Garuda Purana· Garuḍa Purāṇa
130
अध्याय 130 / 317

Book 1 - Adhyaya 131

21 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ21 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३०

श्लोक 1

(इति विजयसप्तमीव्रतम्) ।इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सप्तमीव्रतनिरूपणं नाम त्रिंशोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १३१ ब्रह्मोवाच ।ब्रह्मन् भाद्रपदे मासि शुक्लाष्टम्यामुपोषितः ।दूर्वां सौरीं गणेशं च फलपुष्पैः शिवं यजेत्

(iti vijayasaptamīvratam) / iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe saptamīvratanirūpaṇaṃ nāma triṃśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 131 brahmovāca / brahman bhādrapade māsi śuklāṣṭamyāmupoṣitaḥ / dūrvāṃ saurīṃ gaṇeśaṃ ca phalapuṣpaiḥ śivaṃ yajet

हिन्दी अर्थ

अष्टमी तिथिमें दुर्गा और नवमी तिथिमें मातृका तथा दिशाएँ पूजित होनेपर अर्थ प्रदान करती हैं । दशमी तिथिमें यमराज और चन्द्र तथा एकादशी तिथिमें ऋषिगणोंकी पूजा करनी चाहिए । द्वादशीको

English

A person never comes to grief if he associates with good people, conducts discourses with scholars and contracts intimate friendship with persons devoid of greed.

अध्याय १३०

श्लोक 2

फलव्रीह्यादिभिः सर्वैः शम्भवेनमः शिवाय च ।त्वं दूर्वे ऽमृजन्मासि ह्यष्टमी सर्वकामभाक्

phalavrīhyādibhiḥ sarvaiḥ śambhavenamaḥ śivāya ca / tvaṃ dūrve 'mṛjanmāsi hyaṣṭamī sarvakāmabhāk

हिन्दी अर्थ

हरि और कामदेव तथा त्रयोदशीको भगवान् शिव पूज्य हैं। चतुर्दशी और पूर्णिमा तिथियोंमें ब्रह्मा

English

Illicit contact with or gay revelries in the company of another man's wife, desire for another man's wealth or resi¬ dence in another man's house shall never be pursued.

अध्याय १३०

श्लोक 3

अनग्निपक्रमश्रीयान्मुच्यते ब्रह्महत्यया ।(इति दूर्वाष्टमीव्रतम्) ।कृष्णाष्टम्यां च रोहिण्यामर्धरात्रेर्ऽचनं हरेः

anagnipakramaśrīyānmucyate brahmahatyayā / (iti dūrvāṣṭamīvratam) / kṛṣṇāṣṭamyāṃ ca rohiṇyāmardharātrer'canaṃ hareḥ

हिन्दी अर्थ

तथा अमावास्यामें पितृगणोंकी पूजा करनेसे वे धन-सम्पत्ति प्रदान करते हैं।

English

A true wife manages the household affairs skilfully, speaks sweet pleasant words, solely dedicates herself to her husband and is loyally devoted to him.

अध्याय १३०

श्लोक 4

कार्या विद्धापि सप्तम्या हन्ति पापं त्रिजन्मनः ।उपोषितोर्ऽचयेन्मन्त्रैस्तिथि भान्ते च पारणम्

kāryā viddhāpi saptamyā hanti pāpaṃ trijanmanaḥ / upoṣitor'cayenmantraistithi bhānte ca pāraṇam

हिन्दी अर्थ

तथा योगोंकी पूजा करनेसे ये सब कुछ प्रदान करते हैँ। (अध्याय ११६)

English

A wife who appreciates good qualities, devoted to her husband, and satisfied with the minimum in everything is the real beloved.

अध्याय १३०

श्लोक 5

योगाय योगपतये योगेश्वराय योगसम्भवाय गोविन्दाय नमोनमः ।(स्नानमन्त्रः( यज्ञाय यज्ञेश्वराय यज्ञपतये गोविन्दाय नमोनमः

yogāya yogapataye yogeśvarāya yogasambhavāya govindāya namonamaḥ / (snānamantraḥ( yajñāya yajñeśvarāya yajñapataye govindāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--हे व्यास! मार्गशीर्षमासके प्राशनके लिये जातिफल अर्पित करना चाहिए।

English

Forsake the contact with wicked people, resort to the assembly of the good; do meritorious acts day and night and remember the unstabilitv of everything.

अध्याय १३०

श्लोक 6

(अर्चनदृ)--विश्वाय विश्वेश्वराय विश्वपतये गोविन्दाय नमोनमः ।(शयनदृ)--सर्वाय सर्वेश्वराय सर्वेताय सर्वसम्भवाय गोविन्दाय नमोनमः

(arcanadṛ)--viśvāya viśveśvarāya viśvapataye govindāya namonamaḥ / (śayanadṛ)--sarvāya sarveśvarāya sarvetāya sarvasambhavāya govindāya namonamaḥ

हिन्दी अर्थ

शुक्लपक्षकी त्रयोदशी तिथिमें अनंगत्रयोदशीव्रत होता है। इस तिथिमें मल्लिका-वृक्षकी दतुअन निवेदितकर धत्तूरके पुष्प एवं फलोंसे शिवकी पूजा करनी चाहिए । तदनन्तर ' अनङ्गायेति०' इस

English

A woman devoid.f love, terrific in appearance, ferocious by nature, more horrible than a serpent round the neck, tigerlike in having ruddy eyes, appearing to spit fire desirous of visiting otlier houses and cities should never be approached.

अध्याय १३०

श्लोक 7

स्थण्डिले पूजयेद्देवं सचन्द्रां रोहिणीं तथा ।शङ्खे तोयं समादाय सपुष्पफलचन्दनम्

sthaṇḍile pūjayeddevaṃ sacandrāṃ rohiṇīṃ tathā / śaṅkhe toyaṃ samādāya sapuṣpaphalacandanam

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए । पौषमासमें भगवान् योगेश्वरका बिल्वपत्र, कदम्बके दतुअन, चन्दन तथा कृसर आदि नैवेद्यसे पूजन करना चाहिए ।

English

Devotion in the son, good deed in the ungrateful, coldness in the fire may occur sometime by God's grace; but love in a prostitute is never come across.

अध्याय १३०

श्लोक 8

जानुभ्यामवनीं गत्वा चन्द्रायार्घ्यं निवेदयेत् ।क्षिरोदार्णवसंभूत ! अत्रिनेत्रसमुद्भव !

jānubhyāmavanīṃ gatvā candrāyārghyaṃ nivedayet / kṣirodārṇavasaṃbhūta ! atrinetrasamudbhava !

हिन्दी अर्थ

हे मुने! माघमासमें भगवान् नटनागर शिवकी कुन्द-पुष्प तथा मौक्तिक मालासे पूजा करके उन्हें पाकड्वृक्षको दतुअन और पूरिका (पूड़ी)-का नैवेद्य निवेदित करना चाहिए। फाल्गुनमासमें

English

Who can be complacent and carefree if serpents in* fest the house wherever we cast our eyes, if sickness cannot be cured with all appliances of treatment and if death is ever ready to pounce on the body at every age irom infancy to old age?

अध्याय १३०

श्लोक 9

गृहाणार्घ्यं शशाङ्केश (मं) रोहिण्या सहितो मम ।श्रियै च वसुदे वाय नन्दाय च बलाय च

gṛhāṇārghyaṃ śaśāṅkeśa (maṃ) rohiṇyā sahito mama / śriyai ca vasude vāya nandāya ca balāya ca

हिन्दी अर्थ

मरुबक (मंडक) नामक पुष्पोंसे भगवान् वीरेश्वरकी पूजा करनी चाहिए तथा उन्हें शर्करा, शाक, माँड़ और आम्र-वृक्षकी दतुअन निवेदित करे।

English

Money should be saved ibr emergency; wife should be protected by spending hoarded wealth and one's own self should be saved even at the risk of preserved assets and wife.

अध्याय १३०

श्लोक 10

यशोदायै ततो दद्यादर्घ्यं फलसमन्वितम् ।अनन्तं (घं) वामनं शौरिं वैकुष्ठं पुरुषोत्तमम्

yaśodāyai tato dadyādarghyaṃ phalasamanvitam / anantaṃ (ghaṃ) vāmanaṃ śauriṃ vaikuṣṭhaṃ puruṣottamam

हिन्दी अर्थ

चैत्रमासमें भगवान् सुरूपकी पूजा करनी चाहिए और रात्रिमें उन्हें कर्पूरका प्राशन देना चाहिए। दन्तधावनके लिये वटवृक्षकी दतुअन तथा नैवेद्यके निमित्त शष्कुली (पूड़ी) प्रदान करे । वैशाखमासमें

English

One should sacrifice oneself to save the family; a family should be sacrificed to save the village; a village should be secrificed for the safety of the land and the land should be sacrificed to save one's soul.

अध्याय १३०

श्लोक 11

वासुदेवं हृषीकेशं माधवं मधुसूदनम् ।वराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं दैत्यसूदनम्

vāsudevaṃ hṛṣīkeśaṃ mādhavaṃ madhusūdanam / varāhaṃ puṇḍarīkākṣaṃ nṛsiṃhaṃ daityasūdanam

हिन्दी अर्थ

अशोकवृक्षके पुष्पांसे भगवान् शिवका दमनक (संहारकारक) स्वरूप पूजनीय होता है। इन महास्वरूपधारी देवको नैवेद्यमें गुड़ और भात, दन्तधावनके लिये गूलर-वृक्षकी दतुअन और

English

The intelligent man fixes one foot firmly and moves with the other. Without testing the new place well, the old place of resort should not be abandoned.

अध्याय १३०

श्लोक 12

दामोदरं पद्मनाभं केशवं गारुडध्वजम् ।गोविन्दमच्युतं देवमनन्तम पराजितम्

dāmodaraṃ padmanābhaṃ keśavaṃ gāruḍadhvajam / govindamacyutaṃ devamanantama parājitam

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठमासमें भगवान् प्रद्युम्नका पूजन चम्पक- पुष्पसे करे और बिल्च-वृक्षकी दतुअन एवं लवङ्गांश (लौंग फलके टुकड़े)-के नैवेद्य समर्पित करना चाहिए। आषाढ्मासमें उमाभद्रकी पूजा

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 13

अधोक्षजं जगद्वीजं सर्गस्थित्यन्तकारणम् ।अनादिनिधनं विष्णुं त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम्

adhokṣajaṃ jagadvījaṃ sargasthityantakāraṇam / anādinidhanaṃ viṣṇuṃ trilokeśaṃ trivikramam

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए । इसमें अगुरुकी गन्ध, अपामार्गकी दतुअन उन्हें प्रदान की जाती है।

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 14

नारायणं चतुर्बाहुं शङ्खचक्रगदाधरम् ।पीतम्बरधरं दिव्यं वनमालाविभूषितम्

nārāyaṇaṃ caturbāhuṃ śaṅkhacakragadādharam / pītambaradharaṃ divyaṃ vanamālāvibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

श्रावणमासमें भगवान् शूलपाणि शिवकी पूजा होती है। उन्हें करवीर-पुष्प, गन्ध, घृतादिसे युक्त भोजन तथा करवीर-वृक्षकी दतुअन निवेदित की जाती है। भाद्रपदमासमें सद्योजात शिवका पूजन

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 15

श्रीवत्साङ्कं जगद्धाम श्रीपतिं श्रीधरं हरिम् ।यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत्

śrīvatsāṅkaṃ jagaddhāma śrīpatiṃ śrīdharaṃ harim / yaṃ devaṃ devakī devī vasudevādajījanat

हिन्दी अर्थ

बकुल-पुष्प और अपूप (पूए)-के नैवेद्यसे करना चाहिए । आश्विनमासमें चम्पक-पुष्प, स्वर्णफलशके जल और सुवासित मोदकके नैवेद्यसे तथा दमनककी दतुअनसे सुराधिप शिवके पूजनका विधान है।

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 16

भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ।नामान्येतानि संकीर्त्य गत्यर्थं प्रार्थयेत्पुनः

bhaumasya brahmaṇo guptyai tasmai brahmātmane namaḥ / nāmānyetāni saṃkīrtya gatyarthaṃ prārthayetpunaḥ

हिन्दी अर्थ

कार्तिकमासमें खदिर (कत्थे)-की दतुअनसे तथा बेरकी दतुअन, मदन-पुष्प, दूध और शाक प्रदान करते हुए वर्षपर्यन्त कमल-पुष्पसे शिवकी पूजा

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 17

त्राहि मां देवदेवेश ! हरे ! संसारसागरात् ।त्राहि मां सर्वपापघ्न ! दुः खशोकार्णवात्प्रभो !

trāhi māṃ devadeveśa ! hare ! saṃsārasāgarāt / trāhi māṃ sarvapāpaghna ! duḥ khaśokārṇavātprabho !

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त विधिसे पूजन करनेके पश्चात् रतिसहित अनंग-कामदेवको स्वर्णसे निर्मित मण्डलके अन्तर्गत स्थापित करके उनकी गन्धादिसे पुनः पूजा कर तिल और चावल आदिसे संयुक्त हवन-सामग्रीसे उन्हें

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 18

देवकीनन्दन ! श्रीश ! हरे ! संसारसागरात् ।दुर्वृत्तांस्त्रायसे विष्णो ! ये स्मरन्ति सकृत्सकृत्

devakīnandana ! śrīśa ! hare ! saṃsārasāgarāt / durvṛttāṃstrāyase viṣṇo ! ye smaranti sakṛtsakṛt

हिन्दी अर्थ

दस हजार आहुतियाँ प्रदान करनेका विधान है।

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 19

सो ऽहं देवातिदुर्वृत्तस्त्राहि मां शोकसागरात् ।पुष्कराक्ष ! निमग्नो ऽहं मह्तयज्ञानसागरे

so 'haṃ devātidurvṛttastrāhi māṃ śokasāgarāt / puṣkarākṣa ! nimagno 'haṃ mahtayajñānasāgare

हिन्दी अर्थ

उस दिन रात्रिमें जागरण करे तथा गीत-वाद्यादिसे गौ और ब्राह्मणको भोजन देकर मनुष्यको कृतकृत्य आमोद-प्रमोद करते हुए प्रभातकालमें उन देवकी होना चाहिए। व्रतकी समाप्तिपर उद्यापन करना फिरसे पूजा करके ब्राह्मणको शय्या, पात्र, छत्र, वस्त्र चाहिए। ऐसा करनेसे व्रती लक्ष्मी, पुत्र, आरोग्य, तथा पदत्राणके लिये जूतेका दान देकर भक्तिपूर्वक सौभाग्य तथा स्वर्ग प्राप्त करता है। (अध्याय ११७)

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 20

त्राहि मां देवदेवेश ! त्वामृते ऽन्यो न रक्षिता ।स्वजन्म वासुदेवाप गोब्राह्मणहिताय च

trāhi māṃ devadeveśa ! tvāmṛte 'nyo na rakṣitā / svajanma vāsudevāpa gobrāhmaṇahitāya ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--अब मैं मोक्ष तथा शान्तिप्रद है विष्णो! सात जन्मोंमें मैंने जो व्रत किये अखण्डद्वादशीत्रतका वर्णन करता हूँ । मार्गशीर्षमासके हैं, है भगवन्! वे आपकी कृपासे इस जन्ममें शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथिमें गौके दूध-दही आदिको पूर्ण हों। है पुरुषोत्तम! जिस प्रकार आप ही भोजनरूपमें स्वीकार करके व्रत करनेवाले उपासकको इस सम्पूर्ण अखण्ड ब्रह्माण्डके रूपमें अवस्थित

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

अध्याय १३०

श्लोक 21

जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमोनमः ।शान्तिरस्तु शिवं चास्तु धनविख्यातिराज्यभाक्

jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namonamaḥ / śāntirastu śivaṃ cāstu dhanavikhyātirājyabhāk

हिन्दी अर्थ

जगत््के स्वामी भगवान् विष्णुकी पूजा करनी चाहिए । हैं, उसी प्रकार मेरे द्वारा किये गये ये सभी व्रत चार मासपर्यन्त अर्थात् फाल्गुनमासतक वह व्रती भी अखण्ड हो जायँ। पाँच प्रकारके धान्यसे पूर्ण पात्र ब्राह्मणको दान दे चैत्रादि (चार) मासमें सत्तूसे पूर्ण पात्र और और भगवान् विष्णुकी इस प्रकार प्रार्थना करे- श्रावण आदि चार महीनोंमें घृतपूर्ण पात्र ब्राह्मणको

English

One should unhesitatingly abandon a country infest¬ ed with men of evil conduct, a residence of harassing environ¬ ment, a king of miserly temperament, and a friend of deceptive disposition.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Garuda Purana — Chapter 130
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.