मे एकका भी विवेचन नहीं कर पिता-पुत्रकना प्रवाहणके पास आन इत्युक्त्वा-- पसा कहकर-- अकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तदोवाच मानुषस्य

English

As one binds (softens) gold by means of lavana (borax), and silver by means of gold, and tin by means of silver, and lead by means of tin, and iron (loha) by means of lead, and wood by means of iron, or also by means of leather,

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.8

एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टँ संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति

evameShAM lokAnAmAsAM devatAnAmasyAstrayyA vidyAyA vIryeNa yaj~nasya viriShTa{\m+} saMdadhAti bheShajakR^ito ha vA eSha yaj~no yatraivaMvidbrahmA bhavati

हिन्दी अर्थ

तव वह गौतम राजाके स्थानपर आया । राजान अपने यहाँ अये हुष उसफी पूजा की । दूसरे दिन परात.कारु होते ही रानके समां पहुंचनेपर वह गौतम उसके पास गया । उसने उससे कहा-£ देणां चकार कृतवान्‌ । स॒च परेयुः प्रातःकाले समभागे सभां वह॒ गौतम-गोत्रोखत्न सुगि उस गौतमने कहा-- है राजन्‌ । यह॒ मनुष्यसम्बन्धी घन तुम्हारे अर्थात्‌ मेरे पुत्रके प्रति जो पच

English

Thus does one bind together and heal any break in the sacrifice by means of (the Vyâhritis or sacrificial interjections which are) the essence and strength of the three worlds, of the deities, and of the threefold knowledge. That sacrifice is healed in which there is a Brahman priest who knows this.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.9

एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदँ ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति

eSha ha vA udakpravaNo yaj~no yatraivaMvidbrahmA bhavatyevaMvida{\m+} ha vA eShA brahmANamanugAthA yato yata Avartate tattadgachChati

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार दुखी हुए उस राजा- ने न्नाह्मणका प्रत्याख्यान नहीं करना ब्राह्मणं मन्वानो न्यायेन विद्या चाये" यह मानते हुए तथा “विदया- उसे "यहाँ चिरकार्तक रहो" ेसी आज्ञा दी, ओर उससे कदा- शे गोतम निस प्रकार तुमने युक्षसे कहा है उससे त॒म यहं समज्ञो कि पूर्वकारमे तमसे परे यद विदा ब्राह्मणोके पास नहीं गयी

English

That sacrifice is inclined towards the north (in the right way) in which there is a Brahman priest who knows this. And with regard to such a Brahman priest there is the following Gâthâ : 'Whereever it falls back, thither the man goes,'--viz. the Brahman only, as one of the Ritvig priests. 'He saves the Kurus as a mare' (viz. a Brahman priest who knows this, saves the sacrifice, the sacrificer, and all the other priests). Therefore let a man make him who knows this his Brahman priest, not one who does not know it, who does not know it.

अध्याय ७३

श्लोक 4.17.10

मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानँ सर्वाँश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम्

mAnavo brahmaivaika R^itvikkurUnashvAbhirakShatyevaMviddha vai brahmA yaj~naM yajamAna{\m+} sarvA{\m+}shchartvijo.abhirakShati tasmAdevaMvidameva brahmANaM kurvIta nAnevaMvidaM nAnevaMvidam

हिन्दी अर्थ

तं ह गोतमं चिरं दीधेकालं वसेत्येवमाज्ञापयाश्चकाराज्ञप्र- चिरकालतक रहो' एेसी अज्ञ दी । पञ्चम प्ररनकरा उत्तर (जर) पुरषसं्क क्यों हो नाते है प्ररनः प्राथम्येनापाक्रियते तद्‌- इस परशनका सबसे पहले निराकरण हे गौतम यह प्रसिद्ध धु- रोक हौ अग्नि है। उसका आदित्य ही खमिष्‌ है, किरणें धूम है, दिन ज्वा दहै, चन्द्रमा शङ्गार ह भर नक्षत्र विस्पुलिङ्ग ( चिनगारियो ) है

English

knows this, saves the sacrifice, the sacrificer, and all the other priests). Therefore let a man make him who knows this his Brahman priest, not one who does not know it, who does not know it.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Chandogya Upanishad — Chapter 73
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.