Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
112
अध्याय 112 / 317

Book 1 - Adhyaya 113

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ११२

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहस्पत्युक्त नीतिप्तारे द्वादशोत्तरकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ११३ सूत उवाच ।गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् ।पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhaspatyukta nītiptāre dvādaśottarakaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 113 sūta uvāca / guṇavantaṃ niyuñjīta guṇahīnaṃ vivarjayet / paṇḍitasya guṇāḥ sarve mūrve doṣāśca kevalāḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धान्तोंका निर्देश न करे। इसीलिये धर्मका तत्त्व न तर्कोमें निहित है, न श्रुतियोंमें निहित है, अपितु आप्तोंकी प्रज्ञामें निहित है । फलतः शिष्ट लोग जिस मार्गका अनुसरण करते हैं, उसी मार्गको अपना

English

Servants are of various types—the excellent, the middling and the base. They should be employed befittiily in the three types of jobs.

अध्याय ११२

श्लोक 2

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् ।सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्

sadbhirāsīta satataṃ sadbhiḥ kurvīta saṅgatim / sadbhirvivādaṃ maitrīñca nāsadbhiḥ kiñcidācaret

हिन्दी अर्थ

१-स्वकर्मधर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम्॥ जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम् ॥ (१०९। ४३) २-न दानेन न मानेन नार्जवेन न सेवया। न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमाः स्त्रिय: ॥ (१०९। ४ ५)

English

I shall narrate the mode of test for servants and the qualities necessary for different jobs as narrated by autho* rities on them.

अध्याय ११२

श्लोक 3

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः ।बन्ध्स्थो ऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह

paṇḍitaiśca virnātaiśca dharmaśaiḥ satyavādibhiḥ / bandhstho 'pi tiṣṭhecca na tu rājye khalaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

धर्म समझना चाहिए

English

A man of noble family, endowed with good character and qualities, truthful and virtuous, handsome and pleasant* mannered should be appointed as the officer*in-cbarge of the Treasury.

अध्याय ११२

श्लोक 4

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते ।तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

sāvaśeṣāṇi kāryāṇi kuvatrarthe yujyate / tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet

हिन्दी अर्थ

है। बुद्धि वह है जो दूसरोंके संकेतमात्रसे भी

English

The chief of watch and ward should be a miridreadcr who can understand each and every gesture, is strong, comely to look at, unerring and competent to strike a timely blow.

अध्याय ११२

श्लोक 5

मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् ।वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः

madhuheva duhetsāraṃ kusumañca na ghātayet / vatsāpekṣī duhetkṣīraṃ bhūmiṃ gāñcaiva pārthipaḥ

हिन्दी अर्थ

आकार, संकेत, गति, चेष्टा, वाणी, नेत्र और वास्तविकताको समझ ले। कथित शब्दका अर्थ मुखकी भावभंगिमासे प्राणीके अन्तःकरणमें छिपा तो पशु भी जान लेते हैं। मनुष्यके दिखाये गये हुआ भाव प्रकट होता रहता है । विद्वान् वह है मार्गका अनुसरण तो हाथी और घोडे भी करते हैं।

English

The chief secretary to the king should be intelligent clever in conversation shrewd, truthful in speech, with sense* organs under his control, and acquainted with all Astras.

अध्याय ११२

श्लोक 6

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः ।तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम्

yathākrameṇa puṣpebhyaścinute madhu ṣaṭpadaḥ / tathā vittamu pādāya rājā kurvīta sañcayam

हिन्दी अर्थ

जो दूसरेके द्वारा अकथित विषयको भी जान लेता

English

The chief Ambassador should be intelligent, sensible, a reader of others* minds, ruthless and blunt in speaking facts.

अध्याय ११२

श्लोक 7

वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः ।राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते

valmīkaṃ madhujālañca śuklaṇkṣe tu candramāḥ / rājadravyañca bhaikṣyañca stokaṃstokaṃ pravardhate

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजीने कहा--जो व्यक्ति सुनिश्चित अर्थका परित्याग कर अनिश्चित पदार्थोका सेवन करता है, उसका सुनिश्चित अर्थ विनष्ट हो जाता है और अनिश्चित पदार्थ तो नष्ट होता ही है--

English

The officer-in-charge virtue should l>e well versed in Smrti texts, a scholar of great erudition, with good control over his sense-organs and equipped with the qualities of heroism, valour and other good qualities.

अध्याय ११२

श्लोक 8

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् ।अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु

arjitasya kṣayaṃ dṛṣṭā saṃpradattasya sañcayam / avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānadhyayanakarmasu

हिन्दी अर्थ

वाग्वैभवसे रहित व्यक्तिकी विद्या और कायर पुरुषके हाथमें विद्यमान अस्त्र वैसे ही उन्हें संतुष्टि नहीं प्रदान करते, जैसे अपने अंधे पतिके साथ रहती हुई उसकी स्त्री अपने रूप-लावण्यसे पतिको

English

The Head Cook should be a man whose father and grandfather had served in a similar capacity. He should be skilful, truthful and acquainted with S&stras. He should be clean in person and capable of hard work.

अध्याय ११२

श्लोक 9

वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः ।अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्

vane 'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe 'pi pañcendriyanigrahastapaḥ / akutsite karmaṇi yaḥ pravartate nivṛttarāgasya gṛhaṃ tapovanam

हिन्दी अर्थ

संतृप्त नहीं कर पाती।

English

The Royal physician shall be well*versed in Ayur¬ veda with enough practical experience. He should have all the qualities of a decent man and look comely in appearance.

अध्याय ११२

श्लोक 10

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate / mṛjayā rakṣyate pātraṃ kulaṃ śalina rakṣyate

हिन्दी अर्थ

मनुष्यको उस अर्थसे क्या लाभ है, जिस अर्थका साथ अनर्थसे होता है? क्योंकि कोई व्यक्ति सर्पके 'फणपर विद्यमान मणिको प्राप्त करना नहीं चाहता।

English

The Royal Priest should be a great scholar in Vedas and their ancillaries. He should be observing Japas and Homas, He should readily bless everyone.

अध्याय ११२

श्लोक 11

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् ।वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम्

varaṃ vindhyāṭavyāṃ nivasanamabhuktasya maraṇaṃ varaṃ sarpākīrṇe śayanamatha kūpe nipatanam / varaṃ bhrāntāvarte sabhayajalamadhye praviśanaṃ na tu svīye pakṣe hi dhanamaṇu dehīti kathanam

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्रके लिये हविष्यान्न दुष्ट कुलसे भी ग्राह्य है। बालकसे भी सुभाषित ग्रहण करना उचित है। अमेध्य अर्थात् अपवित्र स्थानसे स्वर्ण और हीन कुलसे स्त्रीरूपी रत्न भी मनुष्यके लिये संग्राह्य

English

The mouths of a wicked man and a serpent are sour¬ ces of distress—since they are double-tongued, causing pain, ruthless and terrific.

अध्याय ११२

श्लोक 12

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः ।पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन

bhāgyakṣayeṣu kṣīyante nopabhogena sampadaḥ / pūrvārjite hi sukṛte na naśyanti kadācana

हिन्दी अर्थ

है। विषसे अमृत ग्राह्य है, अपवित्र स्थलसे भी स्वर्ण ग्राह्य है तथा नीच व्यक्तिसे श्रेष्ठ विद्या भी ग्रहण करने योग्य है और दुष्कुलसे भी स्त्री-रत्र ग्राह्य है ।

English

A wicked mao should be avoided even if he happens to be a scholar. Is not a serpent terrific though its head is be¬ decked with a precious gem?

अध्याय ११२

श्लोक 13

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः ।नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम्

viprāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vidyā pṛthivyā bhūṣaṇaṃ nṛpaḥ / nabhaso bhūṣaṇaṃ candraḥ śīlaṃ sarvasya bhūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

राजाके साथ मित्रभाव और सर्पका विषहीन होना सम्भव नहीं है। वह कुल पवित्र नहीं रहता,

English

If a salaried servant of the king becomes so rich as to

अध्याय ११२

श्लोक 14

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः ।ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा

ete te candratulyāḥ kṣitipatitanayā bhīmasenārjunādyāḥ śurāḥ satyapratijñā dinakaravapuṣaḥ keśavenopagūḍhāḥ / te vai duṣṭagrahasthāḥ kṛpaṇavaśagatā bhaikṣyacaryāṃ prayātāḥ ko vā kasminsamartho bhavati vidhivaśādbhrāmayetkarmarekhā

हिन्दी अर्थ

सुन्दर भोज्य पदार्थ भी उपलब्ध हो और जिस कुलमें स्त्रियाँ ही उत्पन्न होती हैं। अपने

English

Those servants are not to be retained who were at first valorous, slow and gentle of speech, truthful and self-con troll¬ ed but later on proved to be otherwise.

अध्याय ११२

श्लोक 15

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे ।रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे

brahmā yena kulālavanniyamito brahmāṇḍabhāṇḍodare viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṅkaṭe / rudroyena kapālapāṇipuṭake bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ sūryo bhrāmyati nityameva gagane taramai namaḥ karṇaṇe

हिन्दी अर्थ

भोजनको शक्ति भी हो, रूपवती स्त्री भी हो और कुलके साथ भगवद्धक्तका सम्पर्क कर देना सहवास करनेको क्षमता भी हो तथा धन-वैभव चाहिए, पुत्रको विद्याध्ययनमें लगाना चाहिए, भी हो और दान करनेकी सामर्थ्य भी हो--ये शत्रुको व्यसनमें जोड़ देना चाहिए तथा जो अपने अल्प तपके फल नहीं हैं। इष्टपुरुष हैं, उन्हें धर्में नियोजित करना चाहिए।

English

Servants of this type are very rare—servants who are not lazy, who are satisfied, who can be easily roused from sleep in emergency, who have the equanimity in happiness and sorrow and who are courageous.

अध्याय ११२

श्लोक 16

दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये ।दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे

dātā baliryācakako murārirdānaṃ mahī vipramukhasya madhye / dattvā phalaṃ bandhanameva labdhaṃ namo 'stu te daiva yatheṣṭakāriṇe

हिन्दी अर्थ

वेदोंका फल अग्निहोत्र है, विद्याका फल शील विद्वान् मनुष्यको नौकर और आभूषणोंको और सदाचार है, स्त्रीका फल रति और पुत्रवान् यथोचित स्थानपर नियुक्त करना चाहिए, क्योंकि होना है तथा धनका फल है दान और भोग। चूड़ामणि कभी चरणमें सुशोभित नहीं होती है। विद्वान् व्यक्तिको श्रेष्ठ कुलमें उत्पन्न कुरूप चूडामणि, समुद्र, अग्नि, घण्टा, अखण्ड अम्बर

English

A servant suffering from all these bad points or from any one of them should be summarily dismissed—devoid of patience, dishonest, cruei-tempered, speaking ill of others, hau¬ ghty, gluttonous, nish, greedy inefficient and cowardly.

अध्याय ११२

श्लोक 17

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः ।कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा

mātā yadi bhavellakṣmīḥ pitā sākṣājjanārdanaḥ / kubuddhau pratipattiścaittasmindaṇḍaḥ patetsadā

हिन्दी अर्थ

कन्याके साथ भी विवाह कर लेना चाहिए, किंतु और राजा-ये सिरपर धारण करने योग्य होते हैं रूपवती एवं अच्छे लक्षणोंवाली उत्तम कुलसे अर्थात् आदरणीय हैं। प्रमादवश भी इन्हें चरणमें स्थान हीन हीन कन्या उसके लिये कभी भी ग्राह्य नहीं है। नहीं देना चाहिए। मनस्वी व्यक्तिकी पुष्प-स्तबकके उसके लिये कभी भी ग्राह्य नहीं है। नहीं देना चाहिए। मनस्वी व्यक्तिकी प॒ष्प-स्तबकके १-तर्केऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य न भिन्नम्।

English

The king shall keep in his fort strong weapons of all types and then try to conquer his enemies.

अध्याय ११२

श्लोक 18

येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् ।तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना

yenayena yathā yadvatpurā karma suniścitam / tattadevāntarā bhuṅkte svayamāhitamātmanā

हिन्दी अर्थ

धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः॥(१०९।५१) २-अकारैरिंगितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च। नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां लक्ष्यतेऽन्तर्गतं मनः॥ (१०५।५२)

English

If a king engages foolish persons in various offices the results will be ignominy, loss of wealth and hell after death.

अध्याय ११२

श्लोक 19

आत्मना विहितं दुः खमात्मना विहितं सखम् ।गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम्

ātmanā vihitaṃ duḥ khamātmanā vihitaṃ sakham / garbhaśayyāmupādāya bhuṅkte vai paurvadaihikam

हिन्दी अर्थ

समान दो ही स्थितियाँ होती हैं--या तो वह सबके सिरपर ही रहता है अथवा वनमें ही चला जाता है । मणि स्वर्णाभूषणमें संनिविष्ट करनेके योग्य होती है। यदि वह मणि लाखसे निर्मित आभूषणमें संनिहित की

English

Whatever the king does himself or whatever his servants do meritorious or sinful acts, the king has to reap the fruits thereof. He will flourish or fall as the case may be.

अध्याय ११२

श्लोक 20

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे ।न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि

na cāntarikṣe na samudramadhye na parvatānāṃ vivarapraveśe / na mātṛmūrdhni pradhṛtastathāṅke tyaktuṃ kṣamaḥ karma kṛtaṃ naro hi

हिन्दी अर्थ

जाती है तो उस कुसंगतिके कारण वह न स्वयं संक्षुब्ध होकर विलाप करती है और न सुशोभित ही होती है। अश्व, गज, लौह, काष्ठ, पाषाण, वस्त्र, नारी, पुरुष तथा जल--इनमें परस्पर बहुत बड़ा अन्तर है।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 21

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः ।शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः

dugastrikūṭaḥ parikhā samudro rakṣāṃsi yodhāḥ paramā ca vṛttiḥ / śāstrañca vai tūśanasā pradiṣṭaṃ sa rāvaṇaḥ kālavaśādvinaṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

तिरस्कृत होनेपर भी धैर्यसम्पन्न सजन व्यक्तिके गुण कभी भी आन्दोलित नहीं होते। दुष्टके द्वार नीचे कर दी गयी अग्निकी भी शिखा कभी नीचे नहीं जाती। उत्तम जातिका अश्व अपने स्वामीका चाबुक-

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 22

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि ।यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा

yasminvayasi yatkāle yaddivā yacca vā niśi / yanmuhūrte kṣaṇe vāpi tattathā na tadanyathā

हिन्दी अर्थ

प्रहार, सिंह-हाथीकी गर्जना और वीर पुरुष शत्रुपक्षको भयंकर गर्जना सहन नहीं कर सकता।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 23

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले ।धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते

gacchanti cāntarikṣe vā praviśanti mahītale / dhārayanti diśaḥ sarvā nādattamupalabhyate

हिन्दी अर्थ

वैभवरहित हो जाता है तो भी वह न तो दुष्ट जनोंकी सेवा करनेकी अभिलाषा रखता है और न नीच जनोंका सहारा लेता है। भूखसे अत्यन्त पीडित होनेपर भी सिंह घास नहीं खाता, अपितु

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 24

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् ।पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः

purādhītā ca yā vidyā purā dattañca yaddhanam / purā kṛtāni karmāṇi hyagre dhāvanti dhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

हाथियोंके गर्म रक्तका ही पान करता है। जिस मित्रमें एक बार भी दुष्ट भाव परिलक्षित हो जाता है और पुनः उसीसे मैत्री सम्बन्ध स्थापित करनेको जो इच्छा करता है, वह मानो अश्वतरी

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 25

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे ।वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम्

karmāṇyatra pradhānāni samyagṛkṣe śubhagrahe / vasiṣṭhakṛtalagnāpi jānakī duḥ khabhājanam

हिन्दी अर्थ

(खच्चरी)-के द्वारा धारण किये गये गर्भके सदृश मृत्युको ही प्राप्त करनेकी अभिलाषा रखता है। शत्रुकी मृदुभाषी संतानोंकी उपेक्षा करना बुद्धिमान् जनोंके लिये उचित नहीं है; अर्थात् प्रिय बोलनेवाले

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 26

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः ।घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम्

sthūlajaṅgho yadā rāmaḥ śabdagāmī ca lakṣmaṇaḥ / ghanakeśī yadā sītā trayaste duḥ khabhājanam

हिन्दी अर्थ

शत्रुपुत्रोंसे भी सावधान रहना चाहिए; क्योंकि समय

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 27

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा ।स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा

na pituḥ karmaṇā putraḥ pitā vā putrakarmaṇā / svayaṃ kṛtena gacchanti svayaṃ baddhāḥ svakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

संक्षि गरुडपुराण

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 28

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः ।शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः

karmajanyaśarīreṣu rogāḥ śarīramānasāḥ / śarā iva patantīha vimuktā dṛḍhadhanvibhiḥ

हिन्दी अर्थ

समूल उखाड़ फेंकना चाहिए, क्योंकि पैरमें गडे हुए काँटेको मनुष्य हाथमें लिये हुए काँटेसे ही निकालता है।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 29

अन्यथा शास्त्रगार्भिण्या धिया धीरोर्ऽथमीहते ।स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

anyathā śāstragārbhiṇyā dhiyā dhīror'thamīhate / svāmivatprākkṛtaṃ karma vidadhāti tadanyathā

हिन्दी अर्थ

सजन व्यक्तिको अपकारपरायण मनुष्यके नाशकी चिंता कभी नहीं करनी चाहिए; क्योंकि वह नदीके तटपर अवस्थित वृक्षोंकी भाँति स्वयं ही नष्ट हो जाता है।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 30

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् ।तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि

bālo yuvā ca vṛddhaśca yaḥ karoti śubhāśubham / tasyāntasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmanijanmani

हिन्दी अर्थ

अर्थका रूप धारण करनेवाले अनर्थ और अनर्थका रूप धारण करनेवाले अर्थ-ये हैवाधीन पुरुषके विनाशके लिये होते हैं। कभी-कभी कार्यकालके भेदसे निष्पाप बुद्धि उत्पन्न हो जाती है; क्योंकि

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 31

अनीक्षमाणो ऽपि नरो विदेशस्थो ऽपि मानवः ।स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम्

anīkṣamāṇo 'pi naro videśastho 'pi mānavaḥ / svakarmapātavātena nīyate yatra tatphalam

हिन्दी अर्थ

हैवके अनुकूल रहनेपर पुरुषका सर्वत्र कल्याण ही होता है। धनार्जन करते समय, किसी भी प्रकारका प्रयोग करते समय, अपने कार्यको सिद्ध करते समय, भोजनके समय और सांसारिक व्यवहारके

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 32

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं वारयितुं न शक्तः ।अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत् परेषाम्

prāptavyamarthaṃ labhate manuṣyo devo 'pi taṃ vārayituṃ na śaktaḥ / ato na śocāmi na vismayo me lalāṭalekhā na punaḥ prayāti (yadasmadīyaṃ na tu tat pareṣām

हिन्दी अर्थ

समय मनुष्यको लज्जाका परित्याग कर देना चाहिए।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 33

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति ।नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते

sarpaḥ kūpe gajaḥ skandhe bila ākhuśca dhāvati / naraḥ śīghratarādeva karmaṇaḥ kaḥ palāyate

हिन्दी अर्थ

जिस देश, प्रान्त, नगर एवं ग्राममें धनवान्, श्रोत्रिय, राजा, नदी तथा वैद्य--ये पाँच नहीं रहते हैं, वहाँ बुद्धिमान् व्यक्तिका रहना उचित नहीं है। जहाँ आना-जाना न हो, जहाँ अनुचित आचरणको रोकनेके

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 34

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते ।कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम्

nālpā bhavati sadvidyā dīyamānāpi vardhate / kūpasthamiva pānīyaṃ bhavatyeva bahūdakam

हिन्दी अर्थ

लिये भयकी सम्भावना न हो, लज्जा न हो तथा दानकी प्रवृत्ति न हो, वहाँ तो एक भी दिन निवास नहीं करना चाहिए। जिस देश-प्रान्तादिमें हैवज्ञ, वेदज्ञ, राजा, नदी एवं सज्जन व्यक्ति-इन पाँचका

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 35

येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण गताः श्रियः ।धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात्

yer'thā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa gatāḥ śriyaḥ / dharmārtho ca mahāṃlloke tatsmṛtvā hyarthakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

निवास नहीं है, वहाँपर निवास नहीं करना चाहिए।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 36

अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः ।तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम्

annārtho yāni duḥ khāni karoti kṛpaṇo janaḥ / tānyeva yadi dharmārtho na bhūyaḥ kleśabhājanam

हिन्दी अर्थ

हे शौनक! एक ही व्यक्तिमें सभी ज्ञान प्रतिष्ठित रूपमें नहीं रहते हँ । इसलिये यह सर्वमान्य है कि सभी व्यक्ति सब कुछ नहीं जानते हैं और कहींपर भी सभी सर्वज्ञ नहीं हैं। इस संसारमें न तो कोई सर्वविद् है और

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 37

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते ।यो ऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः

sarveṣāmeva śaucānāmannaśaucaṃ viśiṣyate / yo 'nnārthaiḥ śuciḥ śaucānna mṛdā vāriṇā śuciḥ

हिन्दी अर्थ

न कोई अत्यन्त मूर्ख ही है। उत्तम, मध्यम तथा

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 38

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम्

satyaṃ śaucaṃ manaḥ śaucaṃ śaucamindriyanigrahaḥ / sarvabhūte dayā śaucaṃ jalaśaucañca pañcamam

हिन्दी अर्थ

आनेपर वे ही असह्य दुःख-प्रदाता एवं विषपात्रके निम्नस्तरीय ज्ञानसे जो व्यक्ति जितना जानता है, उसे समान भयंकर विपत्ति उत्पन्न करनेवाले हो जाते हैं। उतनेमें विद्वान् समझा जाना चाहिए।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 39

यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ।सत्यं हि वचनं यस्य सो ऽश्वमेधाद्विशिष्यते

yasya satyañca śaucañca tasya svargo na durlabhaḥ / satyaṃ hi vacanaṃ yasya so 'śvamedhādviśiṣyate

हिन्दी अर्थ

उपकारके द्वार वशीभूत हुए शत्रुसे अन्य शत्रुको

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 40

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि ।न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः

mṛttikānāṃ sahasreṇa codakānāṃ śatena hi / na śudhyati durācāro bhāvopahatacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः। पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तत्र संस्थितिम् ॥ (११०। २६)

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 41

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam / vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

हिन्दी अर्थ

सूतजीने कहा--राजाको चाहिए कि वह सहैव सबकी भलीभाँति परीक्षा करता रहे। सत्यपरायण तथा धर्मपरायण राजा ही नित्य राज्यका पालन करनेमें समर्थ होता है, उसे चाहिए कि वह शत्रुसेनाओंको

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 42

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति ।न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम्

na prahṛṣyati saṃmānairnāvamānaiḥ prakupyati / na kruddhaḥ paruṣaṃ brūyādetatsādhostu lakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

जीतकर धर्मपूर्वक पृथिवीका पालन करे।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 43

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च ।काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति

daridrasya manuṣyasya prājñasya madhurasya ca / kāle śrutvā hitaṃ vākyaṃ na kaścitparituṣyati

हिन्दी अर्थ

राजाको जंगलमें मालीके समान पुष्पवृक्षसे पुष्प ग्रहण करना चाहिए, किंतु कोयला बनानेवालेके समान वृक्षका मूलोच्छेद नहीं करना चाहिए। अर्थात् राज्यरूपी वनमें राजाको अपनी प्रजासे कर

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 44

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च ।अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना

na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa ca / alabhyaṃ labhyate martyaistatra kā parivedanā

हिन्दी अर्थ

ग्रहण करते समय मालीके सदूश आचरण करना चाहिए, वृक्ष काटकर कोयला बनानेवाले अंगारकका आचरण उसके लिये सर्वथा त्याज्य है।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 45

अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः ।यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना

ayācito mayā labdho punarmatpreṣaṇādgataḥ / yatrāgatastatra gatastatra kā parivedanā

हिन्दी अर्थ

जिस प्रकार दूध दुहनेवाले दुग्धका पान करते हैं, किंतु विकृत हो जानेपर उसका उपभोग नहीं करते, उसी प्रकार राजाओंको चाहिए कि वे परराष्ट्रका उपभोग तो करें, किंतु उसको दूषित न करें जिस

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 46

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः ।प्रभाते ऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना

ekavṛkṣe sadā rātrau nānāpakṣisamāgamaḥ / prabhāte 'nyadiśo yānti kā tatra parivedanā

हिन्दी अर्थ

प्रकार दुग्ध-प्राप्तिके इच्छुक मनुष्य गौके स्तनसे दुग्ध तो निकाल लेते हैं, परंतु उसके स्तनको काटते नहीं; इसी प्रकार राजाके द्वारा प्रयुक्त इस नीतिसे अर्थात् कर-रूपमें सम्पूर्ण धन ग्रहण करनेसे पीड़ित राष्ट्र

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 47

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् ।यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना

ekasārthaprayātānā sarveṣāntatra gāminām / yastvekastvarito yāti kā tatra parivedanā

हिन्दी अर्थ

अभ्युदयको प्राप्त नहीं करता है। अतएव राजाको सब प्रकारसे पृथिवीका पालन करना चाहिए; क्योंकि ऐसे राजाके पास ही भूमि, कीर्ति, आयु, प्रतिष्ठा और पराक्रम विद्यमान रहते हैं ।

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 48

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक ।अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni śaunaka / avyaktanidhanānyenava kā tatra parivedanā

हिन्दी अर्थ

नित्य भगवान् विष्णुको पूजा करके जो धार्मिक राजा गौ-ब्राह्मणके हितमें रत रहता है,

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 49

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi / kuśāgreṇa tu saṃspṛṣṭaṃ prāptakālo na jīvati

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्य अस्थायी होता है। अतः प्राप्त हुए अस्थिर ऐश्वर्यमें आसक्त न होकर राजाको धर्माचरणमें अपनी बुद्धिको लगाना चाहिए । धन-सम्पत्ति आदि तो क्षणभरमें ही नष्ट हो जाता है, क्योंकि धन

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 50

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च

labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati / prāptavyānyeva prāpnāti duḥ khāni ca sukhāni ca

हिन्दी अर्थ

आदि अपने अधीन नहीं हैं मनको रमणीय लगनेवाली स्त्रियाँ सत्य हो सकती हैं, विभूतियाँ (धन-सम्पत्ति) भी सत्य हो सकती हैं, किंतु यह जीवन तो स्त्रीके कटाक्षपातकी भाँति चंचल

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 51

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति ।आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्

tattatprāpnoti puruṣaḥ ki pralāpaiḥ kariṣyati / ācodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca / svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam

हिन्दी अर्थ

(असत्य) है। शरीरमें स्थित वृद्धावस्था सिंहनीके समान भयभीत करती रहती है, रोग शत्रुकी भाँति शरीरमें उत्पन्न होते रहते हें । आयु फूटे हुए घड़ेसे निकलते हुए जलके सदृश क्षीण होती जाती है,

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 52

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः ।भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः

śīlaṃ kulaṃ naiva na caiva vidyā jñānaṃ guṇā naiva na bījaśuddhiḥ / bhāgyāni pūrvaṃ tapasārjitāni kāle phalantyasya yathaiva vṛkṣāḥ

हिन्दी अर्थ

फिर भी इस संसारमें कोई भी मनुष्य आत्महित- चिन्तनमें प्रवृत्त नहीं होता

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 53

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः ।तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः

tatra mṛtyuryatra hantā tatra śrīryatra sampadaḥ / tatra tatra svayaṃ yāti preryamāṇaḥ svakarmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

हे मनुष्यो! इस क्षणभंगुर जीवनमें आप सब निश्चिन्त क्यों हैं ? दूसरेका हित करना ही उचित है, जो बादमें कल्याणकारी है। इस परोपकार- धर्मसे विपरीत कामिनियोंके मन्द-मन्द कटाक्षपातसे

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 54

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति ।यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम्

bhūtapūrvaṃ kṛtaṃ karma kartāramanutiṣṭhati / yathā dhenusahasreṣu vatso vindanti mātaram

हिन्दी अर्थ

कामपीड़ित आप सबके द्वारा जो आनन्द प्राप्त किया जाता है, क्या उसीमें आप सभीका हित संनिहित है? ऐसे आचरणमें तो कभी भी हित सम्भव नहीं है। अतः इस प्रकारका पाप न

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 55

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति ।सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे

evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāramanutiṣṭhāti / sukṛtaṃ bhuṅkṣva cātmīyaṃ mūḍha kiṃ paritapyase

हिन्दी अर्थ

करें। आप सभीको सहैव ब्राह्मण, विष्णु और उस परात्पर ब्रह्मका विधिवत् निरन्तर भजन करना चाहिए; क्योंकि जलमें डूबे हुए घटके समान आयु

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 56

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् ।तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति

yathā pūrvakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham / tathā janmāntare tadvai kartā ramanugacchati

हिन्दी अर्थ

वही जितेन्द्रिय राजा प्रजाके पालनमें समर्थ हो मृत्युके बहाने एक दिनमें ही समाप्त हो सकती है,

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 57

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति ।आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति

nīcaḥ sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyati / ātmano balivamātrāṇi paśyannapi na paśyati

हिन्दी अर्थ

२-एऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिं चरेत् । क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्॥ (१११।८) ३-सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किंतु वै वनितापाङ्ग भङ्गिलोलं हि जीवितम्॥

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 58

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज ।विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः

rāgadveṣādiyuktānāṃ na sukhaṃ kutraciddvija / vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

परिस्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 59

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुः खस्य भाजनम् ।स्नेहमूलानि दुः खानि तस्मिस्त्यक्ते महत्सुखम्

yatra sneho bhayaṃ tatra sneho duḥ khasya bhājanam / snehamūlāni duḥ khāni tasmistyakte mahatsukham

हिन्दी अर्थ

अथवा वह धीरे-धीरे नष्ट होती जाती है। जो मनुष्य परायी स्त्रियोंमें मातृभाव रखता है, जो दूसरेके द्रव्योंको मिट्टी-पत्थरके ढेलेके समान नगण्य समझता है और सभी प्राणियोमें अपने ही स्वरूपका

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 60

शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च ।जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते

śarīramevāyatanaṃ duḥ khasya ca sukhasya ca / jīvitañca śarīrañca jātyaiva saha jāyate

हिन्दी अर्थ

दर्शन (आत्मदर्शन) करता है, वही विद्वान् है--

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 61

सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् ।एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः

sarvaṃ paravaśaṃ duḥ khaṃ sarva mātmavaśaṃ sukham / etadvidyātsamāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥ khayoḥ

हिन्दी अर्थ

हे ब्राह्मणो! सत्य तो यही है कि राजागण अपनी आत्माके लिये ही राज्यप्राप्तिको कामना करते हैं और इसीलिये सभी कार्योमें अपनी वाणीका उल्लंघन भी सहन नहीं करते हैं तथा धनका संचय

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 62

सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् ।शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते

sukhasyānantaraṃ duḥ khaṃ duḥ khasyānantaraṃ sukham / śukhaṃ duḥ khaṃ manuṣyāṇāṃ cakravatparivartate

हिन्दी अर्थ

भी इसीके लिये करते हैं, किंतु राजाको भी अपनी रक्षा करके शेष बचे हुए धनका उपयोग द्विजातियोंके भरण-पोषणमें करना चाहिए। ब्राह्मणोंका मूल मन्त्र कार है । इस ३कारकी

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

अध्याय ११२

श्लोक 63

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः ।वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते

yadgataṃ tadatikrāntaṃ yadi syāttacca dūrataḥ / vartamānena varteta na sa śokena bādhyate

हिन्दी अर्थ

उपासनासे राष्ट्रको अभिवृद्धि होती है और योगसे राजा वृद्धिको प्राप्त करते हैं और किसी भी प्रकारकी व्याधियाँ उसे बाँध नहीं सकतीं । सब प्रकारसे असमर्थ मुनिजन भी द्रव्योपार्जन

English

Hence, a king should employ intelligent and capable men in offices of virtue or wealth for the welfare of cows and brahmins in the State.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 112
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.